Adhyaya 30

સ્કંદ કહે છે કે વાસુદેવ-પૂજાની વિધિ સાંભળ્યા પછી નારદે વ્યવહારિક સિદ્ધિ ઇચ્છીને પરમ ગુરુને પૂછ્યું—મનને કેવી રીતે વશ કરવું? તેમણે સ્વીકાર્યું કે મન-નિગ્રહ વિદ્વાનો માટે પણ કઠિન છે અને મન કાબૂમાં ન આવે તો ઉપાસનાથી ઇચ્છિત ફળ મળતું નથી. શ્રીનારાયણ ઉત્તર આપે છે—દેહધારીઓનો મુખ્ય શત્રુ મન જ છે; તેનું નિર્દોષ શમન વૈરાગ્ય અને શિસ્તબદ્ધ સાધનો સાથે સતત વિષ્ણુ-ધ્યાનાભ્યાસ છે. પછી તેઓ અષ્ટાંગયોગનો સુવ્યવસ્થિત સાર આપે છે—યમ, નિયમ, આસન, પ્રાણાયામ, પ્રત્યાહાર, ધારણા, ધ્યાન અને સમાધિ. પાંચ યમ અને પાંચ નિયમનું વર્ણન કરીને નિયમોમાં વિષ્ણુ-પૂજનને વિશેષ સ્થાન આપે છે. દરેક અંગની વ્યાખ્યા, શ્વાસની સ્થિરતા અને ઇન્દ્રિય-નિવૃત્તિ પર ભાર મૂકાય છે. અંતે મુક્તિમુખી યોગીના દેહત્યાગની પ્રક્રિયા કહે છે—પ્રાણને આંતરિક સ્થાનોમાંથી ઉપર લઈ જવું, દ્વારો બંધ કરવું, બ્રહ્મરંધ્ર સુધી પહોંચવું, માયાજન્ય વાસનાઓનો ત્યાગ, અને એકાગ્ર વાસુદેવ-સ્મરણ સાથે દેહ છોડીને શ્રીકૃષ્ણના દિવ્ય ધામને પ્રાપ્ત થવું. આ અધ્યાય તેને યોગશાસ્ત્રનો સંક્ષિપ્ત સાર કહી, પોતાનું મન જીતીને સતત વાસુદેવ-આરાધના કરવાની પ્રેરણા આપે છે.