Adhyaya 3

અધ્યાય ૩ નારદની સ્તુતિ અને પ્રશ્નથી તત્ત્વસંવાદ શરૂ કરે છે—જ્યારે વેદ‑પુરાણોમાં વાસુદેવને નિત્ય સર્જક‑નિયંતારૂપે ગવાય છે અને સર્વ વર્ણ‑આશ્રમ અનેક રૂપે તેમની ઉપાસના કરે છે, ત્યારે વાસુદેવ પોતે પિતા કે દેવતા તરીકે કોની પૂજા કરે છે? શ્રીનારાયણ કહે છે કે આ સૂક્ષ્મ ઉપદેશ છે; ઉપનિષદભાવથી પરમ બ્રહ્મને ‘સત્ય‑જ્ઞાન‑અનંત’, ત્રિગુણાતીત કહી, એ જ દિવ્ય પુરુષ મહાપુરુષ/વાસુદેવ/નારાયણ/વિષ્ણુ/કૃષ્ણ તરીકે એક જ પરમ તત્ત્વ છે એમ નિર્ધારિત કરે છે। તેઓ લોકમર્યાદા દર્શાવે છે—દૈવ અને પિતૃકર્મ કરવાં જ જોઈએ, પરંતુ તેમનો અંતિમ આશય સર્વાત્મા એ એક પ્રભુને અર્પણ થવો જોઈએ. પછી વૈદિક કર્મને પ્રવૃત્તિ અને નિવૃત્તિ એમ બે ભાગે વર્ગીકૃત કરે છે. પ્રવૃત્તિમાં લગ્ન, ધર્મ્ય ધન, કામ્ય યજ્ઞો, લોકહિત કાર્યો વગેરે આવે છે; તેનું ફળ સ્વર્ગાદિ સીમિત છે અને પુણ્યક્ષય પછી પુનઃ પૃથ્વી પર આવવું પડે છે. નિવૃત્તિમાં સંન્યાસ, સંયમ, તપ, તથા બ્રહ્મ‑યોગ‑જ્ઞાન‑જપ જેવા ઉચ્ચ યજ્ઞો; તેથી ત્રિલોકથી પરે લોક મળે છે, છતાં પ્રલયમાં તેમનો પણ ક્ષય થાય છે। નિર્ણાયક સિદ્ધાંત એ છે કે ગુણાધીન કર્મ પણ જો ‘વિષ્ણુ‑સંબંધ’થી, એટલે ભગવાનને સમર્પિત થઈ કરવામાં આવે, તો તે નિર્ગુણ બની અક્ષય ફળ આપે અને અંતે ભગવદ્ધામ સુધી પહોંચાડે છે. પ્રવૃત્તિના ઉદાહરણ પ્રજાપતિઓ, દેવો, ઋષિઓ; નિવૃત્તિના ઉદાહરણ સનકાદિ અને નૈષ્ઠિક મુનિઓ—બધા પોતાના માર્ગમાં એ જ એક પ્રભુની આરાધના કરે છે. અંતે ભગવાનની સૌલભ્યતા કહે છે—ભક્તિથી કરેલું નાનું કર્મ પણ મહાન અને સ્થાયી ફળ આપે; એકાંત ભક્તો દિવ્ય સેવામાં સ્થિત થાય છે, અને ભગવાન સાથેનો સાચો સંબંધ સંસારબંધન અટકાવી કર્મયોગ‑જ્ઞાનયોગમાં સફળતા આપે છે।