Adhyaya 24

નારાયણ ‘જ્ઞાન’નું સ્વરૂપ કહે છે—જે વિવેકબુદ્ધિ દ્વારા ક્ષેત્ર (દેહ-પ્રકૃતિ) અને સંબંધિત તત્ત્વોનું યથાર્થ જ્ઞાન થાય તે જ જ્ઞાન. પછી વાસુદેવને પરમ બ્રહ્મ તરીકે સ્થાપિત કરવામાં આવે છે—આદિમાં એક, અદ્વિતીય, નિર્ગુણ; ત્યારબાદ કાલશક્તિસહિત માયાનો પ્રાદુર્ભાવ થઈ ઉથલપાથલથી અસંખ્ય બ્રહ્માંડ ઉત્પન્ન થાય છે. એક બ્રહ્માંડમાં મહત્, અહંકાર અને ત્રિગુણ-વ્યવસ્થાથી તન્માત્રા, મહાભૂત, ઇન્દ્રિયો અને દેવતાત્મક કાર્યો પ્રગટે છે; એ બધાની સમષ્ટિ વિરાટ શરીર બની ચરાચર જગતનો આધાર થાય છે. વિરાટમાંથી બ્રહ્મા (રજસ), વિષ્ણુ (સત્ત્વ) અને હર (તમસ) તથા તેમની શક્તિઓ—દુર્ગા, સાવિત્રી અને શ્રી—પ્રગટ થાય છે; તેમના અંશો અનેક રૂપે વિસ્તરે છે. એકમાત્ર મહાસાગરમાં કમળ પર બેઠેલા બ્રહ્મા શરૂઆતમાં ગૂંચવાય છે; ‘તપો તપો’ એવી અદૃશ્ય આજ્ઞાથી દીર્ઘ તપ અને વિચાર કરીને વૈકુંઠદર્શન પામે છે, જ્યાં ગુણબંધન અને માયાભય નથી. ત્યાં તેઓ ચતુર્ભુજ વાસુદેવને દિવ્ય પરિકરો સાથે જુએ છે, પ્રજા-વિસર્ગ-શક્તિનો વર મેળવે છે અને વિરાટભાવમાં સ્થિત રહી સૃષ્ટિ કરવા ઉપદેશ પામે છે. પછી બ્રહ્મા ઋષિઓ, ક્રોધથી રુદ્રનો પ્રાદુર્ભાવ, પ્રજાપતિઓ, વેદો, વર્ણાશ્રમ, જીવો અને લોકોની રચના કરે છે તથા દેવો, પિતૃઓ વગેરે માટે હવિષ/કવ્ય આદિ અર્પણોની યોગ્ય વહેંચણી નક્કી કરે છે. અધ્યાય અંતે કલ્પભેદે સૃષ્ટિમાં વૈવિધ્ય, સીમાઓ ભંગાય ત્યારે વાસુદેવ અવતાર લઈને વ્યવસ્થા પુનઃસ્થાપે છે, અને ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ, પ્રકૃતિ-પુરુષ, માયા, કાલશક્તિ, અક્ષર તથા પરમાત્માના લક્ષણ-વિવેકને જ ‘જ્ઞાન’ કહે છે.