Adhyaya 23

આ અધ્યાયમાં શ્રીનારાયણ તૃતીય અને ચતુર્થ આશ્રમ—વાનપ્રસ્થ તથા સંન્યાસ/યતિ—ના ધર્મનિયમોનું વિધાનપૂર્વક નિરૂપણ કરે છે. વાનપ્રસ્થને ત્રીજો જીવનચરણ કહી પ્રવેશની શરતો જણાવે છે: પત્ની આધ્યાત્મિક રીતે યોગ્ય હોય તો સાથે જાય, નહીંતર તેની પાલન‑રક્ષણની વ્યવસ્થા કરીને વનમાં પ્રવેશ કરવો. પછી વનવાસીના તપ, નિર્ભયતા અને સાવચેતી, સરળ આશ્રય, ઋતુચર્યા (ઉનાળે તાપ‑તપ, શિયાળે શીત‑સહન, ચોમાસે નિયમિત આચરણ), વલ્કલ/ચર્મ/પાંદડાંનું વસ્ત્ર, વન્ય ફળ‑મૂળ અને ઋષિધાન્યથી નિર્વાહ, અન્નસંગ્રહ‑પાકના સમયનિયમો, અને જરૂર વિના ખેતીનું અન્ન ન લેવાની મર્યાદા વિગતે કહે છે. દંડ‑કમંડલુ અને અગ્નિહોત્ર સામગ્રીનું સંરક્ષણ, અલ્પ શૃંગાર, ભૂમિશયન, તેમજ દેશ‑કાળ‑શરીરબળ મુજબ તપનું સમાયોજન પણ સૂચવે છે. વાનપ્રસ્થના ચાર પ્રકાર—ફેનપ, ઔદુમ્બર, વાલખિલ્ય, વૈખાનસ—અને કેટલો સમય પછી સંન્યાસ લેવો તે અંગે વિકલ્પો દર્શાવે છે; તીવ્ર વૈરાગ્ય હોય તો તત્કાળ સંન્યાસની પણ મંજૂરી છે. ત્યારબાદ યતિધર્મમાં અલ્પ વસ્ત્ર, નિયત ભિક્ષાટન, રસાસક્તિનો ત્યાગ, શુચિતાના નિયમો, નિત્ય વિષ્ણુપુજા, દ્વાદશાક્ષર/અષ્ટાક્ષર મંત્રજપ, અસત્ય વાણી અને જીવનોપાર્જન માટે કથનનો પરિત્યાગ, બંધન‑મોક્ષ વિષયક શાસ્ત્રાધ્યયન, અપરીગ્રહ (મઠને પણ સંપત્તિ ન માનવી), અને અહંકાર‑મમતા ત્યાગ કહે છે. સ્ત્રીસંગ, ધન, અલંકાર, સુગંધ અને ઇન્દ્રિયવિષયો અંગે કડક ચેતવણી આપી, કામ, લોભ, રસાસ્વાદ, સ્નેહ, માન, ક્રોધ—આ છ દોષોને સંસારજનક કહી ત્યાજ્ય જણાવે છે. અંતે, ભક્તિપૂર્વક શ્રીવિષ્ણુના આશ્રયે આ નિયમો પાળનાર દેહાંતરે વિષ્ણુલોક પામે છે એમ નિશ્ચિત કરે છે.