Adhyaya 11

સ્કંદ કહે છે—દેવો અને અસુરો પરસ્પર સંધિ કરીને સમુદ્રમંથનનો સંયુક્ત ઉપક્રમ આરંભે છે. સમાધાન પછી તેઓ સમુદ્રકાંઠે ભેગા થઈ મહૌષધિઓ એકત્ર કરે છે અને મન્દર પર્વતને ઉપાડી લઈ જવાનો પ્રયત્ન કરે છે; પરંતુ તેની અતિભારે મૂળબંધતા કારણે નિષ્ફળ જાય છે. ત્યારે સંકર્ષણને આહ્વાન કરતાં તે શ્વાસસમાન એક જ વેગથી પર્વતને મૂળથી હલાવી દૂર ફેંકી દે છે. પછી ગરુડને નિયુક્ત કરી મન્દરને ઝડપથી સમુદ્રકિનારે પહોંચાડવામાં આવે છે. વાસુકીને અમૃતમાં ભાગ આપવાનો વચન આપી બોલાવવામાં આવે છે. દેવ-અસુર સર્પ-રજ્જુ પર પોતપોતાના સ્થાન લે છે; વિષ્ણુ સૂક્ષ્મ રીતે ગોઠવણી કરીને દેવોની રક્ષા કરે છે. આધાર ન મળતાં મન્દર ડૂબવા લાગે છે; ત્યારે વિષ્ણુ કૂર્મરૂપ ધારણ કરીને પર્વતને ધારણ કરે છે અને મંથન સ્થિર થાય છે. ઘર્ષણથી જલચર પ્રાણીઓ પીસાઈ જાય છે અને ભયંકર નાદથી જગત ગુંજે છે; વાસુકીનું વિષ અને તાપ વધે ત્યારે સંકર્ષણ તે વિષબળને સહે અને રોકે છે. અંતે હલાહલ/કાલકૂટ વિષ પ્રગટ થઈ સર્વ લોકને ભયભીત કરે છે; દેવો ઉમાપતિ શિવને શરણ જાય છે. હરિની અનુમતિથી શિવ વિષને કરતલમાં ખેંચી પી જાય છે અને નીલકંઠ બને છે; બાકી ટીપાં પૃથ્વી પર પડી સર્પ, વિચ્છુ અને કેટલીક ઔષધિઓ દ્વારા ગ્રહણ થાય છે.