Adhyaya 34

Verse 1

लोमश उवाच । राज्यं चकार कैलास दवदवा जगत्पतिः । गणैः समेतो बहुभिर्वीरभद्रान्वितो महान्

લોમશ બોલ્યા—જગત્પતિ મહાદેવ કૈલાસ પર રાજ્ય કરતા; તેઓ અનેક ગણો સાથે અને મહાન વીરભદ્રથી યુક્ત હતા.

Verse 2

ऋषिभिः सहितो रुद्रो देवैरिन्द्रादिभिः सह । ब्रह्मा यस्य स्तुतिपरो विष्णुः प्रेष्यवदास्थितः

રુદ્ર ઋષિઓ સાથે તથા ઇન્દ્ર આદિ દેવો સાથે વિરાજમાન હતા; જેમના માટે બ્રહ્મા સ્તુતિમાં તત્પર રહેતા અને વિષ્ણુ સેવક સમાન ઉપસ્થિત રહેતા.

Verse 3

इंद्रो देवगणैः सार्द्धं सेवाधर्मपरोऽभवत् । यस्य च्छत्रधरश्चंद्रो वायुश्चामरधृक्तथा

ઇન્દ્ર દેવગણો સાથે સેવાધર્મમાં પરાયણ થયો; તેના માટે ચંદ્ર રાજછત્ર ધારણ કરતો અને વાયુ ચામર વહન કરતો હતો।

Verse 4

सूपान्नकर्ता सततं जातवदा निरन्तरम् । गंधर्वा गायका यस्य स्तावकाश्च पिनाकिनः

જાતવેદા (અગ્નિ) સતત નિરંતર સુપાક અન્ન તૈયાર કરી અર્પણ કરતો; ગંધર્વો તેના ગાયક હતા અને પિનાકધારી પ્રભુના સ્તુતિકાર પણ હતા।

Verse 5

विद्याधराश्च बहवस्तथा चाप्सरसां गणाः । ननृतुश्चाग्रगा यस्य सोऽसौ कैलासपर्वते

ઘણા વિદ્યાધરો તથા અપ્સરાઓના ગણો તેના સમક્ષ અગ્રે નૃત્ય કરતા; તે કૈલાસ પર્વત પર નિવાસ કરતો હતો।

Verse 6

पुत्रैर्गणेशस्कंदाद्यैस्तथा गिरिजया सह । राज्यं प्रतापिभिश्चक्रेऽशंकश्चंक्रमणेन च

ગણેશ, સ્કંદ વગેરે પુત્રો તથા ગિરિજા (પાર્વતી) સાથે તેણે પ્રતિાપભર્યું રાજ્ય ચલાવ્યું અને નિઃશંક થઈ વિહાર કરતો રહ્યો।

Verse 7

येनांधको महा दैत्यः स देवानामरिर्महान् । दुष्टो विद्धस्त्रिशूलेन गगने स्थापितश्चिरम्

તેણે જ દેવોના મહાશત્રુ મહાદૈત્ય અંધકને ત્રિશૂલથી ભેદ્યો; તે દુષ્ટને લાંબા સમય સુધી આકાશમાં સ્થાપિત રાખ્યો।

Verse 8

हत्वा गजासुरं येन उत्कृत्त्य चर्म वै कृतम् । चिरं प्रावरणं दिव्यं तथा त्रिपुरदीपनम् । विष्णुना पाल्यभूतेन रेजे सर्वांगसुन्दरः

જેણે ગજાસુરનો વધ કર્યો અને તેની ચામડી ઉતારી દીર્ઘકાળ ધારણયોગ્ય દિવ્ય આવરણ બનાવ્યું; તેમજ ત્રિપુરદહન પણ કર્યું. વિષ્ણુ જાણે રક્ષક-સેવક બની સાથે રહ્યા, અને સર્વાંગસુંદર પ્રભુ તેજસ્વી થયા।

Verse 9

तं द्रष्टुकामो भगवान्नारदो दिव्य र्शनः । ययौ च पर्वतश्रेष्ठं कैलासं चन्द्रपांडुरम्

તેમનું દર્શન કરવાની ઇચ્છાથી દિવ્યદર્શનવાળા ભગવાન નારદ પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ, ચંદ્ર સમ પાંડુર અને તેજસ્વી કૈલાસ પર ગયા।

Verse 10

सुधया परया चापि सेवितं परमाद्भुतम् । कर्पूरगौरं च तदा दृष्ट्वा तं सुमहाबलम् । नारदो विस्मयाविष्टः प्रविष्टो गन्धमादनम्

પરમ સુધાથી પણ સેવિત એવા તે પરમ અદ્ભુત ધામને જોઈ, અને કપૂર-ગૌર, અતિ મહાબલવાન પ્રભુનું દર્શન કરીને નારદ આશ્ચર્યમાં મગ્ન થઈ ગંધમાદનમાં પ્રવેશ્યા।

Verse 11

अनेकाश्चर्यसंयुक्तं तपनैश्च सुशोभितम् । गायद्विद्याधरीभिश्च पूरितं च महाप्रभम्

તે સ્થાન અનેક આશ્ચર્યોથી યુક્ત, તેજસ્વી પ્રકાશોથી સુશોભિત, અને ગાન કરતી વિદ્યાધરીઓથી પરિપૂર્ણ—મહાપ્રભાથી દીપ્ત હતું।

Verse 12

कल्पद्रुमाश्च बहवो लताभिः परिवेष्टिताः । घनच्छायासू तास्वेव विशिष्टा कामधेनवः

ત્યાં અનેક કલ્પદ્રુમો લતાઓથી વળગી ઊભા હતા; અને એ જ ઘનછાયાવાળા ઉપવનોમાં વરદાન આપનારી વિશિષ્ટ કામધેનુઓ હતી।

Verse 13

पारिजातवनामोदलंपटा बहवोऽलयः । कलहंसाश्च बहवः क्रीडमानाः सरस्तु च

પારિજાત વનોની સુગંધથી સુવાસિત અનેક નિવાસસ્થાનો હતાં; અને સરોવરોમાં અનેક કલહંસ આનંદથી ક્રીડા કરતા હતાં।

Verse 14

शिखंडिनो महच्चक्रुस्तत्र केकारवं मुदा । पंचमालापिनः सर्वे विहंगाः संमदान्विताः

ત્યાં મોરો હર્ષથી ઊંચો કેકારવ કરતા હતા; અને પંચમ સ્વરમાં મધુર ગાન કરનારા સર્વ પક્ષીઓ આનંદોત્સાહથી ભરપૂર હતા।

Verse 15

करिणः करिणीभिश्च मोदमानाः सुवर्चसः । सिंहास्तथा गर्जमानाः शार्दूलैः सह संगताः

હાથીઓ પોતાની હાથીણીઓ સાથે તેજસ્વી બની આનંદિત હતા; અને સિંહો ગર્જના કરતા વાઘો સાથે પણ સૌહાર્દથી સંગત હતા।

Verse 16

वृषभा नंदिमुख्याश्च रेभमाना निरन्तरम् । देवद्रुमाश्च बहवस्तथा चंदनवाटिकाः

વૃષભો—જેમામાં નંદી મુખ્ય—સતત રંભતા હતા; અને ત્યાં અનેક દેવવૃક્ષો તથા ચંદનના ઉપવનો પણ હતાં।

Verse 17

नागपुंनागबकुलाश्चंपका नागकेसराः । तथा च वनजंब्वश्च तथा कनककेतकाः

ત્યાં નાગ, પુન્નાગ, બકુલ, ચંપક અને નાગકેસરનાં વૃક્ષો હતાં; તેમજ વનજાંબુ અને સુવર્ણવર્ણ કેતકીનાં છોડ પણ હતાં।

Verse 18

कह्लाराः करवीरिश्च कुमुदानि ह्यनेकशः । मंदाराश्च बदर्यश्च क्रमुकाः पाटलास्तथा

ત્યાં કહ્લાર કમળો, કરવીર (કનેર) અને અનેક કુમુદ જળકમળો હતા; તેમજ મંદાર, બદરી, ક્રમુક (સુપારી) અને પાટલા વૃક્ષો પણ હતા।

Verse 19

तथान्ये बहवो वृक्षाः शम्भोस्तोषकराह्यमी । ऐकपद्येन दृष्टास्ते नानाद्रुमलतान्विताः । आरामा बहवस्तत्र द्विगुणाश्च बभूविरे

એ જ રીતે ત્યાં બીજા પણ અનેક વૃક્ષો હતા, જે શંભુને અત્યંત તોષ આપનાર હતા. એક નજરમાં જ તેઓ નાનાવિધ વૃક્ષો અને લતાઓથી શોભિત દેખાયા; અને ત્યાં અનેક આરામો જાણે દ્વિગુણ થયેલા હતા।

Verse 20

गगनान्निस्सृतः सद्यो गंगौघः परमाद्भुतः । पतितो मस्तके तस्य पर्वतस्य सुशोभिते

આકાશમાંથી નીકળેલો ગંગાનો પરમ અદ્ભુત પ્રવાહ તરત જ તે પર્વતના સુશોભિત શિખર પર પડી ગયો।

Verse 21

कूपो हि पयसां ये न पवित्रं वर्तते जगत् । सोपि द्विधा तदा दृष्टो नारदेन महात्मना

જે જલકૂપથી જગતનું ધારણ અને પવિત્રીકરણ થાય છે, તે કૂપ પણ તે સમયે મહાત્મા નારદને દ્વિધા વિભક્ત દેખાયો।

Verse 22

सर्वं तदा द्विधाभूतं दृष्टं तेन महात्मना । नारदेन तदा विप्राः परमेण निरीक्षितः

હે વિપ્રો! તે સમયે મહાત્મા નારદે પરમ વિશેષ દૃષ્ટિથી જોયું કે સર્વ કંઈ દ્વિધાભૂત થયેલું જણાતું હતું।

Verse 23

एवं विलोकमानोऽसौ नारदो भगवानृषिः । त्वरितेन तथा यातः शिवालोकनतत्परः

આ રીતે નિહાળી ભગવાન ઋષિ નારદ ત્વરિત આગળ વધ્યા, માત્ર શિવદર્શન માટે એકાગ્ર બની.

Verse 24

यावद्द्वारि स्थितोपश्यन्महदाश्चर्यमेव च । द्वारपालौ तदा दृष्टौ कृतकौ विश्वक्मणा

દ્વારે ઊભા રહીને જોતા જ તેમણે મહાન આશ્ચર્ય જોયું—વિશ્વકર્માએ ઘડેલા બે દ્વારપાળ ત્યાં દેખાયા.

Verse 25

नारदो मोहितो ह्यासीत्पप्रच्छ च स तौ तदा । अहं प्रवेष्टुमिच्छामि शिवदर्शनलालसः

નારદ અત્યંત આશ્ચર્યચકિત થયા અને ત્યારે બંનેને પૂછ્યું—“શિવદર્શનની લાલસાથી હું અંદર પ્રવેશવા ઇચ્છું છું.”

Verse 26

तस्मादनुज्ञा दातव्या दर्शनार्थं शिवस्य च । अश्रृण्वन्तौ तदा दृष्ट्वा नारदो विस्मितोऽभवत्

“અતએવ શિવદર્શન માટે અનુમતિ આપવી જોઈએ.” પરંતુ તેઓ સાંભળતા નથી એમ જોઈ નારદ વધુ આશ્ચર્યચકિત થયા.

Verse 27

ज्ञानदृष्ट्या विलोक्याथ दूष्णींभूतोऽभवत्तदा । कृत्रिमौ हि च तौ ज्ञात्वा प्रविष्टो हि महामनाः

પછી જ્ઞાનદૃષ્ટિથી નિહાળી તેઓ મૌન થયા; તે બંને કૃત્રિમ છે એમ જાણી મહામનાએ અંદર પ્રવેશ કર્યો.

Verse 28

तथान्ये तत्सरूपाश्च दृष्टास्तेन महात्मना । ऋषिः प्रणमितस्तैश्च नारदो भगवान्मु

એ જ રીતે તે મહાત્માએ તે જ સ્વરૂપવાળાં અન્યને પણ જોયાં; અને તેઓ સૌએ ભગવાન ઋષિ નારદને પ્રણામ કર્યો।

Verse 29

एवमादीन्यनेकानि आश्चर्याणि ददर्श सः । ददर्शाथ च सुव्यक्तं त्र्यंबकं गिरिजान्वितम्

આ રીતે તેણે અનેક આશ્ચર્યો જોયાં; પછી તેણે ગિરિજાસહિત ત્ર્યંબક (શિવ) ને સ્પષ્ટ રીતે દર્શન કર્યા।

Verse 30

अर्धासनगता साध्वी शंकरस्य महात्मनः । तनया गिरिराज्य यया व्याप्तं जगत्त्रयम्

તેણે મહાત્મા શંકરના આસનના અર્ધભાગે બિરાજમાન સાધ્વી—ગિરિરાજની તનયા—નું દર્શન કર્યું; જેમની શક્તિથી ત્રિલોક વ્યાપ્ત છે।

Verse 31

गौरी सितेक्षणा बाला तन्वंगी चारुलोचना । यया रूपी कृतः शम्भुरुपादेयः कृतो महान्

તેણે ગૌરીનું દર્શન કર્યું—ગૌરવર્ણા, તેજસ્વી નેત્રવાળી, યુવતી, સુકુમાર અંગવાળી, મનોહર નેત્રવાળી—જેનાથી શંભુ સાકાર પ્રગટ થયા અને મહાદેવ ઉપાસનાના પરમ યોગ્ય બન્યા।

Verse 32

निर्विकानि विकारैश्च बहुभिर्विकलीकृतः । अर्द्धागलग्ना सा देवी दृष्टा तेन शिवस्य च

યદ્યપિ તેઓ નિર્વિકાર છે, તથાપિ અનેક ભાવોથી જાણે વિકારી થયેલા જેવા પ્રતીત થયા; અને શિવના અર્ધાંગરূপે જોડાયેલી તે દેવીને પણ તેણે જોયી।

Verse 33

नारदेन तथा शम्भुर्दृष्टस्त्रिभुवनेश्वरः । शुद्धचामी करप्रख्यः सेव्यमानः सुरासुरैः

આ રીતે નારદે ત્રિભુવનના ઈશ્વર શંભુનું દર્શન કર્યું—શુદ્ધ સોનાની જેમ તેજસ્વી, દેવો અને અસુરો બન્ને દ્વારા પૂજિત અને સેવિત।

Verse 34

शंखेन भोगिवर्येण सेवितं चांघ्रिपंकजम् । धृतराष्ट्रेण च तथा तक्षकेण विशेषतः । तथा पद्मेन महा शेषेणापि विशेषतः

તેમના પાદપદ્મોની સેવા શ્રેષ્ઠ નાગ શંખે કરી; તેમ જ ધૃતરાષ્ટ્રે—વિશેષ કરીને તક્ષકે—અને પદ્મ તથા મહાશેષે પણ વિશેષ રીતે સેવા કરી।

Verse 35

अन्यैश्च नागवर्यैश्च सेवितो हि निरंतरंम् । वासुकिः कंठलग्नो हि हारभूतो महाप्रभः

અન્ય શ્રેષ્ઠ નાગો પણ તેમને સતત સેવતા હતા; અને મહાપ્રભ વાસુકિ તેમના કંઠે લપટાઈ હારરૂપે શોભતો હતો।

Verse 36

कंबलाश्वतरौ नित्यं कर्णभूषणभूषितौ । जटामूलगताश्चान्ये महाफणिवरा ह्यमी

કંબલ અને અશ્વતર સદા તેમના કાનના આભૂષણરૂપે શોભતા; અને અન્ય મહાફણી નાગશ્રેષ્ઠો તેમની જટાના મૂળમાં નિવાસ કરતા।

Verse 37

अनेकजातिसंवीता नानावर्णाश्च पद्मिनः । तक्षकः कुलिकः शंखो धृतराष्ट्रो महाप्रभः

અनेक જાતિઓથી ઘેરાયેલા અને નાનાં વર્ણોના તે નાગાધિપતિઓ—પદ્મ, તક્ષક, કુલિક, શંખ અને મહાપ્રભ ધૃતરાષ્ટ્ર।

Verse 38

पद्मो दंभः सुदंभश्च करालो भीषणस्तथा । एते चान्ये च बहवो नागाश्चाशीविषा ह्यमी

પદ્મ, દંભ, સુદંભ, કરાલ અને ભીષણ—આ તથા અન્ય અનેક ઘોર વિષધારી નાગો ત્યાં હાજર હતા.

Verse 39

अंगभूता हरस्या सन्पूज्यस्यास्य जगत्त्रये । फणैकया शोभमानाः केचिद्धि पन्नगोत्तमाः

ત્રિલોકમાં પૂજ્ય એવા હરના અંગ સમા બની, કેટલાક ઉત્તમ પન્નગો એક જ ફણથી શોભાયમાન હતા.

Verse 40

फणानां द्वितयं केषां त्रितयं च महाप्रभम् । चतुष्क पंचकषट्कं सप्तकं चाष्टकं तथा

કેટલાંકને બે ફણ, કેટલાંકને ત્રણ; અને મહાપ્રભાથી ચાર, પાંચ, છ, સાત તથા આઠ ફણવાળા પણ હતા.

Verse 41

नवकं दशकं चैव तथैकादशकं त्वथ । द्वादशकं चाष्टादशकमेकोनविंशकं तथा

કેટલાંકને નવ ફણ, કેટલાંકને દસ; તેમજ કેટલાંકને અગિયાર; પછી કેટલાંકને બાર, અઢાર અને ઓગણીસ પણ હતા.

Verse 42

चत्वारिंशत्फणाः केऽपि पंचाशत्कं च षष्टिकम् । सप्ततिश्चाप्यशीतिश्च नवतिश्च तथैव च

કેટલાંકને ચાલીસ ફણ; કેટલાંકને પચાસ અને સાઠ; કેટલાંકને સિત્તેર, એંસી અને તેમ જ નેવું પણ હતા.

Verse 43

तथा शतसहस्राणि ह्ययुतप्रयुतानि च । अर्बुदानि च रत्नानि तथा शङ्खमितानि च

તેમ જ ત્યાં રત્નોના શતસહસ્ર, અયુત-પ્રયુત, અર્બુદ-અર્બુદ અને શંખ-પરિમિત એવા અપરિમિત ભંડાર પણ હતા।

Verse 44

अनंताश्च फणा येषां ते सर्पाः शिवभूषणाः । दृष्टास्तदानीं ते सर्वे नारदेन महात्मना

જેનાં ફણાં અનંત હતાં, તે સર્પો શિવના ભૂષણ હતાં; તે સમયે મહાત્મા નારદે તેઓ સર્વને દર્શન કર્યા।

Verse 45

विद्यावंतोऽपि ते सर्वे भोगिनोऽपि सुशोभिताः । हारभूषणभूतास्ते मणिमंतोऽमितप्रभाः

તેઓ સર્વે વિદ્યાવાન હતાં; ભોગી (નાગ) હોવા છતાં અતિ શોભિત—હાર અને આભૂષણરૂપ, મણિમય, અપરિમિત તેજવાળા।

Verse 46

अर्द्धचंद्रांकितो यस्य कपर्द्दस्त्वतिसुंदरः । चक्षुषा च तृतीयेन भालस्थेन विराजितः

જેનાં અતિ સુંદર જટાકપર્દ પર અર્ધચંદ્ર અંકિત હતો, અને જે લલાટસ્થ તૃતીય નેત્રથી વિરાજમાન હતા।

Verse 47

पंचवक्त्रो महादेवो बाहुभिर्द्दशभिर्वृतः । तथा मरकतश्यामकंधरोऽतीवसुंदरम्

મહાદેવ પંચવક્ત્ર હતા, દશ ભુજાઓથી યુક્ત; અને તેમનો કંઠ-સ્કંધ મરકત-શ્યામ, અતિ સુંદર હતો।

Verse 48

उरो यस्य विशालं च तथोरुजघनं परम् । चरणद्वयं च रुद्रस्य शोभितं परमं महत्

તેમનું વક્ષસ્થળ વિશાળ હતું અને તેમની જાંઘો તથા કટિ પરમ બળવાન હતી. રુદ્રના બંને ચરણ અતિ મહાન અને અપાર શોભાથી દીપ્ત હતાં.

Verse 49

तद्दृष्टं चरणारविंदमतुलं तेजोमयं सुंदरं संध्यारागसुमंगलं च परमं तापापनुत्तिंकरम् । तेजोराशिकरं परात्परमिदं लावण्यलीलस्पदं सर्वेषां सुखवृद्धिकारणपरं शंभोः पदं पावनम्

ત્યારે તે અતુલ ચરણારવિંદનું દર્શન થયું—તેજોમય, સુંદર, સંધ્યાના અરুণ રાગ સમાન પરમ મંગલમય અને તાપ-દુઃખ હરણ કરનાર. તેજોરાશિના પ્રવાહનો કર્તા, પરાત્પર, લાવણ્ય-લીલાનું આશ્રય—શંભુના પાવન ચરણ સર્વના સુખવૃદ્ધિના પરમ કારણ બની શુદ્ધિ કરે છે.

Verse 50

तथैव दृष्ट्वा परमं पराणां परा सती रूपवती च सुंदरी । सौभाग्यलावण्यमहाविभूत्या विराजमाना ह्यतिसुंदरी शुभा

એ રીતે પરાત્પર પરમેશ્વરને જોઈ સતી—દિવ્યરૂપવતી, સુંદર—સૌભાગ્ય અને લાવણ્યની મહાવિભૂતિથી વિરાજમાન, અતિ મનોહર અને શુભરૂપે પ્રકાશિત થઈ.

Verse 51

दृष्ट्वा तौ दपती शुद्धौ राजमानौ जगत्त्रये । अभिन्नौ भेदमापन्नौ निर्गुणौ गुणिनौ च तौ

ત્રિલોકમાં વિરાજમાન તે શુદ્ધ દંપતીને જોઈ (નારદે સમજ્યું કે) તેઓ ખરેખર અભিন্ন છે, છતાં બે રૂપે પ્રતીત થાય છે; અને નિર્ગુણ હોવા છતાં ગુણસહિત પ્રગટ થાય છે.

Verse 52

साकारौ च निराकारौ निरातंकौ सुखप्रदौ । ववंदे च मुदा तौ स नारदो भगवत्प्रियः । उत्थायोत्थाय च तदा तुष्टाव जगदीश्वरौ

તેઓ બંને સાકાર પણ છે અને નિરાકાર પણ; નિરાતંક અને સુખપ્રદ. ભગવત્પ્રિય નારદે આનંદથી તેમને વંદન કર્યું; અને વારંવાર ઊભા થઈ ત્યારે તે જગદીશ્વર યુગલની સ્તુતિ કરી.

Verse 53

नारद उवाच । नतोस्म्यहं देववरौ युवाभ्यां परात्पराभ्यां कलया तथापि । दृष्टौ मया दंपती राजमानौ यौ वीजभूतौ सचराचरस्य

નારદે કહ્યું—હે દેવશ્રેષ્ઠ દ્વય, તમને હું નમસ્કાર કરું છું; તમે પરાત્પર છો, છતાં કલામાત્ર રૂપે પ્રગટ થયા છો. મેં તે તેજસ્વી દિવ્ય દંપતીનું દર્શન કર્યું છે, જે ચરાચર સર્વ જગતના બીજરૂપ કારણ છે.

Verse 54

पितरौ सर्वललोकस्य ज्ञातौ चाद्यैव तत्त्वतः । मया नास्त्यत्र संदेहो भवतोः कृपया तथा

તમે બંને સર્વ લોકોના માતા-પિતા છો; આજે જ મેં આ તત્ત્વતઃ જાણી લીધું. તમારી કૃપાથી આ વિષયે મને કોઈ સંશય નથી.

Verse 55

एवं स्तुतौ तदा तेन नारदेन महात्मना । तुतोष भगवाञ्छंभुः पार्वत्या सहितस्तदा

આ રીતે મહાત્મા નારદે સ્તુતિ કરતાં, પાર્વતી સહિત ભગવાન શંભુ પ્રસન્ન થયા.

Verse 56

महादेव उवाच । सुखेन स्थीयते ब्रह्मन्किं कार्यं करवाणि ते । तच्छ्रुत्वा वचनं शंभोर्नारदो वाक्यमब्रवीत्

મહાદેવ બોલ્યા—હે બ્રાહ્મણ, સુખથી રહો; તારો શું કાર્ય છે? હું તારા માટે શું કરું? શંભુના વચન સાંભળી નારદે ઉત્તર આપ્યો.

Verse 57

दर्शनं जातमद्यैव तेन तुष्टोऽस्म्यहं विभो । दर्शनात्सर्वमेवाद्य शंभो मम न संशयः

નારદે કહ્યું—આજે જ મને તમારું દર્શન પ્રાપ્ત થયું; તેથી હું તૃપ્ત છું, હે વિભો. હે શંભુ, આ દર્શનથી આજે બધું સ્પષ્ટ થયું; મને કોઈ સંશય નથી.

Verse 58

क्रीडनार्थमिहायातः कैलासं पर्वतोत्तमम् । हृदिस्थो हि सदा नॄणामास्थितो भगवन्प्रभो

નારદે કહ્યું—દિવ્ય ક્રીડાર્થે તમે અહીં પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ એવા કૈલાસે આવ્યા છો; છતાં, હે ભગવન્ પ્રભો, તમે સદા મનુષ્યોના હૃદયમાં સ્થિત રહો છો।

Verse 59

तथापि दर्शनं भाव्यं सततं प्राणिनामिह

તથાપિ, આ લોકમાં પ્રાણીઓને સતત તમારું દર્શન થવું જોઈએ।

Verse 60

गिरिजोवाच । का क्रीडा हि त्वया भाव्या वद शीघ्रं ममाग्रतः । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा उवाच प्रहसन्निव

ગિરિજાએ કહ્યું—તમે કઈ ક્રીડા કરવાના છો? મારા સમક્ષ શીઘ્ર કહો. તેણીના વચન સાંભળી તેમણે જાણે હસતાં હસતાં ઉત્તર આપ્યો।

Verse 61

द्यूतक्रीडा महादेव दृश्यते विविधात्र च । भवेद्द्वाभ्यां च द्यूते हि रमणाच् महत्सुखम्

હે મહાદેવ, અહીં દ્યુતક્રીડા અનેક રમણીય રૂપોમાં દેખાય છે; અને બે જણના દ્યુતમાં પરસ્પર રમણથી નિશ્ચયે મહાસુખ થાય છે।

Verse 62

इत्येवमुक्त्वो परतं सती भृशमुवाच वाक्यं कुपिता ऋषिं प्रति । कथं विजानासि परं प्रसिद्धं द्यूतं च दुष्टोदरकं मनस्विनाम्

આ રીતે કહી થંભીને સતી અત્યંત ક્રોધિત થઈ ઋષિને કહ્યું—‘સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ તે દ્યુતને, “દુષ્ટોદર” નામના દુર્વ્યસનને, જે મનસ્વીજનને અયોગ્ય છે—તું એટલું સારી રીતે કેવી રીતે જાણે છે?’

Verse 63

त्वं ब्रह्मपुत्रोऽसि मुनिर्मनीषिणां शास्ता हि वाक्यं विविधैः प्रसिद्धैः । चरिष्यमाणो भुवनत्रये न हि त्वदन्यो ह्यपरो मनस्वी

તમે બ્રહ્માના પુત્ર છો, મુનિ છો—મનીષીઓના શાસ્તા—વિવિધ પ્રમાણવચનો દ્વારા પ્રસિદ્ધ. ત્રિલોકમાં વિચરતા પણ તમારા સમો બીજો કોઈ મહામનસ્વી નથી.

Verse 64

एवमुक्तस्तदा देव्या नारदो देवदर्शनः । उवाच वाक्यं प्रहसन्गिरिजां शिवसन्निधौ

દેવીએ એમ કહ્યે ત્યારે દેવદર્શન-સમર્થ નારદે શિવના સન્નિધિમાં ગિરિજાને હસતાં હસતાં વચન કહ્યું.

Verse 65

नारद उवाच । द्यूतं न जानामि न चाश्रयामि ह्यहं तपस्वी शिवकिंकरश्च कथं च मां पृच्छसि राजकन्यके योगीश्वराणां परमं पवित्रे

નારદ બોલ્યા—હું દ્યુત (જુગાર) જાણતો નથી, ન તેનો આશ્રય લઉં છું; હું તપસ્વી અને શિવનો કિંકર છું. હે રાજકન્યે, યોગીશ્વરોમાં પરમ પવિત્રે, તું મને આ કેમ પૂછે છે?

Verse 66

निशम्य वाक्यं गिरिजा सती तदा ह्युवाच वाक्यं च विहस्य तं प्रति । जानासि सर्वं च बटोऽद्य पश्य मे द्यूतं महेशेन करोमि तेऽग्रतः

તેના વચન સાંભળી ગિરિજા સતી હસતાં હસતાં બોલી—“અરે બાલક, તું બધું જાણે છે. આજે જો; હું મહેશ સાથે તારા આગળ દ્યુત રમું છું.”

Verse 67

इत्येवमुक्त्वा गिरिराजकन्यका जग्राह चाक्षान्भुवनैकसुंदरी । क्रीडां चकाराथ महर्षिसाक्ष्यके तत्रास्थिता सा हि भवेन संयुता

એમ કહી ગિરિરાજકન્યા—ભુવનોની એકમાત્ર સુન્દરી—એ પાંસા હાથમાં લીધા અને મહર્ષિને સાક્ષી રાખીને ક્રીડા શરૂ કરી; ત્યાં તે ભવ (શિવ) સાથે સંયુક્ત થઈ ઊભી રહી.

Verse 68

तौ दंपती क्रीडया सज्जमानौ दृष्टौ तदा ऋषिणा नारदेन । सविस्मयोत्फुल्लमना मनस्वी विलोकमानोऽतितरां तुतोष

ત્યારે ક્રીડામાં લીન થયેલા તે બંને દંપતીને ઋષિ નારદે જોયા. આશ્ચર્યથી હૃદય પ્રસ્ફુટિત થયું; તે મહાત્મા તેમને નિહાળી અત્યંત આનંદિત થયો.

Verse 69

सखीजनेन संवीता तदा द्यूतपरा सती । शिवेन सह संगत्य च्छलाद्द्यूतमकारयत्

ત્યારે સખીઓથી ઘેરાયેલી અને દ્યુતક્રીડામાં તત્પર સતી શિવ સાથે જોડાઈ, રમૂજી છલથી પાસાંનો ખેલ ચલાવડાવ્યો.

Verse 70

स पणं च तदा चक्रे छलेन महता वृतः । जिता भवानी च तदा शिवेन प्रहसन्निव

ત્યારે તેણે મહા છલથી ઢંકાઈને પાણ મૂક્યો. તે સમયે શિવે ભવાનીને હરાવી—જાણે હસતાં હસતાં જ જીત્યો હોય તેમ.

Verse 71

नारदोऽस्याः शिवेनाथ उपहासकरोऽभवत् । निशम्य हारितं द्यूतमुपहासं निशम्य च

હે નાથ! તે પ્રસંગે શિવ સાથે નારદ તેણી (પાર્વતી) માટે ઉપહાસનું કારણ બન્યો. દ્યુતમાં જે હારાયું અને જે ઠઠ્ઠો થયો—તે બધું તેણે સાંભળ્યું.

Verse 72

नारदस्य दुरुक्तैश्च कुपिता पार्वती भृशम् । उवाच त्वरिता चैव दत्त्वा चैवार्द्धचंद्रकम्

નારદના કઠોર વચનોથી પાર્વતી અત્યંત ક્રોધિત થઈ. તેણે ત્વરિત બોલીને પાણ રૂપે અર્ધચંદ્રનું આભૂષણ આપી દીધું.

Verse 73

तथा शिरोमणी चैव तरले च मनोहरे । मुखं सुखोभनं चैव तथा कुपितसुंदरम् । दृष्टं हरेण च पुनः पुनर्द्यूतमकारयत्

ત્યારે તેણીએ શિરોમણિ તથા મનોહર ઝગમગતા આભૂષણો પણ પાણે મૂક્યાં; અને તેનું મુખ—સુખદ તેજસ્વી, ક્રોધમાં પણ સુંદર. આ જોઈ હરે વારંવાર દ્યુતક્રીડા ચાલુ રાખી.

Verse 74

तथा गिरिजया प्रोक्तः शंकरो लोकशंकरः । हारितं च मया दत्तः पण एव च नान्यथा

ગિરિજાએ એમ કહ્યે ત્યારે લોકમંગલકારી શંકરે કહ્યું: “મેં જે હાર્યું હતું, તે જ મેં આપ્યું છે; એ જ પાણ છે, બીજું કંઈ નહીં.”

Verse 75

क्रियते च त्वया शंभो कः पणो हि तदुच्यताम् । ततः प्रहस्य चोवाच पार्वतीं च त्रिलोचनः

“હે શંભુ, તમે કયો પાણ કરો છો? તે કહો.” પછી ત્રિલોચને હસતાં હસતાં પાર્વતીને કહ્યું.

Verse 76

मया पणोऽयं क्रियते भवानि त्वदर्थमेतच्च विभूषणं महत् । सा चंद्रलेखा हि महान्हि हारस्तथैव कर्णोत्पलभूषणद्वयम्

“ભવાની, તારા હિતાર્થે જ મેં આ પાણ રાખ્યો છે—આ મહાન આભૂષણો: તે ચંદ્રલેખા, તે વિશાળ હાર, અને તેમ જ કાનના કમળ-આભૂષણોની જોડી.”

Verse 77

इदमेव त्वया तन्वि मां जित्वा गृह्यतां सुखम् । ततः प्रवर्तितं द्यूतं शंकरेण सहैव च

“હે તન્વી, મને જીતીને આ જ બધું સુખથી ગ્રહણ કર.” પછી શંકર સાથે જ દ્યુતક્રીડા ફરી શરૂ થઈ.

Verse 78

एवं विक्रीडमानौ तावक्षविद्याविशारदौ । तदा जितो भवान्याथ शंकरो बहुभूषणः

આ રીતે દ્યુતવિદ્યામાં નિપુણ એવા તે બન્ને રમતા રહ્યા. ત્યારે અનેક આભૂષણોથી શોભિત શંકર ભવાની દ્વારા પરાજિત થયો.

Verse 79

प्रहस्य गौरी प्रोवाच शंकरं त्वतिसुंदरी । हारितं च पणं देहि मम चाद्यैव शंकर

અતિસુંદર ગૌરી હસીને શંકરને બોલી—“હે શંકર, તું હારેલો પાણ આજે જ મને આપ.”

Verse 80

तदा महेशः प्रहसन्सत्यं वाक्यमुवाच ह । न जितोऽहं त्वया तन्वि तत्त्वतो हि विमश्यताम्

ત્યારે મહેશ હસતાં હસતાં સત્ય વચન બોલ્યા—“હે તન્વી, તત્ત્વથી તું મને જીતેલી નથી; યથાર્થ વિચાર કર.”

Verse 81

अजेयोऽहं प्राणिनां सर्वथैव तस्मान्न वाच्यं तु वोच हि साध्वि । द्यूतं कुरुष्वाद्य यथेष्टमेव जेष्यामि चाहंच पुनः प्रपश्या

હું સર્વ રીતે પ્રાણીઓ દ્વારા અજેય છું; તેથી, હે સાધ્વી, આવું કહેવું યોગ્ય નથી. આજે તારી ઇચ્છા મુજબ દ્યુત રમ—પછી ફરી જોઈશ, હું પણ જીતિશ.

Verse 82

तदाम्बिकाह स्वपतिं महेशं मया जितोऽस्यद्य न विस्मयोऽत्र । एवमुक्त्वा तदा शंभुं करे गृह्य वरानना । जितोऽसि त्वं न संदेहस्त्वं न जानासि शंकर

ત્યારે અંબિકાએ પોતાના પતિ મહેશને કહ્યું—“આજે મેં તમને જીત્યા; તેમાં આશ્ચર્ય નથી.” એમ કહી વરાનના દેવીએ શંભુનો હાથ પકડીને કહ્યું—“તમે પરાજિત છો, તેમાં શંકા નથી; હે શંકર, તમે સમજતા નથી.”

Verse 83

एवं प्रहस्य रुचिरं गिरिजा तु शंभुं सा प्रेक्ष्या नर्मवचसा स तयाभिभूतः । देहीति म सकलमंगलमंगलेश यद्धारितं स्मररिपो वचसानुमोदितम्

આ રીતે મનોહર હાસ્ય સાથે ગિરિજાએ શંભુને નિહાળી, રમૂજી વચનો વડે તેમને જીત્યા પછી કહ્યું— “હે સર્વમંગલોના મંગલેશ, હે સ્મરરિપુ! જે તું દાવ પર ધર્યું હતું અને પોતાના વચનથી મંજૂર કર્યું હતું, તે મને આપ.”

Verse 84

शिव उवाच । अजेयोऽहं विशालाक्षि तव नास्त्यत्र संशयः । अहंकारेण यत्प्रोक्तं तत्त्वतस्तद्विमृश्यताम्

શિવ બોલ્યા— “હે વિશાલાક્ષિ! તેમાં શંકા નથી કે હું તારા માટે અજેય છું. પરંતુ અહંકારથી જે બોલાયું, તેનું તત્ત્વથી વિચાર કરવો જોઈએ.”

Verse 85

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रोवाच च विहस्य सा । अजेयो हि महादेवः सर्वेषामपि वै प्रभो

તે વચન સાંભળી તે હસીને બોલી— “હે પ્રભો! મહાદેવ તો ખરેખર સર્વ માટે અજેય છે.”

Verse 86

मयैकया जितोऽसि त्वं द्यूतेन विमलेन हि । न जानासि च किंचिच्च कार्याकार्यं विवक्षितम्

“તથાપિ મેં એકલીએ તને જીત્યો છે—તે પણ નિર્મળ દ્યુતક્રીડાથી. અને તું જરા પણ નથી જાણતો કે અભિપ્રેત પ્રમાણે શું કરવું અને શું ન કરવું.”

Verse 87

एवं विवदमानौ तौ दंपती परमेश्वरौ । नारदः प्रहसन्वाक्यमुवाच ऋषिसत्तमः

આ રીતે વાદ કરતા તે પરમેશ્વર દંપતીને જોઈ, ઋષિઓમાં શ્રેષ્ઠ નારદ હસતાં હસતાં આ વચન બોલ્યા.

Verse 88

नारद उवाच । आकर्णयाऽकर्णविशालनेत्रे वाक्यं तदेकं जगदेकमंगलम् । असौ महाभाग्यवतां वरेण्यस्त्वया जितः किं च मृषा ब्रवीषि

નારદ બોલ્યા—હે કાન સુધી વિસ્તૃત વિશાળ નેત્રવાળી દેવી, જગતનું એકમાત્ર મંગલ એવા આ એક વચનને સાંભળ. મહાભાગ્યવંતોમાં વરેનીય તે પુરુષ તારા દ્વારા જ જીતાયો—તો પછી તું મિથ્યા કેમ બોલે છે?

Verse 89

अजितो हि महादेवो देवानां परमो गुरुः । अरूपोऽयं सुरूपोयं रूपातीतोऽयमुच्यते

મહાદેવ ખરેખર અજિત છે, દેવોના પરમ ગુરુ છે. તેઓ અરૂપ પણ છે અને સુરૂપ પણ; સર્વ રૂપથી પરે—રૂપાતીત—કહેવાય છે.

Verse 90

एक एव परं ज्योतिस्तेषामपि च यन्महः । त्रैलोक्यनाथो विश्वात्मा शंकरो लोकशंकरः

એ એકલા જ પરમ જ્યોતિ છે; દેવતાઓની પણ જે મહિમા છે તે તેમનું જ તેજ છે. શંકર ત્રૈલોક્યનાથ, વિશ્વાત્મા—લોકોના કલ્યાણકર્તા લોકશંકર છે.

Verse 91

कथं त्वया जितो देवि ह्यजेयो भुवनत्रये । शिवमेनं न जानासि स्त्रीभावाच्च वरानने

હે દેવી, ત્રિભુવનમાં અજય એવા આ શિવને તું કેવી રીતે ‘જીત્યો’ કહેશે? હે વરાનને, સ્ત્રીભાવના અભિમાનથી તું તેમને યથાર્થરૂપે ઓળખતી નથી.

Verse 92

नारदेनैवमुक्ता सा कुपिता पार्वती भृशम् । बभाषे मत्सरग्रस्ता साक्षेपं वचनं सती

નારદે આમ કહ્યે ત્યારે પાર્વતી અત્યંત ક્રોધિત થઈ. મત્સરથી ગ્રસ્ત તે સતી આક્ષેપભર્યા વચનો બોલી.

Verse 93

पार्वत्युवाच । चापल्याच्च न वक्त्व्यं ब्रह्मपुत्र नमोस्तु ते तव भीतास्मि भद्रं ते देवर्षे मौनमावह

પાર્વતીએ કહ્યું—હે બ્રહ્મપુત્ર, ચપળતાથી આવું ન બોલવું; તમને નમસ્કાર. હે દેવર્ષિ, તમારા વચનોથી હું ભયભીત છું; તમારું કલ્યાણ થાઓ—મૌન ધારણ કરો.

Verse 94

कथं शिवो हि देवर्ष उक्तोऽतो हि त्वया बहु । मत्प्रसादा स्छवो जात ईश्वरो यो हि पठ्यते

હે દેવર્ષિ, તમે શિવ વિષે એટલું બધું કેમ કહ્યું? મારા પ્રસાદથી જ તે ‘ઈશ્વર’ બન્યો—જે જગતમાં પ્રભુ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 95

मया लब्धप्रतिष्ठोऽयं जातो नास्त्यत्र संशयः

મારા કારણે જ તેને પ્રતિષ્ઠા પ્રાપ્ત થઈ—એમાં કોઈ સંશય નથી.

Verse 96

एवं बहुविधं श्रुत्वा नारदो मौनमाश्रयत् । पस्थितं च तद्दृष्ट्वा भृंगी वाक्यमथाब्रवीत्

આ રીતે અનેક પ્રકારનું સાંભળીને નારદે મૌન ધારણ કર્યું. તેને પ્રસ્થાન કરવા તૈયાર જોઈ ભૃંગીએ ત્યારે આ વચન કહ્યું.

Verse 97

भृंग्युवाच । त्वया बहु न वक्तव्यं पुनरेव च भामिनि । अजेयो निर्विकारो हि स्वामी मम सुमध्यमे

ભૃંગીએ કહ્યું—હે ભામિની, ફરીથી એટલું વધારે ન બોલો. હે સુમધ્યમે, મારા સ્વામી ખરેખર અજેય અને નિર્વિકાર છે.

Verse 98

स्त्रीभावयुक्तासि वरानने त्वं देवं न जानासि परं पराणाम् । कामं पुरस्कृत्य पुरा भवानि समागतास्येव महेशमुग्रम

હે વરાનને ભવાની! સ્ત્રીભાવના અભિમાનથી યુક્ત થઈને તું પરાત્પર દેવને ઓળખતી નથી. પૂર્વે કામને આગળ રાખીને તું ઉગ્ર મહેશને મળવા ગઈ હતી.

Verse 99

यथा कृतं तेन पिनाकिना पुरा एतत्स्मृतं किं सुभगे वदस्व नः । कृतो ह्यनंगो हि तदा ह्यनेन दग्धं वनं तस्य गिरेः पितुस्ते

હે સુભગે! જો તને સ્મરણ હોય તો કહો—પિનાકધારી પ્રભુએ પ્રાચીનકાળે શું કર્યું હતું? ત્યારે તેણે કામને અનંગ (દેહવિહિન) કર્યો અને તારા પિતા પર્વતરાજનું વન દગ્ધ થયું.

Verse 100

वात्त्वयाराधित एव एष शिवः पराणां परमः परात्मा

નિશ્ચયે, તું આરાધેલો એ જ શિવ છે—પરમોમાં પરમ, પરમાત્મા.

Verse 101

भृंगिणेत्येवमुक्ता सा ह्युवाच किपिता भृशम् । श्रृण्वतो हि महेशस्य वाक्यं पृष्टा च भृंगिणम्

‘ભૃંગિણી’ એમ કહીએ તો તે અત્યંત ક્રોધિત થઈ બોલી; મહેશ સાંભળી રહ્યા હતા, અને તેણે ભૃંગિને તેના વચનો અંગે પૂછપરછ કરી.

Verse 102

पार्वत्युवाच । हं भृंगिन्पक्षपातित्वाद्यदुक्तं वचनं मम । शिवप्रियोऽसि रे मन्द भेदबुद्धिरतो ह्यसि

પાર્વતી બોલ્યાં—હં ભૃંગિ! પક્ષપાતથી તું મારા વિષે આ વચન બોલ્યો છે. શિવનો પ્રિય હોવા છતાં, અરે મંદ! તું ભેદબુદ્ધિમાં જ રત છે.

Verse 103

अहं शिवात्मिका मूढ शिवो नित्यं मयि स्थितः । कथं शिवाभ्यां भिन्नत्वं त्वयोक्तं वाग्बलेन हि

હું શિવસ્વરૂપિણી છું, હે મૂઢ! શિવ સદા મારામાં સ્થિત છે. તો માત્ર વાણીના બળે તું શિવ અને મારામાં ભેદ કેવી રીતે કહ્યો?

Verse 104

श्रुतं च वाक्यं शुभदं पार्वत्या भृंगिणा तदा । उवाच पार्वतीं भृंगी रुषितः शिवसन्निधौ

ત્યારે પાર્વતીનાં શુભદ વચન સાંભળી ભૃંગી શિવસન્નિધિમાં જ ક્રોધિત થઈ પાર્વતીને બોલ્યો.

Verse 105

पुतुर्यज्ञे च दक्षस्य शिवनिंदा त्वया श्रुता । अप्रियक्षवणात्सद्यस्त्वया त्यक्तं कलेवरम्

દક્ષના યજ્ઞમાં તું શિવનિંદા સાંભળી હતી; અને અપ્રિય વચન સાંભળતાં જ તું તરત જ દેહ ત્યજી દીધો હતો.

Verse 106

तत्क्षणादेव नन्वंगि ह्यधुना किं कृतं त्वया । संभ्रमात्किं न जानासि शिवनिंदकमेव च

તેમ છતાં, હે સુન્દરી! અત્યારે તું શું કરી બેઠી? ગભરાટમાં આ પણ શિવનિંદા જ છે એમ તને સમજાતું નથી શું?

Verse 107

कथं वा पर्वतश्रेष्ठाज्जाता से वरवर्णिनि । कथं वा तपसोग्रेण संतप्तासि सुमध्यमे

હે વરવર્ણિની! તું પર્વતશ્રેષ્ઠમાંથી કેવી રીતે જન્મી? હે સુમધ્યમા! ઉગ્ર તપથી તું કેવી રીતે શુદ્ધ થઈ—જો આવી વાણી બોલાય?

Verse 108

सप्रेमा च शिवे भक्तिस्तव नास्तीह संप्रातम् । शिवप्रियासि तन्वंगि तस्नादेवं ब्रवीमि ते

અત્યારે અહીં તારા અંદર શિવ પ્રત્યે પ્રેમમય ભક્તિ દેખાતી નથી. છતાં, હે સુકુમારાંગી, તું શિવને પ્રિય છે; તેથી હું તને આ રીતે કહું છું.

Verse 109

शिवात्परतरं नान्यत्त्रिषु लोकेषु विद्यते । शिवे भक्तिस्त्वया कार्या सप्रेमा वरवर्णिनि

ત્રણ લોકમાં શિવથી પરમ બીજું કશું નથી. તેથી, હે શ્રેષ્ઠસુંદરિ, તારે શિવ પ્રત્યે પ્રેમમય ભક્તિ કરવી જોઈએ.

Verse 110

भक्तासि त्वं महादेवि महाभाग्यवतां वरे । संसेव्यतां प्रयत्नेन तपसोपार्जितस्त्वया

હે મહાદેવી, તું ભક્તા છે—મહાભાગ્યવંતોમાં શ્રેષ્ઠ. તારા તપથી પ્રાપ્ત થયેલી એ ભક્તિને પ્રયત્નપૂર્વક સેવ અને આદર કર.

Verse 111

शिवो वरेण्यः सर्वेशो नान्यथा कर्तुमर्हसि । भृंगिणो वचनं श्रुत्वा गिरिजा तमुवाचह

શિવ વરેણ્ય, સર્વેશ્વર છે; તારે અન્યથા કરવું યોગ્ય નથી. ભૃંગિના વચન સાંભળી ગિરિજાએ તેને કહ્યું.

Verse 112

गिरिजोवाच । रे भृंगिन्मौनमालंब्य स्थिरो भवाथ वा व्रज । वाच्यावाच्यं न जानासि किं ब्रवीषि पिशाचवत्

ગિરિજાએ કહ્યું—અરે ભૃંગિ! મૌનનો આશ્રય લે; સ્થિર રહો, નહિ તો ચાલ્યા જા. શું બોલવું અને શું ન બોલવું તે તને ખબર નથી; પિશાચની જેમ કેમ બોલે છે?

Verse 113

तपसा केन चानीतः कया चापि शिवो ह्ययम् । काहं कोऽसौ त्वया ज्ञातो भेदबुद्ध्या ब्रवीषि मे

કયા તપથી આ અહીં લાવવામાં આવ્યો—અને કોણ છે જે આ શિવને ‘લાવવામાં આવેલ’ કહે? હું કોણ, તે કોણ, કે તું ભેદબુદ્ધિથી મારી સાથે બોલે છે?

Verse 114

कोऽसि त्वं केन युक्तोऽसि कस्माच्च बहु भाषसे । शापं तव प्रदास्यामि शिवः किं कुरुतेऽधुना

તું કોણ છે? કયા સામર્થ્યથી યુક્ત થઈને એટલું બોલે છે? હું તને શાપ આપીશ—હવે શિવ શું કરશે?

Verse 115

भृंगिणोक्ता तिरस्कृत्य तदा शापं ददौ सती । निमामो भव रे मन्द रे भृंगिञ्छिंकरप्रिय

ભૃંગીની વાતને તિરસ્કારી સતીએ ત્યારે શાપ આપ્યો—“અરે મૂઢ, માંસવિહિન થા; અરે ભૃંગિ, શંકરપ્રિય!”

Verse 116

एवमुक्त्वा तदा देवी पार्वती शंकरप्रिया । अथ कोपेन संयुक्ता पार्वती शंकरं तदा

આમ કહી શંકરપ્રિયા દેવી પાર્વતી ત્યારે ક્રોધથી ભરાઈ શંકર તરફ વળી.

Verse 117

कर गृह्य च तन्वंगी भुजंगं वासुकिं तथा । उदतारयत्कंठात्सा तथान्यानि बहूनि च

તન્વંગી દેવીએ હાથથી વાસુકિ નાગને પકડી (શિવના) કંઠમાંથી ખેંચી કાઢ્યો; તેમજ અન્ય ઘણાં પણ.

Verse 118

शंभोर्जग्राह कुपिता भूषणानि त्वरान्विता । हृत चंद्रकला तस्य गजाजिनमनुत्तमम्

તે ક્રોધિત થઈ ત્વરાથી શંભુના ભૂષણો લઈ ગઈ; તેમના મસ્તકની ચંદ્રકલા અને અનુત્તમ ગજચર્મ પણ હરી લીધું।

Verse 119

कंबलाश्वतरौ नागौ महेशकृतभूषणौ । हृतौ तया महादेव्या छलोक्त्यां च प्रहस्य वै

કંબલા અને અશ્વતર—મહેશે ભૂષણરૂપે ધારેલા તે બે નાગ—મહાદેવીએ હાસ્યભરી વાતો કહી હસતાં હસતાં હરી લીધા।

Verse 120

कौपीनाच्छा दनं तस्या च्छलोक्त्या च प्रहस्य वै । तदा गणाश्च सख्यश्च त्रपया पीडिता भवन्

હાસ્યભરી વાતો કહી હસતાં હસતાં તેણે તેમના કૌપીન-આચ્છાદન પણ હરી લીધું; ત્યારે ગણો અને તેની સખીઓ લજ્જાથી પીડિત બન્યા।

Verse 121

पराङ्गमुखाश्च संजाता भृङ्गी चैव महातपाः । तथा चण्डो हि मुण्डश्च महालोमा महोदरः

લજ્જાથી તેઓ મોઢું ફેરવી નિરાશ બન્યા—ભૃંગી વગેરે મહાતપસ્વી; તેમજ ચંડ, મુંડ, મહાલોમા અને મહોદર પણ।

Verse 122

एते चान्ये च बहवो गणास्ते दुःखिनोऽभवन् । तांश्च दृष्ट्वा तथाभूतन्महेशो लज्जितोऽभवत्

આ અને બીજા ઘણા ગણો દુઃખિત બન્યા; તેમને એવી સ્થિતિમાં જોઈ મહેશ પણ લજ્જિત થયા।

Verse 123

उवाच वाक्यं रुषितः पार्वतीं प्रति शंकरः

ક્રોધિત શંકરે પાર્વતીને પ્રતિ આ વચન કહ્યાં।

Verse 124

रुद्र उवाच । उपहासं प्रकुर्वंति सर्वे हि ऋषयो भृशम् । तथा ब्रह्मा च विष्णुश्च तथा चेन्द्रादयो ह्यमी

રુદ્ર બોલ્યા—બધા ઋષિઓ અત્યંત ઉપહાસ કરે છે; તેમ જ બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ, તથા ઇન્દ્રાદિ દેવો પણ।

Verse 125

उपहासपराः सर्वे किं त्वयाद्य कृतं शुभे । कुले जातासि तन्वंगि कथमेवं करिष्यसि

બધા ઉપહાસમાં તત્પર છે. હે શુભે, આજે તું શું કરી બેઠી? હે તન્વંગી, કુળમાં જન્મીને તું આવું કેવી રીતે કરશ?

Verse 126

त्वया जितो ह्यहं सुभ्रु यदि जानासि तत्त्वतः । तर्ह्येवं कुरु मे देहि कौपीनाच्छादनं परम् । देहि कौपी नामात्रं मे नान्यथा कर्तुमर्हसि

હે સુભ્રુ, જો તું તત્ત્વથી જાણે છે તો તું મને જીતેલી છે. તેથી આમ કર—મને પરમ આવરણરૂપ કૌપીન આપ. ઓછામાં ઓછું ‘કૌપી’ નામમાત્ર તો મને આપ; અન્યથા કરવું તને યોગ્ય નથી.

Verse 127

एवमुक्ता सती तेन शंभुना योगिना तदा । प्रहस्य वाक्यं प्रोवाच पार्वती रुचिरानना

તે યોગી શંભુએ આમ કહ્યે ત્યારે, રુચિરાનના પાર્વતી સતી હસી ને વચન બોલી।

Verse 128

किं कौपीनेन ते कार्यं मुनिना भावितात्मना । दिगम्बरेणैव तदा कृतं दारुवनं तथा

હે ભાવિતાત્મા મુનિ! તને કૌપીનનું શું કામ? તું તો દિગંબર બનીને પહેલાં દારુવનમાં પણ એમ જ વર્ત્યો હતો.

Verse 129

भिक्षाटनमिषेणैव ऋषिपत्न्यो विरोहिताः । गच्छ तस्ते तदा शंभो पूजनं तैर्महत्कृतम्

ભિક્ષાટનના બહાને ઋષિઓની પત્નીઓ આકર્ષિત થઈ ઉથલપાથલ થઈ. તેથી હે શંભો, તું જા—તે સમયે તેમણે તારી મહાપૂજા કરી હતી.

Verse 130

कौपीनं पतितं तत्र मुनिभिर्नान्यथोदितम् । तस्मात्त्वया प्रहातव्यं द्यूतोहारितमेव तत्

મુનિઓએ કહ્યું કે કૌપીન ત્યાં જ પડ્યું હતું, બીજું નહીં. તેથી તારે તેને ત્યજી દેવું જોઈએ—તે તો જુગારમાં હારેલી વસ્તુ સમાન છે.

Verse 131

तच्छ्रुत्वा कुपितो रुद्रः पार्वतीं परमेश्वरः । निरीक्षमाणोऽतिरुषा तृतीयेनैव चक्षुषा

એ સાંભળીને પરમેશ્વર રુદ્ર પાર્વતી પર ક્રોધિત થયા અને અતિ રોષથી પોતાના ત્રીજા નેત્રથી તેણીને નિહાળવા લાગ્યા.

Verse 132

कुपितं शंकरं दृष्ट्वा सर्व देवगणास्तदा । भयेन महताविष्टास्तथा गणकुमारकाः

શંકર ક્રોધિત થયેલા જોઈ તે સમયે સર્વ દેવગણો તથા ગણોના કુમારકો પણ મહાભયથી વ્યાપ્ત થઈ ગયા.

Verse 133

ऊचुः सर्वे शनैस्तत्र शंकितेन परस्परम् । अद्यायं कुपितो रुद्रो गिरिजां प्रति संप्रति

ત્યાં બધા શંકિત અને ભયભીત થઈ પરસ્પર ધીમેથી બોલ્યા— “આજે ખરેખર રુદ્ર ગિરિજા (પાર્વતી) પ્રત્યે ક્રોધિત થયા છે।”

Verse 134

यथा हि मदनो दग्धस्तथेयं नान्यथा वचः । एवं मीमांसमानास्ते गणा देवर्षयस्तदा

“જેમ મદન (કામદેવ) દગ્ધ થયો હતો, તેમ જ આ પણ થશે; વચન અન્યથા થઈ શકે નહીં।” એમ કહી તે સમયે ગણો અને દેવર્ષિઓ પરસ્પર વિચારવા લાગ્યા।

Verse 135

विलोकितास्तया देव्या सर्वे सौभाग्यमुद्रया । उवाच प्रहसन्नेव सती सत्पुरुषं तदा

દેવીએ સૌભાગ્યની શુભ મુદ્રાથી સૌને નિહાળ્યા; ત્યારબાદ સતી હસતાં હસતાં તે ક્ષણે સત્પુરુષ (મહાદેવ)ને બોલી।

Verse 136

किमालोकपरो भूत्वा चक्षुषा परमेण हि । नाहं कालो न कामोऽहं नाहं दभस्य वै मखः

“તમે તે પરમ નેત્રથી કેમ એકાગ્ર નજરે જુઓ છો? હું ન કાળ છું, ન કામ; અને હું દભ (દક્ષ)નો યજ્ઞ પણ નથી।”

Verse 137

त्रिपुरो नैव वै शंभो नांधको वृषभध्वज । वीक्षितेनैव किं तेन तव चाद्य भविष्यति । वृथैव त्वं विरूपाक्षो जातोऽसि मम चाग्रतः

“હે શંભુ, હે વૃષભધ્વજ! આ ન ત્રિપુર છે, ન અંધક. માત્ર એ નજરથી શું સિદ્ધ થશે, અને આજે તને શું થશે? મારા સમક્ષ તું વ્યર્થ જ ‘વિરૂપાક્ષ’ (ત્રિનેત્ર) બન્યો છે।”

Verse 138

एवमादीन्यनेकानि हयुवाच परमेश्वरी । निशम्य देवो वाक्यानि गमनाय मनो दधे

આ રીતે પરમેશ્વરીએ અનેક પ્રકારનાં વચનો કહ્યાં. તે વચનો સાંભળી દેવે મનમાં પ્રસ્થાન કરવાનો નિશ્ચય કર્યો.

Verse 139

वनमेव वरं चाद्य विजनं परमार्थतः । एकाकी यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः

આજે મારા માટે પરમાર્થથી નિર્જન એકાંત વન જ શ્રેષ્ઠ છે—એકલો રહી, ચિત્ત અને આત્માને સંયમમાં રાખી, સર્વ પરિગ્રહ અને આસક્તિ ત્યજી દઉં.

Verse 140

स सुखी परमार्थज्ञः स विद्वान्स च पंडितः । येन मुक्तौ कामरागौ स मुक्तः स सुखी भवेत्

એ જ સુખી છે, એ જ પરમાર્થજ્ઞ, એ જ સાચો વિદ્વાન અને પંડિત—જેણે કામ અને રાગને મુક્ત (ત્યાગ) કર્યા છે. એ જ મુક્ત; એ જ સુખી બને છે.

Verse 141

एवं विमृश्य च तदा गिरिजां विहाय श्रीशंकरः परमकारुणिकस्तदानीम् । यातः प्रियाविरहितो वनमद्भुतं च सिद्धाटवीं परमहंसयुतां तथैव

આ રીતે વિચાર કરીને પરમ કરુણામય શ્રીશંકરે ત્યારે ગિરિજાને વિદાય આપી. પ્રિયાવિયોગથી વ્યથિત થઈ તેઓ અદ્ભુત વનમાં, તેમજ પરમહંસ ઋષિઓથી યુક્ત સિદ્ધાટવીમાં પણ ગયા.

Verse 142

निर्गतं शंकरं दृष्ट्वा सर्वे कैलासवासिनः । निर्ययुश्च गणाः सर्वे वीरभद्रादयोऽनु तम्

શંકર પ્રસ્થાન કર્યા તે જોઈ કૈલાસના સર્વ નિવાસીઓ બહાર નીકળી આવ્યા; અને વીરભદ્ર આદિ સર્વ ગણો પણ તેમના અનુસરી ગયા.

Verse 143

छत्रं भृंगी समादाय जगाम तस्य पृष्ठतः । चामरे वीज्यमाने च गंगायमुनसन्निभे

ભૃંગીએ રાજછત્ર ધારણ કરીને તેમના પીઠ પાછળ ગમન કર્યું; અને ચામરો હલાવાતા તે ગંગા-યમુના સમાન તેજસ્વી જણાતાં હતાં.

Verse 144

ताभ्यां युक्तस्तदा नंदी पृष्ठतोऽन्वगमत्सुधीः । वृषभों ह्यग्रतो भूत्वा पुष्पकेण विराजितः

ત્યારે તેમના સાથે જોડાયેલા વિદ્વાન નંદી પાછળથી અનુસર્યો; અને વૃષભ આગળ રહી પુષ્પક અલંકારથી વિરાજમાન હતો.

Verse 145

शोभमानो महादेव एभिः सर्वैः सुशोभनैः । अंतःपुरगता देवी पार्वती सा हि दुर्मनाः

આ સર્વ સુશોભિત પરિચરો સાથે મહાદેવ અત્યંત શોભાયમાન હતા; પરંતુ અંતઃપુરમાં રહેલી દેવી પાર્વતીનું મન ઉદાસ હતું.

Verse 146

सखीभिर्बहुभिस्तत्र तथान्याभिः सुसंवृता । गिरिजा चिंतयामास मनसा परमेश्वरम्

ત્યાં અનેક સખીઓ તથા અન્ય સેવિકાઓથી ઘેરાયેલી ગિરિજા મનમાં પરમેશ્વરનું ધ્યાન કરવા લાગી.

Verse 147

ततो दूरं गतः शंभुर्विसृज्य च गणांस्तदा । गणेशं च कुमारं च वीरभद्रं तथाऽपरान्

પછી શંભુ દૂર ગયા અને તે સમયે તેમણે ગણોને વિદાય આપ્યા—ગણેશ, કુમાર (સ્કંદ), વીરભદ્ર તથા અન્યને પણ।

Verse 148

भृंगिणं नंदिनं चंडं सोमनंदिनमेव च । एतानन्यांश्च सर्वांश्च कैलासपुरवासिनः

ભૃંગિ, નંદી, ચંડ અને સોમનંદી—તેમજ કૈલાસપુરના અન્ય સર્વ નિવાસીઓને પણ ત્યાં જ વિદાય કરવામાં આવ્યા।

Verse 149

विसृज्य च महादेव एक एव महातपाः । गतो दूरं वनस्यांते तथा सिद्धवटं शिवः

તેમને વિદાય આપી મહાતપસ્વી મહાદેવ એકલા જ દૂર વનના અંતભાગે ગયા; આ રીતે શિવ સિદ્ધવટે પહોંચ્યા।

Verse 150

काश्मीररत्नोपलसिद्धरत्नवैदूर्यचित्रं सुधया परिष्कृतम् । दिव्यासनं तस्य च कल्पितं भुवा तत्रास्थितो योगपतिर्महेशः

ત્યાં ભૂમિ પર તેમના માટે દિવ્ય આસન રચાયું—કાશ્મીરના રત્નો, રત્નશિલાઓ, સિદ્ધરત્નો અને વૈદૂર્યથી ચિત્રિત, તથા સુધા-લેપથી પરિષ્કૃત. તે આસન પર યોગપતિ મહેશ બિરાજ્યા।

Verse 151

पद्मासने चोपविष्टो महेशो योगवित्तमः । केवलं चात्मनात्मानं दध्यौ मीलितलोचनः

પદ્માસનમાં બિરાજમાન યોગવિદ્યા-શ્રેષ્ઠ મહેશે નેત્ર મીંચી, માત્ર આત્મા દ્વારા આત્માનું જ ધ્યાન કર્યું।

Verse 152

शुशुभे स महादेवः समाधौ चंद्रशेखरः । योगपट्टः कृतस्तेन शेषस्य च महात्मनः । वासुकिः सर्पराजश्च कटिबद्धः कृतो महान्

સમાધિમાં ચન્દ્રશેખર મહાદેવ અતિ શોભાયમાન થયા. મહાત્મા શેષ તેમના યોગપટ્ટ બન્યા અને સર્પરાજ વાસુકિ તેમનો મહાન કટિબંધ (કમરબંધ) બન્યો।

Verse 153

आत्मानमात्मात्मतया च संस्तुतो वेदांतवेद्यो न हि विश्वचेष्टितः । एको ह्यनेको हि दुरंतपारस्तथा ह्यर्क्यो निजबोधरूपः । स्थितस्तदानीं परमं पराणां निरीक्षमाणो भुवनैकभर्ता

જે આત્મત્વરૂપે સ્વયં આત્મા તરીકે સ્તુત છે, વેદાંતથી જ્ઞેય છે અને વિશ્વની ચેષ્ટાથી પ્રેરિત નથી—તે એક હોવા છતાં અનેક રૂપે પ્રગટે છે. અગાધ, અપરિમેય, સૂર્યસમાન તેજસ્વી, સ્વબોધ-સ્વરૂપ તે જ છે. ત્યારે ભુવનનો એકમાત્ર ભર્તા પરાત્પર પરમ પદને નિહાળી સ્થિત રહ્યો.