Adhyaya 33

Verse 1

ऋषय ऊचुः । किन्नामा च किरातोऽभूत्किं तेन व्रतमाहितम् । तत्त्वं कथय विप्रेंद्र परं कौतूहलं हि नः

ઋષિઓએ કહ્યું—તે કિરાતનું નામ શું હતું અને તેણે કયું વ્રત ધારણ કર્યું? હે વિપ્રેન્દ્ર, તત્ત્વ કહો; અમારું કૌતૂહલ બહુ છે।

Verse 2

तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामो याथातथ्येन कथ्यताम् । न ह्यन्यो विद्यते लोके त्वद्विना वदतां वरः । तस्मात्कथ भो विप्र सर्वं शुश्रूषतां हि नः

અમે તે બધું સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ; જેમ બન્યું તેમ યથાતથ્ય કહો. આ લોકમાં તમારા સિવાય વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ બીજો કોઈ નથી. તેથી, હે વિપ્ર, સર્વ કહો—અમે શ્રવણ માટે આતુર છીએ।

Verse 3

एवमुक्तस्तदा तेन शौनकेन महात्मना । कथयामास तत्सर्वं पुष्कसेन कृतं यत्

મહાત્મા શૌનકે એમ કહ્યે ત્યારે, તેણે પুষ્કસેને જે કર્યું હતું તે બધું વિસ્તારે કહી સંભળાવ્યું।

Verse 4

लोमश उवाच । आसीत्पुरा महारौद्रश्चडोनाम दुरात्मवान् । क्रूरसंगो निष्कृतिको भूतानां भयवाहकः

લોમશે કહ્યું—પ્રાચીન કાળમાં ચડ નામનો એક દુષ્ટાત્મા હતો, અત્યંત રૌદ્ર સ્વભાવનો. તે ક્રૂર સંગવાળો, પ્રાયશ્ચિત્તથી વિમુખ, અને પ્રાણીઓ માટે ભયનું કારણ હતો।

Verse 5

जालेन मत्स्यान्दुष्टात्मा घातयत्यनिशं खलु । भल्लैर्मृगाञ्छापदांश्च कृष्णसारांश्च शल्लकान्

એ દુષ્ટહૃદય માણસ જાળથી અવિરત માછલાં મારતો; અને બાણોથી હરણ, જંગલી પશુઓ, કૃષ્ણસાર તથા સિયાળિયા (શલ્લક) ને પણ ઢાળી દેતો।

Verse 6

खड्गांश्चैव च दुष्टात्मा दृष्ट्वा कांश्चिच्च पापवान् । पक्षिणोऽघातयत्क्रुद्धो ब्राह्मणांश्च विशेषतः

એ દुष્ટ પાપી કેટલાક ગેંડા જોઈને તેમને પણ મારી નાખતો; અને ક્રોધમાં પક્ષીઓને પણ ઘાત કરતો—ખાસ કરીને બ્રાહ્મણોને તો વિશેષ રીતે।

Verse 7

लुब्धको हि महापापो दुष्टो दुष्टजनप्रियः । भार्या तथाविधआ तस्य पुष्कसस्य महाभया

તે શિકારી હતો—મહાપાપી, દુષ્ટ અને દુષ્ટજનનો સંગપ્રિય. તેની પત્ની પણ તેવી જ—પુષ્કસની સ્ત્રી, મહાભયંકર।

Verse 8

एवं विहरतस्तस्य बहुकालोत्यवर्तत । गते बहुतिथेकाले पापौघनिरतस्य च

આ રીતે વર્તતાં વર્તતાં તેનો ઘણો સમય વીતી ગયો; અને અનેક દિવસો ગયા છતાં તે પાપના પ્રવાહમાં જ સંપૂર્ણ રીતે લીન રહ્યો।

Verse 9

निषंगे जलमादाय क्षुत्पिपासार्द्दितो भृशम् । एकदा निशि पापीयाच्छ्रीवृक्षोपरि संस्थितः । कोलं हंतुं धनुष्पाणिर्जाग्रच्चानिमिषेण हि

તરકશમાં પાણી લઈને, ભૂખ-તરસથી અત્યંત પીડિત એ પાપી એક રાત્રે શ્રીવૃક્ષ ઉપર બેઠો. ધનુષ હાથમાં લઈને ડુક્કરને મારવા પલક ન ઝપકાવી જાગતો રહ્યો।

Verse 10

माघमासेऽसितायां वै चतुर्दश्यामथाग्रतः । मृगमार्गविलोकार्थी बिल्वपत्राण्यपातयत्

માઘ માસના કૃષ્ણ પક્ષની ચતુર્દશીએ તે આગળ નજર કરી મૃગોના માર્ગને જોવા બિલ્વપત્રો પાડી દીધાં।

Verse 11

श्रीवृक्षपर्णानि बहूनि तत्र स च्छेदयामास रुषान्वितोपि । श्रीवृक्षमूले परिवर्तमाने लिंगं तस्योपरिदृष्टभावः

ત્યાં તેણે ક્રોધથી ભરેલો હોવા છતાં શ્રીવૃક્ષનાં ઘણાં પાન કાપી નાખ્યાં. અને વૃક્ષના મૂળ પાસે ફરતાં ફરતાં તેના નીચે શિવલિંગ નજરે પડ્યું।

Verse 12

ववर्ष गंडूषजलं दुरात्मा यदृच्छया तानि शिवे पतंति । श्रीवृक्षपर्णानि च दैवयोगाज्जातं च सर्वं शिवपूजनं तत्

એ દુરાત્માએ ગંડૂષનું જળ ઢાળી દીધું; યદૃચ્છાએ તે શિવ પર પડી ગયું. શ્રીવૃક્ષનાં પાન પણ દૈવયોગે—બધું મળીને—શિવપૂજન બની ગયું।

Verse 13

गंडूषवारिणा तेन स्नपनं च कृतं महत् । बिल्वपत्रैरसंख्यातैरर्चनं महत्कृतम्

તેને ગંડૂષના જળથી મહાન સ્નપન (અભિષેક) કર્યું અને અસંખ્ય બિલ્વપત્રોથી મહાન અર્ચના કરી।

Verse 14

अज्ञानेनापि भो विप्राः पुष्कसेन दुरात्मना । माघमासेऽसिते पक्षे चतुर्दश्यां विधूदये

હે વિપ્રો! દુરાત્મા પુષ્કસેને પણ અજાણતાં માઘ માસના કૃષ્ણ પક્ષની ચતુર્દશીએ, ચંદ્રોદય સમયે, આ કર્મ કરી નાખ્યું।

Verse 15

पुष्कसोऽथ दुराचारो वॉक्षादवततार सः । आगत्य जलसंकाशं मत्स्यान्हंतुं प्रचक्रमे

ત્યારે દુષ્કર્મી પુષ્કસ વૃક્ષ પરથી નીચે ઉતર્યો; જળસમાન વિસ્તાર પાસે આવી માછલાં મારવા લાગ્યો।

Verse 16

लुब्ध कस्यापि भार्याभून्नाम्ना चैव घनोदरी । दुष्टा सा पापनिरता परद्रव्यापहारिणी

કોઈ શિકારીની પત્ની ઘનોદરી નામે હતી; તે દુષ્ટા, પાપમાં રત અને પરધન અપહરણ કરનારી હતી।

Verse 17

गृहान्निर्गत्य सायाह्ने पुरद्वारबहिः स्थिता । वनमार्गं प्रपश्यंती पत्युरागमनेच्छया

સાંજ સમયે ઘરેથી નીકળી તે નગરદ્વારની બહાર ઊભી રહી; પતિના આગમનની ઇચ્છાથી વનમાર્ગ તરફ નજર રાખી।

Verse 18

चिराद्भर्तरी नायाते चिन्तयामास लुब्धकी । अद्य सायाह्नवेलायामागताः सर्वलुब्धकाः

ઘણો સમય પતિ ન આવતાં શિકારીની પત્ની ચિંતિત થઈ—“આજે સાંજ સુધી તો બધા શિકારીઓ પાછા આવી ગયા છે।”

Verse 19

तमः स्तोमेन संछन्नाश्चतस्रो विदिशो दिशः । रात्रौ यामद्वयं यातं किं मतंगः समागतः

અંધકારના ઘન સમૂહથી ચારેય દિશાઓ ઢંકાઈ ગઈ; રાતના બે પ્રહર વીતી ગયા—શું તેના પર કોઈ હાથી આવી પડ્યો હશે?

Verse 20

किं वा केसरलोभेन सिंहेनैव विदारितः । किं भुजंगफणारत्नहारी सर्पविषार्दितः

શું તે કેસરના લોભે સિંહ દ્વારા જ ચીરાઈ ગયો? કે સર્પફણિના રત્નો હરણ કરનાર તે નાગવિષથી પીડિત થયો?

Verse 21

किं वा वराहदंष्ट्राग्रघातैः पंचत्वमागतः । मधुलोभेन वृक्षाग्रात्स वै प्रपतितो भुवि

શું તે વરાહના દંષ્ટ્રાગ્રના પ્રહારો વડે મૃત્યુ પામ્યો? કે મધના લોભે વૃક્ષશિખર પરથી ધરતી પર પડી ગયો?

Verse 22

क्वान्वेषयामि पृच्छामि क्व गच्छामि च कं प्रति । एवं विलप्य बहुधा निवृत्ता स्वं गृहं प्रति

“હું ક્યાં શોધું? કોને પૂછું? ક્યાં જાઉં અને કોની પાસે?”—આ રીતે અનેક રીતે વિલાપ કરીને તે પોતાના ઘરની તરફ પાછી વળી.

Verse 23

नैवान्नं नो जलं किंचिन्न भुक्तं तद्दिने तया । चिंतयंती पतिं चापि लुब्धकी त्वयन्निशाम्

તે દિવસે તે શિકારણીએ ન અન્ન લીધું, ન જળ પણ પીધું. પતિનું જ ચિંતન કરતી તે વ્યાકુળતામાં આખી રાત જાગતી રહી.

Verse 24

अथ प्रभाते विमले पुष्कसी वनमाययौ । अशनार्थं च तस्यान्नमादाय त्वरिता सती

પછી નિર્મળ પ્રભાતે તે શિકારણી વનમાં ગઈ. પતિના ભોજન માટે અન્ન લઈને તે સતી ત્વરિત ગતિએ આગળ વધી.

Verse 25

भ्रममाणावने तस्मिन्ददर्श महतीं नदीम् । तस्यास्तीरे समासीनं स्वपतिं प्रेक्ष्य हर्षिता

તે વનમાં ભટકતી ભટકતી તેણે એક મહાનદી જોઈ. તેના કિનારે બેઠેલા પોતાના પતિને જોઈને તે હર્ષથી પરિપૂર્ણ થઈ ગઈ.

Verse 26

तदन्नं कूलनः स्थाप्य नदीं तर्तुं प्रचक्रमे । निरीक्ष्य चाथ मत्स्यान्स जालप्रोतान्समानयत्

તેણે તે અન્ન નદીના કિનારે મૂકી નદી પાર કરવા લાગ્યો. પછી આસપાસ નજર કરીને જાળમાં ફસાયેલા માછલાં ભેગાં કરીને લાવ્યો.

Verse 27

तावत्तयोक्तश्चण्डोऽसावेहि शीघ्रं च भक्षय । अन्नं त्वदर्थमानीतमुपोष्य दिवसं मया

ત્યારે તેણીએ ચંડને કહ્યું—“ઝડપી આવો અને ભોજન કરો. તમારા માટે જ આ અન્ન લાવી છું; મેં આખો દિવસ ઉપવાસ કર્યો છે.”

Verse 28

कृतं किमद्य रे मंद गतेऽहनि च किं कृतम् । नाऽशितं च त्वया मूढ लंघितेनाद्य पापिना

“અરે મંદબુદ્ધિ! આજે તું શું કર્યું, દિવસ વીતી ગયો તો શું સિદ્ધ કર્યું? તું કંઈ ખાધું નથી, મૂર્ખ! આજે નિયમભંગ કરીને દોષી બન્યો છે.”

Verse 29

नद्यां स्नातौ तथा तौ च दम्पती च शुचि व्रतौ । यावद्गतश्च भोक्तुं स तावच्छ्वा स्वयमागतः

પછી તે પતિ-પત્ની શુચિવ્રત પાળતા નદીમાં સ્નાન કર્યા. તે ભોજન કરવા ગયો એટલામાં જ એક કૂતરો આપમેળે ત્યાં આવી પહોંચ્યો.

Verse 30

तेन सर्वं भक्षितं च तदन्नं स्वयमेव हि । चंडी प्रकुपिता चैव श्वानं हंतुमुपस्थिता

તે શ્વાને પોતે જ તે સર્વ અન્ન ભક્ષી લીધું. ત્યારે ચંડી ક્રોધિત થઈ શ્વાનને મારવા આગળ વધી.

Verse 31

आवयोर्भक्षितं चान्नमनेनैव च पापिना । किं च भक्षयसे मूढ भविताद्य वुभुक्षितः

“અમ બંને માટેનું અન્ન આ પાપીએ જ ભક્ષી લીધું! હે મૂઢ, હવે તું શું ખાશ? આજે તું નિશ્ચયે ભૂખ્યો રહીશ.”

Verse 32

एवं तयोक्तश्चण्डोऽसौ बभाषे तां शिवप्रियः । यच्छुना भक्षितं चान्नं तेनाहं परितोषितः

આ રીતે કહ્યા પછી શિવપ્રિય ચંડે તેણીને કહ્યું—“શ્વાને જે અન્ન ભક્ષ્યું, તેનાથી જ હું સંતોષ પામ્યો છું.”

Verse 33

किमनेन शरीरेण नश्वरेण गतायुषा । शरीरं दुर्लभं लोके पूज्यते क्षणभंगुरम्

આ નશ્વર શરીરથી શું લાભ, જેના આયુષ્ય સરકી રહ્યું છે? લોકમાં શરીર દુર્લભ હોવા છતાં તે ક્ષણભંગુર છે, શીઘ્રે ભંગ પામે છે.

Verse 34

ये पुष्णंति निजं देहं सर्वभावेन चाहताः । मूढास्ते पापिनो ज्ञेया लोकद्वयबहिष्कृताः

જે સર્વ રીતે પીડિત હોવા છતાં માત્ર પોતાના દેહને જ સર્વભાવથી પોષે છે, તેમને મૂઢ અને પાપી જાણો—બંને લોકોથી બહિષ્કૃત.

Verse 35

तस्मान्मानं परित्यज्य क्रोधं च दुरवग्रहम् । स्वस्था भव विमर्शेन तत्त्वबुद्ध्या स्थिरा भव

અતએવ માન અને દમન કરવો દુષ્કર એવો ક્રોધ ત્યજી દે. વિચારથી આત્મસ્થ થા અને તત્ત્વબુદ્ધિથી દૃઢપણે સ્થિર થા.

Verse 36

बोधिता तेन चंडी सा पुष्कसेन तदा भृशम् । जागरादि च संप्राप्तः पुष्कसोऽपि चतुर्दशीम्

ત્યારે પુષ્કસેન દ્વારા ચંડી દેવી અત્યંત જાગૃત થઈ. અને પુષ્કસે પણ ચતુર્દશીના દિવસે જાગરણાદિ વ્રત-નિયમોનું પાલન કર્યું.

Verse 37

शिवरात्रिप्रसंगाच्च जायते यद्ध्यसंशयम् । तज्ज्ञानं परमं प्राप्तः शिवरात्रिप्रसंगतः

શિવરાત્રિના પ્રસંગથી જે નિઃસંદેહ ઉત્પન્ન થાય છે, તે જ પરમ જ્ઞાન છે; એ જ શિવરાત્રિના અવસરે તેણે પરમ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 38

यामद्वयं च संजातममावास्यां तु तत्र वै । आगताश्च गणास्तत्र बहवः शिवनोदिताः

ત્યાં અમાવાસ્યાની રાત્રે બે યામ વીતી ગયા ત્યારે, શિવની આજ્ઞાથી પ્રેરિત અનેક ગણો તે સ્થળે આવી પહોંચ્યા.

Verse 39

विमानानि बहून्यत्र आगतानि तदंतिकम् । दृष्टानि तेन तान्येव विमानानि गणास्तथा

ત્યાં અનેક વિમાનો નજીક આવી પહોંચ્યા. તેણે તે વિમાનોને અને સાથે ગણોને પણ પ્રત્યક્ષ જોયા.

Verse 40

उवाच परया भक्त्या पुष्कसोऽपि च तान्प्रति । कस्मात्समागता यूयं सर्वे रुद्राक्षधारिणः

ત્યારે પરમ ભક્તિથી પરિપૂર્ણ પુષ્કસે તેમને કહ્યું—“તમે બધા રુદ્રાક્ષ ધારણ કરીને અહીં કયા કારણથી આવ્યા છો?”

Verse 41

विमानस्थाश्च केचिच्च वृषारूढाश्च केचन । सर्वे स्फटिकसंकाशाः सर्वे चंद्रार्द्धशेखराः

કેટલાક દિવ્ય વિમાનોમાં બેઠેલા હતા અને કેટલાક વृषભ પર આરૂઢ હતા. બધા સ્ફટિક સમાન તેજસ્વી હતા અને સૌના શિરે અર્ધચંદ્ર શોભતો હતો.

Verse 42

कपर्द्दिनश्चर्मपरीतवाससो भुजंगभोगैः कृतहारभूषणाः । श्रियान्विता रुद्रसमानवीर्या यथातथं भो वदतात्मनोचितम्

હે જટાધારી, ચર્મવસ્ત્રધારી, ભુજંગના ભોગોથી બનેલા હાર-ભૂષણોથી અલંકૃત! તમે શ્રીસમ્પન્ન અને રુદ્રસમાન પરાક્રમી છો—યથાર્થ રીતે તમારા વિષે જે યોગ્ય હોય તે કહો.

Verse 43

पुष्कसेन तदा पृष्टा ऊचुः सर्वे च पार्पदाः । रुद्रस्य देवदेवस्य संनम्राः कमलेक्षणाः

પુષ્કસે પૂછતાં, રુદ્રના સર્વ પારષદો—દેવદેવને નમ્રતાથી નમી, કમલનેત્ર—ઉત્તર આપવા લાગ્યા.

Verse 44

गणा ऊचुः । प्रेषिताः स्मो वयं चंड शिवेन परमेष्ठिना । आगच्छ त्वरितो भुत्वा सस्त्रीको या नमारुह

ગણોએ કહ્યું—“હે ચંડ! પરમેશ્વર શિવે અમને મોકલ્યા છે. ત્વરિત આવો—પત્ની સહિત; વાહન પર ન ચઢો, તરત જ આવો.”

Verse 45

लिंगार्च्चनं कृतं यच्च त्वया रात्रौ शिवस्य च । तेन कर्मविपाकेन प्राप्तोऽसि शिवसन्निधिम्

તમે રાત્રે શિવલિંગનું જે અર્ચન કર્યું, તે જ કર્મના પરિપાકથી તમે હવે શિવસન્નિધિ પ્રાપ્ત કરી છે।

Verse 46

तथोक्तो वीरभद्रेण उवाच प्रहसन्निव । पुष्कसोऽपि स्वया बुद्ध्या प्रस्तावसदृशं वचः

વીરભદ્રે એમ કહ્યે પછી પુષ્કસ જાણે હળવી સ્મિત સાથે બોલ્યો; અને પોતાની બુદ્ધિથી પ્રસંગને અનુરૂપ વચન ઉચ્ચાર્યાં।

Verse 47

पुष्कस उवाच । किं मया कृतमद्यैव पापिना हिंसकेन च । मृगयारसिकेनैव पुष्कसेन दुरात्मना

પુષ્કસ બોલ્યો—આજે પાપી, હિંસક, શિકારરસિક, દુષ્ટમન પુષ્કસ એવા મેં ભલા કયું પુણ્યકર્મ કર્યું હશે?

Verse 48

पापाचारो ह्यहं नित्यं कथं स्वर्गं व्रजाम्यहम् । कथं लिंगार्चनमिदं कृतमस्ति तदुच्यताम्

મારો આચાર તો સદા પાપમય છે—હું સ્વર્ગે કેવી રીતે જઈ શકું? અને આ લિંગાર્ચન મારા દ્વારા કેવી રીતે થયું, તે કૃપા કરીને કહો।

Verse 49

परं कौतुकमापन्नः पृच्छामि त्वां यथातथम् । कथयस्व महाभाग सर्वं चैव यथाविधि

પરમ કૌતુકથી હું તમને યથાતથ્ય પૂછું છું. હે મહાભાગ, જે કંઈ બન્યું તે બધું ક્રમસર અને વિધિપ્રમાણે કહો।

Verse 50

इत्येवं पृच्छतस्तस्य पुष्कसस्य यथाविधि । कथयामास तत्सर्वं शिवधर्म मुदान्वितः

આ રીતે પુષ્કસે યથાવિધી પૂછતાં, તે આનંદથી પરિપૂર્ણ થઈ તેને શિવધર્મનું સમગ્ર ઉપદેશ સર્વ રીતે કહી સંભળાવ્યું।

Verse 51

वीरभद्र उवाच । देवदेवो महादेवो देवानां पतिरीश्वरः । परितुष्टोऽद्य हे चंड स महेश उमापतिः

વીરભદ્ર બોલ્યા—હે ચંડ! દેવોના દેવ મહાદેવ, દેવતાઓના પતિ ઈશ્વર, ઉમાપતિ મહેશ આજે પ્રસન્ન છે।

Verse 52

प्रासंगिकतया माघे कृतं लिंगार्चनं त्वया । शिवतुष्टिकरं चाद्य पूतोऽसि त्वं न संशयः । शिवरात्र्यां प्रसंगेन कृतमर्चनमेव च

સંયોગવશ માઘ માસમાં તું લિંગાર્ચન કર્યું. તે આજે શિવને તૃપ્તિકારક છે; તેથી તું નિઃસંદેહ પવિત્ર થયો છે. અને શિવરાત્રિએ પણ પ્રસંગવશ અર્ચન થયું જ.

Verse 53

कोलं निरीक्षमाणेन बिल्वपत्राणि चैव हि । च्छेदितानि त्वया चंड पतितानि तदैव हि । लिंगस्य मस्तके तानि तेन त्वं सुकृती प्रभो

હે ચંડ! ડુક્કરને જોતા જોતા તારા હાથથી બિલ્વપત્રો કપાઈ ગયા અને તરત જ પડીને શિવલિંગના મસ્તક પર પડ્યા. એ કર્મથી, હે પ્રભો, તું પુણ્યવાન થયો છે।

Verse 54

ततश्च जागरो जातो महान्वृक्षोपरि ध्रुवम् । तेनैव जागरेणैव तुतोष जगदीश्वरः

પછી નિશ્ચયે વૃક્ષ પર તેના માટે મહાન જાગરણ થયું; અને એ જ જાગરણ માત્રથી જગદીશ્વર પ્રસન્ન થયા।

Verse 55

छलेनैव महाभाग कोलसंदर्शनेन हि । शिवरात्रिदिने चात्र स्वप्नस्ते न च योषितः

હે મહાભાગ! માત્ર એક બહાને—અર્થાત્ વરાહના દર્શનથી—આ જ શિવરાત્રિના દિવસે તને ન ઊંઘ આવી, ન સ્ત્રીસંગ થયો.

Verse 56

तेनोपवासेन च जागरेण तुष्टो ह्यसौ देववरो महात्मा । तव प्रसादाय महानुभावो ददाति सर्वान्वरदो महांश्च

તે ઉપવાસ અને જાગરણથી તે મહાત્મા દેવશ્રેષ્ઠ પ્રસન્ન થયો. તને પ્રસાદ આપવા માટે તે મહાન, વરદ પ્રભુ સર્વ (ઇચ્છિત) વરો આપે છે.

Verse 57

एवमुक्तस्तदा तेन वीरभद्रेण धीमता । पुष्कसोऽपि विमानाग्र्यमारुहोह च पश्यताम्

ત્યારે ધીમાન વીરભદ્રે એમ કહ્યે પછી, સૌ જોતા જોતા પુષ્કસ પણ શ્રેષ્ઠ વિમાન પર આરોહણ કર્યો.

Verse 58

गणानां देवतानां च सर्वेषां प्राणिनामपि । तदा दुंदुभयो नेदुर्भेर्यस्तूर्याण्यनेकशः

ત્યારે ગણો, દેવતાઓ અને સર્વ પ્રાણીઓ માટે દુન્દુભિઓ ગુંજ્યા; ભેરીઓ અને અનેક પ્રકારના તૂર્યો વાગવા લાગ્યા.

Verse 59

वीणावेणुमृदंगानि तस्य चाग्रे गतानि च । जगुर्गंधर्वपतयो ननृतुश्चाप्सरोगणाः

વીણા, વેણુ અને મૃદંગ તેના આગળ આગળ વાગતા ગયા; ગંધર્વોના નાયકો ગાયા અને અપ્સરાઓના સમૂહ નૃત્ય કરવા લાગ્યા.

Verse 60

विद्याधरगणाः सर्वे तुष्टुवुः सिद्धचारणाः । चामरैवर्वीज्यमानो हि च्छत्रैश्च विविधैरपि । महोत्सवेन महता आनीतो गंधमादनम्

સર્વ વિદ્યાધરગણો તથા સિદ્ધ-ચારણોએ પણ તેમની સ્તુતિ કરી. ચામરોથી પવન કરાતો અને વિવિધ છત્રોથી સન્માનિત કરીને, મહાન મહોત્સવ સાથે તેમને ગંધમાદન સુધી લઈ જવાયા.

Verse 61

शिवसान्निध्यमागच्चंडोसौ तेन कर्मणा । शिवरात्र्युपवासेन परं स्थानं समागमत्

તે કર્મના પ્રભાવથી તે ચંડ શિવના સાન્નિધ્યને પ્રાપ્ત થયો; અને શિવરાત્રિના ઉપવાસથી તેણે પરમ સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 62

पुष्कसोऽपि तथा प्राप्तः प्रसंगेन सदाशिवम् । किं पुनः श्रद्धया युक्ताः शिवाय परमात्मने

પુષ્કસ પણ માત્ર સંગ અને પ્રસંગથી સદાશિવને પ્રાપ્ત થયો; તો પછી શ્રદ્ધાયુક્ત થઈ પરમાત્મા શિવને સમર્પિત રહેનારાઓ કેટલું વધુ પ્રાપ્ત કરશે!

Verse 63

पुष्पादिकं फलं गंधं तांबूलं भक्ष्यमृद्धिमत् । ये प्रयच्छंति लोकेऽस्मिन्रुद्रास्ते नात्र संशयः

આ લોકમાં પુષ્પ, ફળ, સુગંધ, તાંબૂલ અને સમૃદ્ધ ભક્ષ્ય અર્પણ કરનારાઓ—નિઃસંદેહ રુદ્રસ્વરૂપ છે; તેમાં શંકા નથી.

Verse 64

चंडेन वै पुष्कसेन सफलं तस्य चाभवत् । प्रसंगेनापि तेनैव कृतं तच्चाल्पबुद्धिना

નિશ્ચયે ચંડ, એટલે પુષ્કસેન દ્વારા કરાયેલું તે કર્મ તેના માટે સફળ બન્યું. અલ્પબુદ્ધિ હોવા છતાં માત્ર પ્રસંગવશ કરેલું તે કાર્ય પણ ફળદાયી થયું.

Verse 65

ऋषय ऊचुः । किं फलं तस्य चोद्देशः केन चैव पुना कृतम् । कस्माद्व्रतमिदं जातं कृतं केन पुरा विभो

ઋષિઓએ કહ્યું— આ વ્રતનું ફળ શું છે અને તેનો ઉદ્દેશ શું છે? તેને ફરી કોણે આચર્યું? કયા કારણથી આ વ્રત ઉત્પન્ન થયું, અને પ્રાચીન કાળમાં, હે વિભો, તેને કોણે કર્યું?

Verse 66

लोमश उवाच । यदा सृष्टं जगत्सर्वं ब्रह्मणा परमेष्ठिना । कालचक्रं तदा जातं पुरा राशिमन्विताम्

લોમશ બોલ્યા— જ્યારે પરમેષ્ઠી બ્રહ્માએ સમગ્ર જગતની સૃષ્ટિ કરી, ત્યારે પ્રાચીન કાળમાં રાશિઓથી યુક્ત કાળચક્ર પ્રગટ થયું.

Verse 67

द्वादश राशयस्तत्र नक्षत्राणि तथैव च । सप्तविंशतिसंख्यानि मुख्यानि सिद्धये

ત્યાં બાર રાશિઓ અને તેમ જ નક્ષત્રો હતા— સત્તાવીસ સંખ્યામાં— જે મુખ્યત્વે સિદ્ધિ અને કાર્યસફળતાના નિયમન માટે સ્થાપિત થયા.

Verse 68

एभिः सर्वं प्रचंडं च राशिभिरुडुभिस्तथा । कालचक्रान्वितः कालः क्रीडयन्सृजते जगत्

આ રાશિઓ અને નક્ષત્રો દ્વારા— સર્વ કંઈ મહાન અને પ્રચંડ રૂપે— કાળચક્રથી યુક્ત કાળ ક્રીડા કરતાં જગતની રચના કરે છે.

Verse 69

आब्रह्मस्तंबपर्यंतं सृजत्य वति हंति च । निबद्धमस्ति तेनैव कालेनैकेन भो द्विजाः

બ્રહ્માથી લઈને ઘાસના તણખા સુધી— કાળ જ સર્જે છે, પોષે છે અને સંહાર પણ કરે છે. હે દ્વિજોઃ આ બધું એ એક જ કાળથી બંધાયેલું છે.

Verse 70

कालो हि बलवांल्लोके एक एव न चापरः । तस्मात्कालात्मकं सर्वमिदं नास्त्यत्र संशयः

આ લોકમાં કાળ જ એકમાત્ર બળવાન છે; તેના સિવાય બીજું કોઈ નથી. તેથી આ સર્વ જગત કાળસ્વરૂપ છે—અહીં શંકા નથી.

Verse 71

आदौ कालः कालनाच्च लोकनायकनायकः । ततो लोका हि संजाताः सृष्टिश्च तदनंतरम्

આદિમાં કાળ હતો અને કાળગણના પણ; એ કાળ જ લોકનાયકોનો પણ નાયક બન્યો. ત્યારબાદ લોકો ઉત્પન્ન થયા અને તરત પછી સૃષ્ટિ પ્રગટ થઈ.

Verse 72

सृष्टेर्लवो हि संजातो लवाच्च क्षणमेव च । क्षणाच्च निमिषं जातं प्राणिनां हि निरंतरम्

સૃષ્ટિમાંથી ‘લવ’ ઉત્પન્ન થયો, લવમાંથી ‘ક્ષણ’ પ્રગટ થયો. અને ક્ષણમાંથી ‘નિમિષ’ જન્મ્યો—જે પ્રાણીઓ માટે અવિરત ચાલે છે.

Verse 73

निमिषाणां च षष्ट्या वै फल इत्यभिधीयते । पंचदश्या अहोरात्रैः पक्षैत्यभिधीयते

સાઠ નિમિષોને ‘ફલ’ કહેવામાં આવે છે. અને પંદર અહોરાત્રો (દિવસ-રાત)ને ‘પક્ષ’ કહેવાય છે.

Verse 74

पक्षाभ्यां मास एव स्यान्मासा द्वादश वत्सरः । तं कालं ज्ञातुकामेन कार्यं ज्ञानं विचक्षणैः

બે પક્ષોથી માસ બને છે, અને બાર માસોથી વત્સર (વર્ષ) થાય છે. તેથી કાળને જાણવા ઇચ્છનારએ વિવેકપૂર્વક આ જ્ઞાન સાધવું જોઈએ.

Verse 75

प्रतिपद्दिनमारभ्य पौर्णमास्यंतमेव च । पक्षं पूर्णो हि यस्माच्च पूर्णिमेत्यभिधीयते

પ્રતિપદાથી આરંભ કરીને પૌર્ણિમા સુધી જે પક્ષ ચાલે છે—કારણ કે તે પક્ષ ‘પૂર્ણ’ થાય છે, તેથી તેને ‘પૂર્ણિમા’ કહેવામાં આવે છે.

Verse 76

पूर्णचंद्रमसी या तु सा पूर्णा देवताप्रिया । नष्टस्तु चंद्रो यस्यां वा अमा सा कथिता बुधैः

જે રાત્રિએ ચંદ્ર પૂર્ણચંદ્ર બને છે તે ‘પૂર્ણા’ (પૂર્ણિમા) દેવતાઓને પ્રિય છે; અને જે રાત્રિએ ચંદ્ર લુપ્ત (અદૃશ્ય) રહે છે તેને વિદ્વાનો ‘અમા’ (અમાવાસ્યા) કહે છે.

Verse 77

अग्निष्वात्तादिपितॄणां प्रियातीव बभूव ह । त्रिंशद्दिनानि ह्येतानि पुण्यकालयुतानि च । तेषां मध्ये विशेषो यस्तं श्रृणुध्वं द्विजोत्तमाः

અગ્નિષ્વાત્ત વગેરે પિતૃઓને આ દિવસો અત્યંત પ્રિય છે. આ ત્રીસ દિવસો પુણ્યકાળથી યુક્ત છે. તેમાં જે વિશેષ ભેદ છે તે સાંભળો, હે દ્વિજોત્તમો.

Verse 78

योगानां वा व्यतीपात ऊडूनां श्रवणस्तथा । अमावास्या तिथीनां च पूर्णिमा वै तथैव च

યોગોમાં વ્યતીપાત (વિશેષ પુણ્યદાયક) છે, નક્ષત્રોમાં શ્રવણ તેમ જ. અને તિથિઓમાં અમાવાસ્યા તથા પૂર્ણિમા પણ તેવી જ પવિત્ર છે.

Verse 79

संक्रांतयस्तथाज्ञेयाः पवित्रा दानकर्मणि । तथाष्टमी प्रिया शंभोर्गणेशस्य चतुर्थिका

સંક્રાંતિઓ દાનકર્મમાં પવિત્ર ગણવી જોઈએ. અષ્ટમી તિથિ શંભુ (શિવ)ને પ્રિય છે અને ચતુર્થી તિથિ ગણેશને પ્રિય છે.

Verse 80

पञ्चमी नागराजस्य कुमारस्य च षष्ठिका । भानोश्च सप्तमी ज्ञेया नवमी चण्डिकाप्रिया

પંચમી તિથિ નાગરાજની છે, અને ષષ્ઠી કુમાર (સ્કંદ)ની. સપ્તમી ભાનુ (સૂર્ય)ની જાણવી, તથા નવમી ચંડિકાને પ્રિય છે.

Verse 81

ब्रह्मणो दशमी ज्ञेया रुद्रस्यैकादशी तथा । विष्णुप्रिया द्वादशी च अंतकस्य त्रयोदशी

દશમી તિથિ બ્રહ્માની જાણવી, અને એકાદશી પણ રુદ્રની તેવી જ. દ્વાદશી વિષ્ણુને પ્રિય છે, અને ત્રયોદશી અંતક (મૃત્યુ)ની છે.

Verse 82

चतुर्द्दशी तथा शंभोः प्रिया नास्त्यत्र संशयः । निशीथसंयुता या तु कृष्णपक्षे चतुर्द्दशी । उपोष्या सा तिथिः श्रेष्ठा शिवसायुज्यकारिणी

ચતુર્દશી તિથિ શંભુને પ્રિય છે—અહીં સંશય નથી. પરંતુ કૃષ્ણપક્ષની જે ચતુર્દશી નિશીથ (મધ્યરાત્રિ) સાથે યુક્ત હોય, તે ઉપવાસથી પાળવી; તે શ્રેષ્ઠ તિથિ શિવસાયુજ્ય આપનારી છે.

Verse 83

शिवरात्रितिथिः ख्याता सर्वपापप्रणाशिनी । अत्रैवोदाहरंतीममितिहासं पुरातनम्

શિવરાત્રિની તિથિ સર્વપાપ-પ્રણાશિની તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. આ જ પ્રસંગમાં ઉદાહરણરૂપે હું એક પ્રાચીન ઇતિહાસ કથા રજૂ કરું છું.

Verse 84

ब्राह्मणी विधवा काचित्पुरा ह्यासीच्च चंचला । श्वपचाभिरता सा च कामुकी कामहेतुतः

પ્રાચીન કાળે એક બ્રાહ્મણી વિધવા હતી, સ્વભાવથી ચંચળ. કામહેતુથી તે કામિની બની શ્વપચ (અંત્યજ) પ્રત્યે આસક્ત થઈ ગઈ.

Verse 85

तस्यां तस्य सुतो जातः श्वपचस्य दुरात्मनः । दुः सहो दुष्टनामात्मा सर्वधर्मबहिष्कृतः

તેમાંથી તે દુષ્ટ સ્વપચનો પુત્ર જન્મ્યો. તે અસહ્ય, દુષ્ટ સ્વભાવ અને કુખ्यात નામવાળો, તથા સર્વ ધર્માચારથી બહિષ્કૃત હતો.

Verse 86

महापापप्रयोगाच्च पापमारभते सदा । कितवश्च सुरापायी स्तेयी च गुरुतल्पगः

મહાપાપકર્મોમાં પ્રવૃત્ત થઈ તે સદા પાપકર્મ કરતો. તે જુગારી, મદિરાપાન કરનાર, ચોર, અને ગુરુશય્યા લંઘન કરનાર મહાપાતકી હતો.

Verse 87

मृगयुश्च दुरात्मासौ कर्मचण्डाल एव सः । अधर्मिष्ठो ह्यसद्वृत्तः कदाचिच्च शिवालयम् । शिवरात्र्यां च संप्राप्तो ह्युषितः शिवसन्निधौ

એ દુરાત્મા મૃગયા કરનાર પણ હતો—કર્મથી સાચે જ ચાંડાળ. અત્યંત અધર્મી અને કુકર્મી તે ક્યારેક શિવાલયમાં આવ્યો; અને શિવરાત્રિની રાત્રે આવી શિવસન્નિધિમાં જ રહ્યો.

Verse 88

श्रवणं शैवशास्त्रस्य यदृच्छाजातमंतिके । शिवस्य लिंगरूपस्य स्वयंभुवो यदा तदा

ત્યાં નજીક જ તેને અચાનક શૈવશાસ્ત્રનું શ્રવણ મળ્યું; અને એ જ સમયે તે સ્વયંભૂ શિવના લિંગરૂપની સન્નિધિમાં હતો.

Verse 89

स एकत्रोषितो दुष्टः शिवरात्र्यां तु जागरात् । तेन कर्मविपाकेन पुण्यां योनिमवाप्तवान्

દુષ્ટ હોવા છતાં તે ત્યાં એક જ સ્થાને રહ્યો અને શિવરાત્રિએ જાગરણ કર્યું. તે કર્મવિપાકના ફળે તેણે પુણ્ય યોનિ—સદ્ જન્મ પ્રાપ્ત કર્યો.

Verse 90

भुक्त्वा पुण्यतामांल्लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः । चित्रांगदस्य पुत्रोभूद्भूपालेश्वरलक्षणः

અતિ પુણ્યમય લોકોનો ભોગ કરીને અને અસંખ્ય શાશ્વત વર્ષો ત્યાં નિવાસ કરીને, તે ચિત્રાંગદનો પુત્ર થયો—રાજાધિરાજના લક્ષણોથી યુક્ત।

Verse 91

नाम्ना विचित्रवीर्योऽसौ सुभगः संदुरी प्रियः । राज्यं महत्तरं प्राप्य निःस्तंभो हि महानभूत्

તેનું નામ વિચિત્રવીર્ય હતું—તે સૌભાગ્યવાન, સર્વનો પ્રિય અને મનોહર હતો. વિશાળ રાજ્ય પ્રાપ્ત કરીને પણ તે અહંકારરહિત રહી સાચે મહાન બન્યો।

Verse 92

शिवे भक्तिं प्रकुर्वाणः शिवकर्मपरोऽभवत् । शैवशास्त्रं पुरस्कृत्य शिवपूजनतत्परः । रात्रौ जागरणं यत्नात्करोति शिवसन्निधौ

શિવમાં ભક્તિ વધારતો તે શિવકર્મમાં પરાયણ થયો. શૈવશાસ્ત્રોને આદર આપી, શિવપૂજામાં તત્પર રહી, શિવસન્નિધિમાં પ્રયત્નપૂર્વક રાત્રિ જાગરણ કરતો હતો।

Verse 93

शिवस्य गाथा गायंस्तु आनंदाश्रुकणान्मुहुः । प्रमुंचंश्चैव नेत्राभ्यां रोमांचपुलकावृतः

શિવની ગાથાઓ ગાતાં ગાતાં તે વારંવાર આનંદાશ્રુ વહાવતો; નેત્રોમાંથી અશ્રુધારા વહેતી અને દેહ રોમાંચથી આવૃત થતો।

Verse 94

आयुष्यं च गतं तस्य शिवध्यानपरस्य च । शिवो हि सुलभो लोके पशूनां ज्ञाननिनामपि

તેનું આયુષ્ય ક્ષીણ થતું જતું હતું, છતાં તે શિવધ્યાનમાં જ તત્પર રહ્યો. કારણ કે આ લોકમાં શિવ ખરેખર સુલભ છે—બંધનગ્રસ્ત જીવોને પણ, અલ્પજ્ઞાનીઓને પણ।

Verse 95

संसेवितुं सुखप्राप्त्यै ह्येक एव सदाशिवः । शिवरात्र्युपवासेन प्राप्तो ज्ञानमनुत्तमम्

સાચા કલ્યાણની પ્રાપ્તિ માટે સેવનીય એકમાત્ર સદાશિવ જ છે. શિવરાત્રિના ઉપવાસથી તેણે અનુત્તમ આધ્યાત્મિક જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 96

ज्ञानात्सर्वमनुप्राप्तं भूतसाम्यं निरंतरम् । सर्वभूतात्मकं ज्ञात्वा केवलं च सदा शिवम् । विना शिवेन यत्किंचिन्नास्ति वस्त्वत्र न क्वचित्

તે જ્ઞાનથી સર્વનું સાક્ષાત્કાર થયો—સર્વ જીવો પ્રત્યે અવિચ્છિન્ન સમતા. સર્વભૂતનો આત્મા એકમાત્ર નિત્ય શિવ છે એમ જાણી, શિવ વિના અહીં ક્યાંય કશું જ નથી એમ તેણે સમજ્યું.

Verse 97

एवं पूर्णं निष्प्रपंचं ज्ञानं प्राप्नोति दुर्लभम् । प्राप्तज्ञानस्तदा राजा जातो हि शिववल्लभः

આ રીતે તેણે દુર્લભ, પૂર્ણ અને પ્રપંચાતીત જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું. તે જ્ઞાન પામી રાજા ખરેખર શિવનો પ્રિય બન્યો.

Verse 98

मुक्तिं सायुज्यतां प्राप्तः शिवरात्रेरुपोषणात् । तेन लब्धं शिवाज्जन्म पुरा यत्कथितं मया

શિવરાત્રિના ઉપવાસથી તેણે શિવસાથે સાયુજ્યરૂપ મુક્તિ પ્રાપ્ત કરી. આ રીતે શિવે આપેલો જન્મ તેને મળ્યો—જેમ મેં અગાઉ કહ્યું હતું.

Verse 99

दाक्षायणीवीयो गाच्च जटाजूटेन विस्तरात् । य उत्पन्नो मस्तकाच्च शिवस्य परमात्मनः । वीरभद्रेति विख्यातो दक्षयज्ञविनाशनः

દાક્ષાયણીના હિતાર્થે પરમાત્મા શિવની વિસ્તૃત જટાજૂટમાંથી એક મહાવીર પ્રગટ થયો. શિવના મસ્તકમાંથી ઉત્પન્ન થઈ તે ‘વીરભદ્ર’ તરીકે વિખ્યાત થયો—દક્ષયજ્ઞવિનાશક.

Verse 100

शिवरात्रिव्रतेनैव तारिता बहवः पुरा । प्राप्ताः सिद्धिं पुरा विप्रा भरताद्याश्च देहिनः

માત્ર શિવરાત્રિ-વ્રતથી જ પ્રાચીન કાળમાં અનેક જન સંસારસાગરથી પાર ઉતર્યા. પૂર્વે બ્રાહ્મણો તથા ભરત આદિ દેહધારીઓ પણ પરમ સિદ્ધિને પ્રાપ્ત થયા.

Verse 101

मांधाता धुन्धुमारिश्च हरिश्चन्द्रादयो नृपाः । प्राप्ताः सिद्धिमनेनेव व्रतेन परमेण हि

માંધાતા, ધુન્ધુમારી, હરિશ્ચન્દ્ર વગેરે રાજાઓએ પણ આ પરમ વ્રતથી જ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી.

Verse 102

ततो गिरीशो गिरिजासमेतः क्रीडान्वितोऽसौ गिरिराजमस्तके । द्यूतं तथैवाक्षयुतं परेशो युक्तो भवान्या स भृशं चकार

પછી ગિરિજાસહિત ગિરીશ આનંદક્રીડામાં મગ્ન થઈ, ગિરિરાજના શિખર પર ભવાની સાથે પાસાંવાળી દ્યુતક્રીડા પરમેશ્વરે અત્યંત ઉત્સાહથી કરી.