Adhyaya 32

Verse 1

। लोमश उवाच । एवं ते शिवधर्माश्च कथितास्तेन वै द्विजाः । सविशेषाः पाशुपताः प्रसादाच्चैव विस्तरात्

લોમશ બોલ્યા—હે દ્વિજોએ, આ રીતે શિવધર્મો તથા વિશેષ પાશુપત વ્રતો પણ તેની કૃપાથી વિસ્તારે સમ્યક રીતે કહ્યા ગયા છે।

Verse 2

अनेकागमसंवीता यथातत्त्वमुदाहृताः । कापालिकानां भेदाश्च प्रोक्ता व्याससमासतः

આ ઉપદેશો અનેક આગમોથી સમન્વિત છે અને તત્ત્વાનુસાર કહ્યા છે; કાપાલિકોના ભેદ પણ વિસ્તારે તથા સંક્ષેપે—બન્ને રીતે વર્ણવ્યા છે।

Verse 3

धर्मा नानाविधाः प्रोक्ता नंदिनं प्रति वै तदा

ત્યારે નંદિનને ઉદ્દેશીને નાનાવિધ ધર્મો ઉપદેશવામાં આવ્યા।

Verse 4

ऋषय ऊचुः । श्रुतं कुमारचरितमविशेषं सुमंगलम् । अस्माभिश्च महाभागकिंचित्पृच्छामहे वयम्

ઋષિઓ બોલ્યા—અમે કુમારનું સર્વથા વિશદ અને અતિ મંગલમય ચરિત્ર સાંભળ્યું છે. હે મહાભાગ, હવે અમે આપને કંઈક પૂછવા ઇચ્છીએ છીએ।

Verse 5

श्वेतस्य राजसिंहस्य चरितं परमाद्भुतम् । येन संतोषितो रुद्रः शिवो भक्त्याऽप्रमेयया

રાજસિંહ શ્વેતનું ચરિત્ર પરમ અદ્ભુત છે; કારણ કે તેની અપ્રમેય ભક્તિથી રુદ્રરૂપ શિવ પ્રસન્ન થયા।

Verse 6

ते भक्तास्ते महात्मानो ज्ञानिनस्ते च कर्मिणः । येऽर्चयंति महाशंभुं देवं भक्त्या समावृताः

એ જ સાચા ભક્તો છે, એ જ મહાત્માઓ છે, એ જ જ્ઞાની અને કર્મનિષ્ઠ છે—જે ભક્તિથી આવૃત થઈ દેવ મહાશંભુની આરાધના કરે છે।

Verse 7

तस्मात्पृच्छामहे सर्वे चरितं शंकरस्य च । व्यासप्रसादात्सर्वं यज्जानासि त्वं न चापरः

અતએવ અમે સૌ શંકરનાં ચરિત્ર વિશે પણ પૂછીએ છીએ. વ્યાસપ્રસાદથી જે કંઈ છે તે બધું તું જ જાણે છે—તારા સિવાય બીજો કોઈ નથી।

Verse 8

निशम्य वचनं तेषां मुनीनां लोमशोऽब्रवीत्

તે મુનિઓનાં વચન સાંભળી લોમશે કહ્યું।

Verse 9

लोमश उवाच । आकर्ण्यतां महाभागाश्चरितं परमाद्भुतम् । तस्य राज्ञो हि भजतो राजभोगांश्च सर्वशः । मतिर्द्धिर्मे समुत्पन्ना श्वेतस्य च महात्मनः

લોમશે કહ્યું—હે મહાભાગો, પરમ અદ્ભુત ચરિત્ર સાંભળો. તે રાજા સર્વ રીતે રાજભોગો ભોગવતો હોવા છતાં ભજનમાં રત હતો; તે મહાત્મા શ્વેત પ્રત્યે મારા હૃદયમાં શ્રદ્ધા અને આદર ઉત્પન્ન થયા છે।

Verse 10

पृथिवीं पालयामास प्रजा धर्मेण पालयन् । ब्रह्मण्यः सत्यवाक्छूरः शिवभक्तो निरंतरम्

તે પૃથ્વીનું પાલન કરતો અને ધર્મથી પ્રજાનું રક્ષણ કરતો. તે બ્રાહ્મણ્યધર્મનો પોષક, સત્યવચન, શૂરવીર, અને સતત શિવભક્ત હતો।

Verse 11

राज्यं शशासाथ स शक्तितो नृपो भक्त्या तदा चैव समर्चयत्सदा । शंभुं परेशं परमं परात्परं शांतं पुराणं परमात्मरूपम्

તે નૃપતિ પોતાની શક્તિ મુજબ રાજ્યનું શાસન કરતો અને ભક્તિથી સદા શંભુ—પરેશ, પરમ, પરાત્પર, શાંત, પુરાતન તથા પરમાત્મસ્વરૂપ—ની નિત્ય આરાધના કરતો।

Verse 12

आयुस्तस्य परिक्षीणमर्चतः परमेश्वरम् । अथैतच्च महाभाग चरितं श्रूयतां मम

પરમેશ્વરની આરાધના કરતાં કરતાં તેની આયુષ્યસીમા ક્ષીણ થઈ પૂર્ણ થઈ. હવે, હે મહાભાગ, આ ચરિતમાં આગળ શું બન્યું તે મારી પાસેથી સાંભળો।

Verse 13

वाणी शिवकथायुक्ता परमाश्चर्यसंयुता । न वाऽधयो हि तस्यैव व्याधयो हि महीपतेः

તેની વાણી શિવકથાથી યુક્ત અને પરમ આશ્ચર્યથી સમન્વિત હતી. તે મહીપતિને ન માનસિક વ્યથા હતી, ન શારીરિક રોગ।

Verse 14

तस्य राज्ञो न बाधंते तथा चोपद्रवास्त्वमी । निरीतिको जनो ह्यासीन्निरुपद्रव एव च

તે રાજાને કોઈ બાધા સતાવતી નહોતી, તેમજ એવા ઉપદ્રવો પણ ઊભા થતા નહોતા. પ્રજા મહામારી અને ભયથી મુક્ત રહી સર્વથા નિરુપદ્રવ હતી।

Verse 15

अकृष्टपच्यौषधयस्तस्य राज्ञोऽभवन्भुवि । तपस्विनो ब्राह्मणाश्च वर्णाश्रमयुता जनाः

તે રાજાની ભૂમિમાં ખેડ્યા વિના પણ ઔષધી વનસ્પતિઓ પકતી હતી. બ્રાહ્મણો તપસ્વી હતા અને લોકો વર્ણાશ્રમધર્મમાં સ્થિત હતા।

Verse 16

न पुत्रमरणे दुःखं नापमानं न मारकाः । न दारिद्र्यं च ते सर्वे प्राप्नुवन्ति कदाचन

તેમને ક્યારેય પુત્રમરણનું દુઃખ થયું નથી, ન અપમાન, ન પ્રાણઘાતક ભય; અને તેમામાંથી કોઈ પણ કદી દરિદ્રતા પામ્યો નથી.

Verse 17

एवं बहुतरः कालस्तस्य राज्ञो महात्मनः । गतो हि सफलो विप्राः शिवपूजारतस्य वै

હે વિપ્રો! આ રીતે તે મહાત્મા રાજાનો લાંબો સમય સફળતાપૂર્વક વીત્યો, કારણ કે તે ખરેખર શિવપૂજામાં રત હતો.

Verse 18

एकदा पूजमानं तं शंकरं परमार्थदम् । यमो हि प्रेषयामास यमदूतान्नृपं प्रति

એક વખત, પરમાર્થદાતા શંકરની પૂજા કરતાં સમયે, યમે રાજા તરફ યમદૂતોને મોકલ્યા.

Verse 19

वचनाच्चित्रगुप्तस्य श्वेत आनीयतामिति । तथेति मत्वा ते दूता आगताः शिवमंदिरम्

ચિત્રગુપ્તના વચનથી—“શ્વેતને લાવી દો”—એમ માનીને તે દૂતોએ શિવમંદિરે આવી પહોંચ્યા.

Verse 20

राजानं नेतुकामास्ते पाशहस्ता महाभयाः । यावत्समागता याम्या राजानं ददृशुस्त्वरात्

રાજાને લઈ જવાની ઇચ્છાથી, પાશ હાથમાં ધરેલા તે મહાભય યમદૂત ઝડપથી આગળ વધ્યા; અને પહોંચતાં જ તેમણે તરત રાજાને જોઈ લીધો.

Verse 21

न चक्रिरे तदा दूता आज्ञां धर्मस्य चैव हि । ज्ञात्वा सर्वं यमश्चैव आगतः स्वयमेव हि

ત્યારે ધર્મરાજની આજ્ઞા દૂતોએ પાળી નહિ; સર્વ જાણીને યમ પોતે જ ત્યાં આવી પહોંચ્યો।

Verse 22

उद्धृत्य दंडं सहसा नेतुकामस्तदा नृपम् । ददर्श च महाबाहुः शिवध्यानपरायणम्

તત્ક્ષણે દંડ ઉઠાવી રાજાને લઈ જવા ઉદ્યત તે મહાબાહુ, શિવધ્યાનમાં લીન રાજાને જોઈ ગયો।

Verse 23

शिवभक्तियुतं शांतं केवलं ज्ञानसंयुतम् । यमोऽपि दृष्ट्वा राजानं परं क्षोभमुपागमत्

શિવભક્તિથી યુક્ત, શાંત અને શુદ્ધ જ્ઞાનમાં સ્થિત રાજાને જોઈ યમ પણ પરમ ક્ષોભમાં પડ્યો।

Verse 24

चित्रस्थो ह्यभवत्स्द्यः प्रेतराजोऽतिविह्वलः । कालरूपश्च यो नित्यं प्रजानां क्षयकारकः

ત્યારે પ્રેતરાજ અતિ વિહ્વલ થઈ ચિત્રમાં સ્થિર થયેલાની જેમ થઈ ગયો—જે નિત્ય કાળરૂપે પ્રજાનો ક્ષય કરનાર છે।

Verse 25

आगतस्तत्क्षणादेव नृपं प्रति रुषान्वितः । खड्गेन सितधारेण चर्मणा परमेम हि

એ જ ક્ષણે તે રાજા પ્રત્યે ક્રોધથી ભરાઈ આવી પહોંચ્યો—ઉજ્જ્વલ ધારવાળી ખડ્ગ અને ચર્મ ધારણ કરીને, અત્યંત ભયાનક રૂપે।

Verse 26

तावत्तं ददृशे सोऽपि स्थितं द्वारि भयावृतम् । उवाच कालो हि तदा यमं वैवस्वतं प्रति

ત્યારે તેણે પણ દ્વાર પાસે ભયથી આવૃત થઈ ઊભેલા તેને જોયો. ત્યારબાદ કાળે વૈવસ્વત યમને પ્રતિ વચન કહ્યું.

Verse 27

कस्मात्त्वया धरमराज नो नीतोऽयं नृपो महान् । यम दूतसहायश्च भीतवत्प्रतिभासि मे

હે ધર્મરાજ! તું આ મહાન રાજાને કેમ લઈ ગયો નથી? હે યમ, દૂતોની સહાય હોવા છતાં તું મને ભયભીત જેવો દેખાય છે.

Verse 28

कालात्ययो न कर्त्तव्यो वचनान्मम सुव्रत । कालेनोक्तस्तदा धर्म उवाच प्रस्तुतं वचः

હે સુવ્રત! કાળનો અતિક્રમ કરવો ન જોઈએ—મારા વચનનું પાલન કર. કાળે એમ કહ્યે પછી ધર્મ (યમ) એ યોગ્ય ઉત્તર આપ્યો.

Verse 29

तवाज्ञां च करिष्यामि नात्र कार्या विचारणा । असौ हुरत्ययोऽस्माकं शिवभक्तो निरंतरम्

હું તમારી આજ્ઞા નિશ્ચયે કરીશ; અહીં વિચારવાની જરૂર નથી. એ હુરત્યય સતત શિવભક્ત છે અને અમારા પક્ષનો છે.

Verse 30

चित्रस्था इव तिष्ठाम भयाद्देवस्य शूलिनः । यमस्य वचनं श्रुत्वा कालः क्रोधसमन्वितः । राजानं हंतुमारेभे त्वरितः खड्गमाददे

શૂલધારી દેવના ભયથી અમે ચિત્રમાં ઊભેલા જેવા નિશ્ચલ રહ્યા. યમનું વચન સાંભળતાં કાળ ક્રોધથી ભરાયો; તત્કાળ રાજાને મારવા લાગ્યો અને ઝડપથી ખડ્ગ ઉપાડ્યો.

Verse 31

त्रिगुणाष्टाक्रसंकाशं प्रविवेश शिवालयम् । यावत्कोपेन महता तावद्दृष्टः पिनाकिना । स्वभक्तं हंतुकामोसौ श्वेतराजानमुत्तमम्

ત્રિગુણ અને અષ્ટક-દીપ્તિ સમાન ભયંકર તેજવાળો કાળ શિવાલયમાં પ્રવેશ્યો. મહાક્રોધથી આગળ વધતાં જ પિનાકધારી ભગવાન શિવે તેને તત્ક્ષણે જોઈ લીધો; કારણ કે તે શિવના ઉત્તમ ભક્ત શ્વેતરાજાને મારવા ઇચ્છતો હતો.

Verse 32

ध्यानस्थितं चात्मनि तं विशुद्धज्ञानप्रदीपेन विशुद्धचित्तम् । आत्मानमात्मात्मतया निरंतरं स्वयंप्रकाशं परमं पुरस्तात्

તેણે તેમને આત્મામાં ધ્યાનસ્થ જોયા—ચિત્તે પરમ શુદ્ધ, નિર્મળ જ્ઞાન-દીપથી પ્રકાશિત. તેઓ નિરંતર આત્માને આત્મસ્વરૂપ રૂપે જ અનુભવનારા, સ્વયંપ્રકાશ, પરમ અને સર્વના અગ્રે પ્રત્યક્ષ હાજર હતા.

Verse 33

एवंविधं तं प्रसमीक्ष्य कालं संचिंत्यमानं मनसाऽचलेन । शैवं पदं यत्परमार्थरूपं कैवल्यसायुज्यकरं स्वरूपतः

કાળને એ રીતે જોઈ, અચલ મનથી વિચાર કરતાં, તેણે શૈવ પરમ પદનું ધ્યાન કર્યું—જે પરમાર્થસ્વરૂપ છે અને પોતાના સ્વભાવથી જ કૈવલ્યપ્રાપ્તિ માટે સાયુજ્ય (એકત્વ) આપે છે.

Verse 34

सदाशिवेन दृष्टोऽसौ कालः कालांतकेन च । उच्छृंखलः खलो दर्पाद्विशमानो निजांतिके

એ કાળને સદાશિવ—કાલાંતક—એ પણ જોઈ લીધો. છતાં અહંકારથી ઉચ્છૃંખલ અને દુષ્ટ બની, તે (પ્રભુની) અતિનિકટતા તરફ ઘૂસતો જ રહ્યો.

Verse 35

नंदिकेश्वरमध्यस्थो यावद्दृष्टो निजांतिके । शिवेन जगदीशेन भक्तवत्सलबंधुना

નંદિકેશ્વરના ક્ષેત્રના મધ્યમાં ઊભેલો તે, નજીક આવતાં જ, જગદીશ શિવે—ભક્તવત્સલ બંધુએ—તેને જોઈ લીધો.

Verse 36

निरीक्षितस्तृतीयेन चक्षुषा परमेष्ठिना । स्वभक्तं रक्षमाणेन भस्मसादभवत्क्षणात्

પરમેશ્વરે પોતાના તૃતીય નેત્રથી, પોતાના ભક્તનું રક્ષણ કરતાં, નજર કરતાં જ ક્ષણમાં કાળ ભસ્મીભૂત થયો।

Verse 37

ददाह तं कालमनेकवर्णं व्यात्ताननं भीमबहूग्ररूपम् । ज्वालावलीभिः परिदह्यमानमतिप्रचंडं भुवनैकभक्षणम्

તેમણે તે અનેકવર્ણ, વિકરાળ ખુલ્લા મોઢાવાળો, ભયાનક અને અનેક ઉગ્ર રૂપો ધરાવતો, જગતને એકલો ગળી જવા તત્પર એવો કાળ—જ્વાલામાળાઓથી ઘેરાયેલો, અતિપ્રચંડ—દહન કરી નાખ્યો।

Verse 38

ददर्शिरे देवगणाः समेताः सयक्षगंधर्वपिशाचगुह्यकाः । सिद्धाप्सरःसर्वखगाश्च पन्नगाः पतत्रिणो लोकपालास्तथैव

એકત્ર થયેલા દેવગણોએ તે દૃશ્ય જોયું; સાથે યક્ષો, ગંધર્વો, પિશાચો અને ગુહ્યકો; સિદ્ધો અને અપ્સરાઓ; સર્વ પ્રકારના ખગો અને પન્નગો; પંખધારી જીવો તથા દિશાઓના લોકપાલો પણ હતા।

Verse 39

ज्वालामालावृतं कालमीश्वरस्याग्रतः स्थितम् । लब्धसंज्ञस्तदा राजा कालं स्वं हंतुमागतम्

જ્વાલામાળાથી ઘેરાયેલો કાળ ઈશ્વરના આગળ ઊભો હતો. ત્યારે સંજ્ઞા પામી રાજા પોતાના જ કાળને હણવા આગળ આવ્યો।

Verse 40

पुनः पुनर्द्ददर्शाथ दह्यमानं कृशानुना । प्रार्थयामास स व्यग्रो रुद्रं कालाग्निसन्निभम्

તે ફરી ફરીને તેને અગ્નિથી દહાતો જોયો. વ્યગ્ર બની તેણે કાળાગ્નિ સમાન રુદ્રને પ્રાર્થના કરી।

Verse 41

राजोवाच । नमो रुद्राय शांताय स्वज्योत्स्नायात्मवेधसे । निरंतराय सूक्ष्माय ज्योतिषां पतये नमः

રાજાએ કહ્યું—શાંત સ્વરૂપ રુદ્રને નમસ્કાર; સ્વપ્રકાશ જ્યોતિ અને આત્માના જ્ઞાતાને પ્રણામ. નિરંતર, સૂક્ષ્મ, સર્વ જ્યોતિઓના પતિને નમઃ।

Verse 42

त्राता त्वं हि जगन्नाथ पिता माता सुहृत्सखा । त्वमेव बंधुः स्वजनो लोकानां प्रभुरीश्वरः

હે જગન્નાથ! તું જ ત્રાતા છે; તું જ પિતા-માતા, હિતૈષી અને સખા છે. તું જ બંધુ અને સ્વજન; સર્વ લોકનો પ્રભુ-ઈશ્વર તું જ છે।

Verse 43

किं कृतं हि त्वया शंभो कोऽसौ दग्धो ममाग्रतः । न जानामि च किं जातं कृतं केन महत्तरम्

હે શંભો! તમે શું કર્યું? મારા આગળ દગ્ધ થયેલો એ કોણ છે? શું બન્યું તે મને ખબર નથી; અને આ મહાન કાર્ય કોણે કર્યું?

Verse 44

एवं प्रार्थयतस्तस्य श्रुत्वा च परिदेवनम् । उवाच शंकरो वाक्यं बोधयन्निव तं नृपम्

આ રીતે તેની પ્રાર્થના અને વિલાપ સાંભળી, શંકરે વચન કહ્યું—જાણે તે રાજાને બોધ આપી જાગૃત કરતો હોય તેમ।

Verse 45

रुद्र उवाच । मया दग्धो ह्ययं कालस्तवार्थे च तवाग्रतः । दह्यमानो हि दृष्टस्ते ज्वाला मालाकुलो महान्

રુદ્ર બોલ્યા—તમારા હિત માટે, તમારા આગળ જ આ કાળને મેં દગ્ધ કર્યો છે. તમે તેને બળતો જોયો—તે મહાન, જ્વાલામાળાઓથી આવૃત હતો।

Verse 46

एवमुक्तस्तदा तेन शंभुना राजसत्तमः । उवाच प्रश्रितो भूत्वा वचनं शिवमग्रतः

શંભુએ એમ કહ્યે ત્યારે રાજશ્રેષ્ઠે વિનમ્ર બની શિવના સમક્ષ ફરી વચન ઉચ્ચાર્યું।

Verse 47

किमनेन कृतं शंभो अकृत्यं वद तत्त्वतः । य इमां प्राप्तितोऽवस्थां प्राणात्ययकरीं भव

હે શંભો! આણે કયું અકૃત્ય કર્યું છે? તત્ત્વથી સત્ય કહો—કેનાથી એ પ્રાણનાશક સ્થિતિએ પહોંચ્યો?

Verse 48

एवं विज्ञापितस्तेन ह्युवाच परमेश्वरः । भक्षकोऽयं महाराज सर्वेषां प्राणिनामिह

તેના નિવેદન પર પરમેશ્વરે કહ્યું—હે મહારાજ! આ અહીં સર્વ પ્રાણીઓનો ભક્ષક છે.

Verse 49

भक्षणार्थं तव विभो सोऽयं क्रूरोऽधुनाऽगतः । ममांतिकं महाराज तस्माद्दग्धो मया विभो

હે વિભો! ભક્ષણાર્થે આ ક્રૂર હવે આવ્યો; તેથી, હે મહારાજ, મારા સમીપે એ મારા દ્વારા દગ્ધ થયો, હે પ્રભુ.

Verse 50

बहूनां क्षेममन्विच्छंस्तवार्थेऽन्हं विशेषतः

ઘણાંના ક્ષેમની ઇચ્છાથી—અને વિશેષ કરીને તમારા હિતાર્થે—મેં આ કર્મ કર્યું છે.

Verse 51

ये पापिनो ह्यधर्मिष्ठा लोकसंहारकारकाः । पाषंडवादसंयुक्ता वध्यास्ते मम चैव हि । वाक्यं निशम्य रुद्रस्य श्वेतो वचनमब्रवीत्

જે પાપીઓ, અધર્મીઓ અને જગતનો નાશ કરનારા છે, જેઓ પાખંડવાદથી યુક્ત છે, તેઓ મારે હાથે વધ કરવા યોગ્ય છે. રુદ્રનું વચન સાંભળીને શ્વેતે કહ્યું.

Verse 52

कालेनैव हि लोकोऽयं पुण्यमाचरते सदा । धर्मनिष्ठाश्च केचित्तु भक्त्या परमया युताः

કાળક્રમે આ જગત સદાય પુણ્યનું આચરણ કરે છે. કેટલાક ધર્મનિષ્ઠ હોય છે અને પરમ ભક્તિથી યુક્ત હોય છે.

Verse 53

उपासनारताः केचिज्ज्ञानिनो हि तथा परे । केचिदध्यात्मसंयुक्ताश्चान्ये मुक्ताश्च केचन

કેટલાક ઉપાસનામાં રત હોય છે, તો બીજા કેટલાક જ્ઞાની હોય છે. કેટલાક અધ્યાત્મથી જોડાયેલા હોય છે અને કેટલાક મુક્ત હોય છે.

Verse 54

कालो हि हर्ता च चराचराणां तथा ह्यसौ पालकोऽप्यद्वितीयः । स स्रष्टा वै प्राणिनां प्राणभूतस्तस्मादेनं जीवयस्वाशु भूयः

કાળ જ ચરાચર જીવોનું હરણ કરનાર છે અને તે જ અદ્વિતીય પાલક પણ છે. તે જ પ્રાણીઓનો સર્જક અને પ્રાણસ્વરૂપ છે, તેથી આને શીઘ્ર ફરીથી જીવિત કરો.

Verse 55

यदि सृष्टिपरोऽसि त्वं कालं जीवय सत्वरम् । यदि संहारभूतोऽसि सर्वेषां प्राणिनामिह

જો આપ સૃષ્ટિના કાર્યમાં તત્પર હો, તો કાળને સત્વરે જીવિત કરો. જો આપ અહીં સર્વ પ્રાણીઓના સંહારક હો...

Verse 56

तर्ह्येवं कुरु शंभो त्वं कालस्य च महात्मनः । विना कालेन यत्किंचिद्भविष्यति न शंकर

અતએવ હે શંભુ, મહાત્મા કાળ વિષે તું આમ જ કર. હે શંકર, કાળ વિના કશુંય કદી થતું નથી.

Verse 57

इति विज्ञापितस्तेन राज्ञा शंभुः प्रतापिना । चकार वचनं तस्य भक्तस्य च चिकीर्षितम्

આ રીતે તે પ્રતિાપી રાજાએ વિનંતી કરતાં શંભુએ પોતાના ભક્તની પ્રાર્થના અને ઇચ્છિત કાર્ય પૂર્ણ કર્યું.

Verse 58

शंभुः प्रहस्याथ तदा महेशः संजीवयामास पिनाकपाणिः । चकार रूपं च यथा पुरासीदालिंगतोसौ यमदूतमध्ये

ત્યારે શંભુ હસ્યા; અને પિનાકધારી મહેશે તેને પુનર્જીવિત કર્યો. પહેલાં જેવું હતું એવું જ તેનું રૂપ પાછું આપ્યું; તે યમદૂતોની વચ્ચે ઊભો રહ્યો.

Verse 59

उपस्थितोऽसौ त्वथ लज्जमानस्तुष्टाव देवं वृषभध्वजं तम् । नत्वा पुरःस्थाग्निमयं हि कालः सविस्मयो वाक्यमिदं बभाषे

પછી તે લજ્જિત થઈ નજીક આવ્યો અને વૃષભધ્વજ દેવની સ્તુતિ કરવા લાગ્યો. સામે અગ્નિરૂપે ઊભેલા કાળને નમસ્કાર કરીને, આશ્ચર્યથી આ વચન બોલ્યો.

Verse 60

काल उवाच । कालांतक त्रिपुरेश त्रिपुरांतकर प्रभो । मदनो हि त्वया देव कृतोऽनंगो जगत्पते

કાળે કહ્યું— હે કાલાંતક, હે ત્રિપુરેશ, હે ત્રિપુરાંતક પ્રભો! હે જગત્પતે દેવ, તમે જ મદનને અનંગ (દેહવિહિન) કર્યો છે.

Verse 61

दक्षयज्ञविनाशश्च कृतो हि परमाद्भुतः । कालकूटं दुःप्रसहं सर्वेषां क्षयकृन्महत्

તમે દક્ષના યજ્ઞનો પરમ અદ્ભુત વિનાશ કર્યો. તેમજ સર્વનો ક્ષય કરનારું, અતિ દુઃસહ મહાન કાલકૂટ વિષ પણ તમે જ સંભાળ્યું.

Verse 62

ग्रसितं तत्त्वया शंभो अन्येषामपि दुर्द्धरम् । लिंगरूपेण महता व्याप्तमासीज्जगत्त्रयम्

હે શંભુ! જે અન્ય માટે પણ દુર્ધર હતું તે તમે ગ્રસી લીધું. અને મહા લિંગરૂપે તમે ત્રિલોકને વ્યાપી લીધું.

Verse 63

लयनाल्लिंगमित्युक्तं सर्वैरपि सुरा सुरैः । यस्यांतं न विदुर्द्देवा ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः

લય કરનાર હોવાથી તેને ‘લિંગ’ કહેવામાં આવે છે—દેવ અને અસુર સૌ દ્વારા. જેના અંતને બ્રહ્મા-વિષ્ણુ આદિ અગ્રણી દેવતાઓ પણ જાણતા નથી.

Verse 64

लिंगस्य देवदेवस्य महिमानं परस्य च । नमस्ते परमेशाय नमस्ते विश्वमंगल । नमस्ते शितिकण्ठाय नमस्तस्मै कपर्दिने

લિંગરૂપ દેવાધિદેવ પરમેશ્વરની મહિમાને હું વંદન કરું છું. હે પરમેશ્વર! તમને નમસ્કાર; હે વિશ્વમંગલ! તમને નમસ્કાર. હે શિતિકંઠ! તમને નમસ્કાર; હે કપર્દી! તમને નમસ્કાર.

Verse 65

नमोनमः कारणकारणाय ते नमोनमो मंगलमंगलात्मने । ज्ञानात्मने ज्ञानविदां मनीषिणां त्वमादिदेवोऽसि पुमान्पुराणः

તમને વારંવાર નમસ્કાર—હે કારણોના પણ કારણ! તમને વારંવાર નમસ્કાર—હે મંગળોના પણ મંગળસ્વરૂપ! જ્ઞાનીઓને માટે તમે જ જ્ઞાનાત્મા છો; તમે આદિદેવ, પુરાતન પુરુષ છો.

Verse 66

त्वमेव सर्वं जगदेवबंधो वेदांतवेद्योऽसि महानुभावः । महानुभावैः परिकीर्त्तनीयस्त्वमेव विश्वेश्वर विश्वमान्यः

હે જગતબંધુ! તું જ સર્વ છે. તું વેદાંતથી જ્ઞેય મહાનુભાવ છે. મહાત્માઓ દ્વારા તારી જ કીર્તિ ગાવા યોગ્ય છે; તું જ વિશ્વેશ્વર, સમગ્ર વિશ્વથી માન્ય છે.

Verse 67

त्वं पासि लुंपसि जगत्त्रितयं महेश स्रष्टासि भूतपतिरेव न कश्चिदन्यः

હે મહેશ! તું ત્રિલોકનું પાલન પણ કરે છે અને લય પણ કરે છે. તું જ સૃષ્ટિકર્તા છે; તું જ ભૂતપતિ—તારા સિવાય બીજો કોઈ નથી.

Verse 68

इति स्तुतस्तदा तेन कालेन जगदीश्वरः । उवाच कालो राजानं श्वेतं संबोधयन्निव

આ રીતે તે સમયે કાળ દ્વારા સ્તુત થતાં જગદીશ્વર (શિવ) ત્યારે બોલ્યા; અને કાળ જાણે ઉપદેશ આપતો હોય તેમ રાજા શ્વેતને સંબોધવા લાગ્યો.

Verse 69

काल उवाच । मनुष्यलोके सकले नान्यस्त्वत्तो हि विद्यते । येन त्वया जितो देवो ह्यजेयो भुवनत्रये

કાળ બોલ્યો: સમગ્ર મનુષ્યલોકમાં તારા સમાન બીજો કોઈ નથી. કારણ કે તારા દ્વારા તે દેવ—ત્રિભુવનમાં અજય—જીતાયો છે.

Verse 70

मया हतमिदं विश्वं जगदेतच्चराचरम् । जेताहं सर्वदेवानां सर्वेषां दुरतिक्रमः

મારા દ્વારા આ સમગ્ર વિશ્વ—આ ચરાચર જગત—નાશ પામ્યું છે. હું સર્વ દેવતાઓનો વિજેતા છું; હું સૌ માટે દુર્લંઘ્ય, દુર્જેય છું.

Verse 71

स हि ते चानुगो जातो महाराज प्रयच्छ मे । अभयं देवदेवाच्च शूलिनः परमेष्ठिनः

એ તો તમારો અનુગામી થયો છે, હે મહારાજ. મને અભયદાન આપો—દેવોના દેવ, ત્રિશૂલધારી પરમેશ્વર પાસેથી ક્ષમા અને રક્ષા.

Verse 72

एवमुक्तस्तदा तेन श्वेतः कालेन चैव हि । उवाच प्रहसन्वाचा मेघनादगभीरया

કાળે એમ કહ્યે ત્યારે, તે સમયે રાજા શ્વેતે સ્મિત સાથે, મેઘગર્જના જેવી ગંભીર વાણીમાં ઉત્તર આપ્યો.

Verse 73

राजोवाच । शिवस्य परमं रूपं त्वमेको नास्ति संशयः । कालस्त्वमसि भूतानां स्थितिसंहाररूपवान्

રાજાએ કહ્યું—તમે જ શિવનું પરમ સ્વરૂપ છો; તેમાં શંકા નથી. સર્વ ભૂતો માટે તમે જ કાળ છો, સ્થિતી અને સંહારનું સ્વરૂપ ધરાવનાર.

Verse 74

तस्मात्पूज्यतमोऽसि त्वं सर्वेषां च नियामकः । त्वद्भयात्कृतिनः सर्वे शरणं परमेश्वरम् । व्रजंति विविधैर्भार्वैरात्मलक्षणतत्पराः

અતએવ તમે સર્વથી પૂજ્ય અને સર્વના નિયામક છો. તમારા ભયથી બધા કૃતજ્ઞ-જ્ઞાની પરમેશ્વરની શરણ લે છે; વિવિધ ભાવોથી તેની પાસે જાય છે, આત્મલક્ષણના સત્યમાં તત્પર રહીને.

Verse 75

सुत उवाच । तेनैवं रक्षिततः कालो राज्ञा परमधर्मिणा । शिवप्रसादमात्रेण लब्धसंज्ञो बभूवह

સૂત બોલ્યા—તે પરમધર્મી રાજાએ રક્ષા કર્યાથી, કાળ માત્ર શિવપ્રસાદથી જ ફરી ચેતના પામ્યો.

Verse 76

तदा यमेन स्तवितो मृत्युना यमदूतकैः । शिवं प्रणम्य संस्तुत्य श्वेतं राजानमेव च । ययौ स्वमालयं विप्रा मेने स्वं जनितं पुनः

ત્યારે યમ, મૃત્યુ અને યમદૂતો દ્વારા સ્તુત થઈ તેણે શિવને પ્રણામ કરીને સ્તુતિ કરી અને રાજા શ્વેતને પણ સન્માન આપ્યું. હે વિપ્રો, તે પોતાના ધામે ગયો અને પોતાને જાણે પુનર્જન્મ થયો હોય તેમ માન્યો।

Verse 77

मायया सह पत्न्या च शिवस्य चरितं महत् । अनुसंस्मृत्य संस्मृत्य विस्मयं परमं ययौ

માયા અને પોતાની પત્ની સાથે તેણે શિવના મહાન ચરિત્રને વારંવાર સ્મરણ કર્યું; સ્મરણ કરતાં કરતાં તે પરમ વિસ્મયમાં લીન થયો।

Verse 78

कथयामास सर्वेषां दूतानां स्वयमेव हि । आकर्ण्यतां मम वचो हे दूतास्त्वरितेन हि

તેણે પોતે જ સર્વ દૂતોને કહ્યું—“હે દૂતો, મારું વચન સાંભળો; વિલંબ વિના ત્વરિત રીતે ધ્યાનથી સાંભળો।”

Verse 79

कर्त्तव्यं च प्रयत्नेन नान्यथा मम भाषितम्

મેં જેમ કહ્યું છે તેમ જ પૂર્ણ પ્રયત્નથી કરવું; ક્યારેય અન્યથા નહીં।

Verse 80

काल उवाच । ये त्रिपुण्ड्रंधारयंति तथा ये वै जटाधराः । ये रुद्राक्षधराश्चैव तथा ये शिवनामिनः

કાળે કહ્યું—જે ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરે છે, જે જટાધારી છે, જે રુદ્રાક્ષ ધારણ કરે છે, અને જે શિવનામથી ચિહ્નિત (શિવભક્ત) છે—

Verse 81

उपजीवनहेतोश्च भिया ये ह्यपि मानवाः । पापिनोऽपि दुराचाराः शिववेषधरा ह्यमी

જીવિકાના હેતુથી કે ભયથી પણ જે મનુષ્યો શિવનો વેશ ધારણ કરે છે, તેઓ પાપી અને દુર્વર્તનવાળા હોય તોય શિવચિહ્નધારી જ ગણાય છે।

Verse 82

नानेतव्या भवद्भिश्च मम लोकं कदाचन । वर्ज्यास्ते हि प्रयत्नेन पापिनोऽपि सदैव हि

તમારે તેમને ક્યારેય મારા લોકમાં લાવવા નહીં; તેઓ પાપી હોય તોય હંમેશાં પ્રયત્નપૂર્વક ત્યાજ્ય છે।

Verse 83

अन्येषां का कथा दूता येऽर्चयंति सदाशिवम् । भक्त्या परमया शंभुं रुद्रास्ते नात्र संशयः

હે દૂતો, બીજાની શું વાત? જે પરમ ભક્તિથી સદાશિવ શંભુની આરાધના કરે છે, તેઓ રુદ્ર જ છે—એમાં શંકા નથી।

Verse 84

रुद्राक्षमेकं शिरसा बिभर्ति यस्तथा त्रिपुंड्रं च ललाटमध्यके । पंचाक्षरीं ये प्रजपंति साधवः पूज्य भवद्भिश्च न चान्यथा क्वचित्

જે શિરે એક પણ રુદ્રાક્ષ ધારણ કરે છે અને લલાટમધ્યે ત્રિપુંડ્ર કરે છે, તથા જે સદ્જનો પંચાક્ષરી મંત્ર જપે છે—તેઓ તમારાથી પૂજ્ય છે; ક્યારેય અન્યથા નહીં।

Verse 85

यस्मिन्राष्ट्रोऽथ वा देशे ग्रामे चापि विचक्षणः । शिवभक्तो न दृश्येत स्मशानात्तु विशिष्यते । तद्राष्ट्रं देशमित्याहुः सत्यं प्रतिवदामि वः

જે રાજ્ય, પ્રદેશ કે ગામમાં વિવેકી શિવભક્ત દેખાતો નથી, તે ભૂમિ સ્મશાનથી પણ હીન છે. એ જ ‘દેશ’ કહેવાય—આ સત્ય હું તમને કહું છું।

Verse 86

यस्मिन्न संति नित्यं हि शिवभक्तिसमन्विताः । तद्ग्रमस्था जनाः सर्वे शासनीया न संशयः

જે ગામમાં નિત્ય શિવભક્તિથી યુક્ત લોકો હાજર ન હોય, તે ગામના સર્વ નિવાસીઓ દંડનીય છે—એમાં શંકા નથી।

Verse 87

एवमाज्ञापयामास यमोऽपि निजकिंकरान् । तथेति मत्वा ते सर्वे तूष्णी मासन्सुविस्मिताः

આ રીતે યમે પણ પોતાના દૂતોને આજ્ઞા આપી. તેઓ ‘તથાસ્તુ’ માનીને સર્વે અત્યંત આશ્ચર્યથી મૌન રહ્યા।

Verse 88

एवंविधोऽयं भुवनैकभर्ता सदाशिवो लोकगुरुः स एकः । दाता प्रहर्ता निजभावयुक्तः सनातनोऽयं जगदेकबंधुः

આવા તે એકમાત્ર સદાશિવ—સમસ્ત ભુવનોના એકમાત્ર ધારક અને લોકગુરુ. તે જ દાતા અને દંડદાતા, પોતાના સ્વભાવ અનુસાર કાર્ય કરનાર; તે સનાતન, જગતનો એકમાત્ર સાચો બંધુ છે।

Verse 89

दग्ध्वा कालं महादेवो निर्भयं च ददौ विभुः । श्वेतस्य राजराजस्य महीपालवरस्य च

વಿಭુ મહાદેવે કાળને દગ્ધ કરીને, રાજરાજ તથા શ્રેષ્ઠ નરેશ શ્વેતને નિર્ભયતા અર્પી।

Verse 90

तदा निर्भयमापन्नः श्वेतराजो महामनाः । भक्त्या च परया मुक्तो बभूव कृतनिश्चयः

ત્યારે મહામનાવાળા શ્વેતરાજ નિર્ભય થયો; પરમ ભક્તિથી મુક્ત થઈ તે દૃઢ નિશ્ચયવાળો બન્યો।

Verse 91

तदा देवैः पूज्यमान ऋषिभिः पन्नगैस्तथा । श्वतो राजन्यवर्योऽसौ शिवसायुज्यमाप्तवान्

ત્યારે દેવો, ઋષિઓ અને નાગો દ્વારા પૂજિત તે રાજશ્રેષ્ઠ શ્વેત શિવ-સાયુજ્ય, એટલે શિવ સાથે એકત્વ, પ્રાપ્ત કરી ગયો।

Verse 92

एवं भक्तिपराणां च महेशे च जगद्गुरौ । सिद्धिः करतले तेषां सत्यं प्रतिवदामि वः

આ રીતે જગદ્ગુરુ મહેશ પ્રત્યે ભક્તિપરાયણ લોકોની સિદ્ધિ જાણે કરતલમાં જ હોય—આ સત્ય હું તમને કહું છું।

Verse 93

श्वपचोऽपि वरिष्ठः स्यात्प्रसादाच्छं करस्य च । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजनीयो हि शंकरः

શંકરના પ્રસાદથી શ્વપચ પણ શ્રેષ્ઠ બની જાય છે; તેથી સર્વ પ્રયત્નથી શંકરની પૂજા અવશ્ય કરવી જોઈએ।

Verse 94

बहूनां जनमनामंते शिवभक्तिः प्रजायते

ઘણા લોકોના હૃદયમાં સમય આવતાં શિવભક્તિ જન્મે છે।

Verse 95

ज्ञानिनां कृतबुद्धीनां जन्मजन्मनिशंकरः । किं मया बहुनोक्तेन पूजनीयः सदाशिवः

જ્ઞાની અને દૃઢબુદ્ધિજન માટે જન્મે જન્મે શંકર જ પરાયણ છે. હું વધુ શું કહું? સદાશિવ પૂજનીય છે।

Verse 96

अत्रैवोदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । किरातेन कृतं व्रतं च परमाद्भुतम् । येनैव तारितं विश्वं जगदेतच्चराचरम्

અહીં જ હું એક પ્રાચીન ઇતિહાસ કહું છું—કિરાતે કરેલું પરમ અદ્ભુત વ્રત; જેના દ્વારા આ સમગ્ર ચરાચર જગત, આ વિશ્વ, ધારિત અને તારિત થયું।