Adhyaya 31

Verse 1

शोनक उवाच । हत्वा तं तारकं संख्ये कुमारेण महात्मना । किं कृतं सुमहद्विप्र तत्सर्वं वक्तुमर्हसि

શૌનક બોલ્યા—હે વિપ્ર! મહાત્મા કુમારે યુદ્ધમાં તે તારકનો વધ કર્યા પછી કયા મહાન પ્રસંગો બન્યા? તે સર્વ તમે કહેવા યોગ્ય છો।

Verse 2

कुमारो ह्यपरः शंभुर्येन सर्वमिदं ततम् । तपसा तोषितः शंभुर्ददाति परमं पदम्

કુમાર તો શંભુનું બીજું સ્વરૂપ છે, જેના દ્વારા આ સર્વ જગત વ્યાપ્ત છે. તપથી પ્રસન્ન થયેલા શંભુ ભક્તને પરમ પદ આપે છે.

Verse 3

कुमारो दर्शनात्सद्यः सफलो हि नृणां सदा । ये पापिनो ह्यधर्म्मिष्ठाः श्वपचा अपि लोमश । दर्शनाद्धूतपापास्ते भवंत्येव न संशयः

કુમારના દર્શન માત્રથી મનુષ્યોને તરત જ ફળપ્રાપ્તિ થાય છે. પાપી અને અધર્મમાં રત—શ્વપચ પણ, હે લોમશ—તે દર્શનથી પાપમુક્ત થાય છે; તેમાં શંકા નથી.

Verse 4

शौनकस्य वचः श्रुत्वा उवाच चरितं तदा । व्यास शिष्यो महाप्रज्ञः कुमारस्य महात्मनः

શૌનકના વચન સાંભળી ત્યારે વ્યાસના મહાપ્રજ્ઞ શિષ્યે મહાત્મા કુમારના પાવન ચરિત્રનું વર્ણન આરંભ્યું.

Verse 5

लोमश उवाच । ह्ताव तं तारकं संख्ये देवानामजयं ततः । अवध्यं च द्विजश्रेष्ठाः कुमारो जयमाप्तवान्

લોમશ બોલ્યા—દેવતાઓને અજય અને અવધ્ય એવા તારકને યુદ્ધમાં વધ કરીને, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, કુમારે વિજય પ્રાપ્ત કર્યો.

Verse 6

महिमा हि कुमारस्य सर्वशास्त्रेषु कथ्यते । वेदैश्च स्वागमैश्चापि पुराणैश्च तथैव च

કુમારની મહિમા સર્વ શાસ્ત્રોમાં વર્ણવાઈ છે—વેદોમાં, (શૈવ) આગમોમાં અને પુરાણોમાં પણ.

Verse 7

तथोपनिषदैश्चैव मीमांसाद्वितयेन तु । एवंभूतः कुमारोयमशक्यो वर्णितुं द्विजाः

ઉપનિષદોમાં તથા બંને મીમાંસાઓમાં પણ આવું જ કહેવાયું છે. હે દ્વિજોઃ આ કુમાર એવો છે કે તેનું સંપૂર્ણ વર્ણન કરવું અશક્ય છે.

Verse 8

यो हि दर्शनमात्रेण पुनाति सकलं जगत् । त्रातारं भुवनस्यास्य निशम्य पितृराट्स्वयम्

જે માત્ર દર્શનથી જ સમગ્ર જગતને પવિત્ર કરે છે—તેને આ ભુવનનો ત્રાતા કહી સાંભળીને પિતૃરાટ્ (યમ) સ્વયં પ્રેરિત થયો.

Verse 9

ब्रह्माणं च पुरस्कृत्य विष्णुं चैव सवासवम् । स ययौ त्वरितेनैव शंकरं लोकशंकरम् । तृष्टाव प्रयतो भूत्वा दक्षिणाशापतिः स्वयम्

બ્રહ્માને આગળ રાખીને, વિષ્ણુને તથા વાસવ (ઇન્દ્ર)ને સાથે લઈને, તે ત્વરિત રીતે લોકકલ્યાણકર્તા શંકર પાસે ગયો. પછી ભક્તિપૂર્વક દક્ષિણાશાપતિ (યમ) સ્વયં તેમની સ્તુતિ કરવા લાગ્યો.

Verse 10

नमो भर्गाय देवाय देवानां पतये नमः । मृत्युंजयाय रुद्राय ईशानाय कपर्द्दिने

ભર્ગસ્વરૂપ દેવને નમસ્કાર, દેવોના પતિને નમસ્કાર. મૃત્યુઞ્જય રુદ્રને, ઈશાનને, કપર્દિને (જટાધારીને) નમસ્કાર.

Verse 11

नीलकंठाय शर्वाय व्योमावयवरूपिणे । कालाय कालनाथाय कालरूपाय वै नमः

નીલકંઠ શર્વને નમસ્કાર, જેમનું રૂપ વ્યોમના વિસ્તારોના અવયવો સમાન છે. કાળને, કાળનાથને અને કાળસ્વરૂપને નમસ્કાર.

Verse 12

यमेन स्तूयमानो हि उवाच प्रभुरीश्वरः । किमर्थमागतोऽसि त्वं तत्सर्वं कथयस्व नः

યમ દ્વારા સ્તુતિ પામીને પ્રભુ ઈશ્વરે કહ્યું— “તું કયા હેતુથી આવ્યો છે? તે સર્વ અમને કહો।”

Verse 13

यम उवाच । श्रूयतां देवदेवेश वाक्य वाक्यविशारद । तपसा परमेणैव तुष्टिं प्राप्तोसि शंकर

યમે કહ્યું— “હે દેવદેવેશ, વાણીમાં નિપુણ! પરમ તપથી, હે શંકર, તમે પૂર્ણ તૃપ્તિ પ્રાપ્ત કરી છે।”

Verse 14

कर्मणा परमेणैव ब्रह्मा लोकपितामहः । तुष्टिमेति न संदेहो वराणां हि सदा प्रभुः

પરમ કર્મ (ધર્માનુષ્ઠાન) દ્વારા લોકપિતામહ બ્રહ્મા તૃપ્તિ પામે છે—એમાં સંશય નથી; કારણ કે પ્રભુ સદા વરદાતા છે।

Verse 15

तथा विष्णुर्हि भगवान्वेदवेद्यः सनातनः । यज्ञैरनेकैः संतुष्ट उपवासव्रतैस्तथा

એ જ રીતે સનાતન, વેદોથી જ્ઞેય ભગવાન વિષ્ણુ અનેક યજ્ઞોથી તથા ઉપવાસ અને વ્રત-નિયમોથી પણ પ્રસન્ન થાય છે।

Verse 16

ददाति केवलं भावं येन कैवल्यमाप्नुयुः । नराः सर्वे मम मतं नान्यता हि वचो मम

તે એ એકનિષ્ઠ ભાવ જ આપે છે, જેના દ્વારા લોકો કૈવલ્ય પ્રાપ્ત કરે. સર્વે મનુષ્યો મારા મતને સ્વીકારે—મારા વચનોનો બીજો અર્થ નથી।

Verse 17

ददाति तुष्टो वै भोगं तथा स्वर्गादिसंपदः । सूर्यो नमस्ययाऽरोग्यं ददातीह न चान्यथा

તે પ્રસન્ન થાય ત્યારે ભોગ તથા સ્વર્ગાદિ સંપત્તિ આપે છે. સૂર્યદેવને નમસ્કાર-પૂજા કરવાથી અહીં જ આરોગ્ય મળે છે—અન્યથા નહિ.

Verse 18

गणेशो हि महादेव अर्घ्यपाद्यादिचंदनैः । मंत्रावृत्त्या तथा शंभो निर्विघ्नं च करिष्यति

હે મહાદેવ! ગણેશને અર્ઘ્ય, પાદ્ય, ચંદન વગેરે અર્પણ કરીને તથા મંત્રજપથી, હે શંભો, તે કાર્યને નિર્વિઘ્ન કરે છે.

Verse 19

तथान्ये लोकपाः सर्वे यथाशक्त्या फलप्रदाः । यज्ञाध्ययनदानाद्यैः परितुष्टाश्च शंकर

એ જ રીતે અન્ય બધા લોકપાલો પણ પોતાની શક્તિ પ્રમાણે ફળ આપે છે; હે શંકર, યજ્ઞ, વેદાધ્યયન, દાન વગેરે દ્વારા તેઓ પ્રસન્ન થાય છે.

Verse 20

महदाश्चर्य संभूतं सर्वेषां प्राणिनामिह । कृतं च तव पुत्रेण स्वर्गद्वारमपावृताम्

અહીં સર્વ પ્રાણીઓ માટે મહાન આશ્ચર્ય ઊભું થયું છે; હે દેવેશ! તમારા પુત્રે સ્વર્ગનું દ્વાર ખુલ્લું કર્યું છે.

Verse 21

दर्शनाच्च कुमारस्य सर्वे स्वर्गैकसो नराः । पापिनोऽपि महादेव जाता नास्त्यत्र संशयः

કુમારના દર્શન માત્રથી બધા મનુષ્યો એકસાથે સ્વર્ગગામી થાય છે; હે મહાદેવ, પાપીઓ પણ તેમ જ થાય છે—અહીં શંકા નથી.

Verse 22

मया किं क्रियतां देव कार्याकार्यव्यवस्थितौ । ये सत्यशीलाः शांताश्च वदान्या निरवग्रहाः

હે દેવ! કાર્ય અને અકાર્યના નિર્ણયમાં હું શું કરું? કારણ કે અહીં સત્યશીલ, શાંત, દાનશીલ અને નિરવગ્રહ (વિવાદરહિત) જન પણ છે।

Verse 23

जितेंद्रिया अलुब्धाश्च कामरागविवर्जिताः । याज्ञिका धर्मनिष्ठाश्च वेदवेदांगपारगाः

તેઓ જિતેન્દ્રિય, લોભરહિત અને કામ-રાગથી વિમુક્ત છે; યજ્ઞકર્તા, ધર્મનિષ્ઠ અને વેદ તથા વેદાંગોમાં પારંગત છે।

Verse 24

यां गतिं यांति वै शंभो सर्वे सुकृतिनोपि हि । तां गतिं दर्शनात्सर्वे श्वपचा अधमा अपि

હે શંભો! જે ગતિ સર્વ પુણ્યવાન પણ પામે છે, તે જ ગતિ માત્ર દર્શનથી સર્વેને મળે છે—શ્વપચ અને અધમને પણ।

Verse 25

कुमारस्य च देवेश महदाश्चर्यकर्मणः । कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगसहितायां शिवस्य च

હે દેવેશ! કુમારના કર્મો પરમ આશ્ચર્યમય છે—વિશેષ કરીને કાર્તિક માસમાં, જ્યારે કૃત્તિકા-યોગનો પાવન સંયોગ હોય, તેમજ શિવસંબંધિત વિષયોમાં પણ।

Verse 26

शिवस्य तनयं दृष्ट्वा ते यांति स्वकुलैः सह । कोटिभिर्बहुभिश्चैव मत्स्थानं परिमुच्य वै

શિવના તનયનું દર્શન કરીને તેઓ પોતાના કુળ-પરિવાર સાથે—અਨੇક કરોડોમાં—મારું સ્થાન (યમલોક) સર્વથા છોડીને ચાલ્યા જાય છે।

Verse 27

कुमारदर्शनात्सर्वे श्वपचा अपि यांति वै । सद्गतिं त्वरितेनैव किं क्रियेत मयाधुना

કુમારના માત્ર દર્શનથી સર્વે—શ્વપચ પણ—ત્વરિતે સદ્ગતિને પામે છે. તો હવે હું શું કરું?

Verse 28

यमस्य वचनं श्रुत्वा शंकरो वाक्यमब्रवीत्

યમના વચન સાંભળી શંકરે પ્રતિઉત્તર આપતાં કહ્યું.

Verse 29

शंकर उवाच । येषां त्वंतगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् । विशुद्धभावो भो धर्म्म तेषां मनसि वर्त्तते

શંકર બોલ્યા—હે ધર્મ (યમ), જે પુણ્યકર્મી જનનું પાપ અંત પામ્યું છે, તેમના મનમાં વિશુદ્ધ ભાવ વસે છે.

Verse 30

सत्तीर्थगमनायैव दर्शनार्थं सतामिह । वांछा च महती तेषां जायते पूर्वकारिता

તેમામાં સત્પુરુષોના દર્શન માટે અને સત્તીર્થગમન માટે, પૂર્વકૃત કર્મોથી જન્મેલી મહાન ઇચ્છા ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 31

बहूनां जन्मनामंते मयि भावोऽनुवर्त्तते । प्राणिनां सर्वभावेन जन्माभ्यासेनभो यम

હે યમ, અનેક જન્મોના અંતે પ્રાણીઓમાં જન્મજન્મના અભ્યાસબળ અને આંતરિક ભાવના પ્રભાવથી મારી પ્રત્યેનો ભક્તિભાવ સતત રહે છે.

Verse 32

तस्मात्सुकृतिनः सर्वे येषां भावोऽनुवर्त्ते । जन्मजन्मानुवृत्तानां विस्मयं नैव कारयेत्

અતએવ જે સર્વે સુકૃતિ અને પુણ્યવાન છે, જેમનો ભક્તિભાવ સતત અનુવર્તે છે, તેમને જોઈ આશ્ચર્ય ન કરવું; કારણ કે આ પ્રવૃત્તિ જન્મે જન્મે ચાલતી આવે છે.

Verse 33

स्त्रीबालशूद्राः श्वपचाधमाश्च प्राग्जन्मसंस्कारवशाद्धि धर्म्म । योनिं पापिषु वर्त्तमानास्तथापि शुद्धा मनुजा भवंति

હે ધર્મ! સ્ત્રીઓ, બાળકો, શૂદ્રો અને શ્વપચોમાં અતિ અધમ ગણાતા લોકો પણ પૂર્વજન્મના સંસ્કારોના બળે ધર્મમાં પ્રવર્તે છે; અને પાપમય યોનિ કે પરિસ્થિતિમાં હોવા છતાં તેઓ શુદ્ધ મનુષ્ય બને છે.

Verse 34

तथा सितेन मनसा च भवंति सर्वे सर्वेषु चैव विषयेषु भवंति तज्ज्ञाः । दैवेन पूर्वचरितेन भवंति सर्वे सुराश्चेंद्रादयो लोकपालाः प्राक्तनेन

તેમ જ સર્વનું મન ઉજ્જ્વળ (શુદ્ધ) બને છે અને સર્વ વિષયોમાં તેઓ વિવેકી થાય છે. પૂર્વાચરિત કર્મથી ઘડાયેલા દૈવ અનુસાર આ બધું બને છે; જેમ ઇન્દ્રાદિ દેવો અને લોકપાલોએ પૂર્વકર્મથી પોતાના પદ પ્રાપ્ત કર્યા.

Verse 35

जाता ह्यमी भूतगणाश्च सर्वे ह्यमी ऋषयो ह्यमी देवताश्च

નિશ્ચયે આ સર્વ ભૂતગણ જન્મેલા છે; તેમ જ આ ઋષિઓ પણ જન્મેલા છે અને આ દેવતાઓ પણ જન્મેલા છે.

Verse 36

विस्मयो नैव कर्त्तव्यस्त्वया वापि कुमारके । कुमारदर्शने चैव धर्मराज निबोध मे

હે ધર્મરાજ! આ કુમારને કારણે કે તેને જોઈને પણ તારે આશ્ચર્ય ન કરવું. મારું વચન સમજી લે.

Verse 37

वचनं कर्मसंयुक्तं सर्वेषां फलदायकम् । सर्वतीर्थानि यज्ञाश्च दानानि विविधानि च । कार्याणि मनःशुद्ध्यर्थं नात्र कार्या विचारणा

સત્કર્મ સાથે જોડાયેલું વચન સર્વને ફળ આપનારું બને છે. સર્વ તીર્થો, યજ્ઞો અને નાનાવિધ દાનો મનઃશુદ્ધિ માટે જ કરવાં યોગ્ય છે—અહીં શંકા કે વિચારની જરૂર નથી.

Verse 38

मनसा भावितो ह्यात्मा आत्मनात्मानमेव च । आत्मा अहं च सर्वेषआं प्राणिनां हि व्यवस्थितः

મનથી આત્મા ભાવિત થાય છે અને આત્મા પોતે જ પોતાને ઘડે છે. હું—આત્મસ્વરૂપ—સર્વ પ્રાણીઓમાં સ્થિત છું.

Verse 39

अहं सदा भावयुक्त आत्मसंस्थो निरंतरः । जंगमाजंगमानां च सत्यं प्रति वदामि ते

હું સદા શુદ્ધભાવથી યુક્ત, નિરંતર આત્મામાં સ્થિત છું. ચલ અને અચલ—બન્ને વિષે હું તને સત્ય જ કહું છું.

Verse 40

द्वंद्वातीतो निर्विकल्पो हि साक्षात्स्वस्थो नित्यो नित्ययुक्तो निरीहः । कूटस्थो वै कल्पभेदप्रवादैर्बहिष्कृतो बोधबोध्यो ह्यनन्तः

તે દ્વંદ્વાતીત, નિર્વિકલ્પ, સాక్షાત્ સ્વસ્થ—નિત્ય, સદા-યુક્ત અને નિરીહ છે. કલ્પભેદના વાદવિવાદોથી પરે તે કૂટસ્થ, અનંત—શુદ્ધ ચૈતન્યસ્વરૂપ, જાગૃતિથી જ જ્ઞેય છે.

Verse 41

विस्मृत्य चैनं स्वात्मानं केवलं बोधलक्षणम् । संसारिणो हि दृश्यंते समस्ता जीवराशयः

કેવળ બોધલક્ષણ એવા આ સ્વાત્માને ભૂલીને, સર્વ જીવસમૂહ સંસારમાં ભટકતા દેખાય છે.

Verse 42

अहं ब्रह्मा च विष्णुश्च त्रयोऽमी गुणकारिणः । सृष्टिपालनसंहारकारका नान्यथा भवेत्

હું, બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ—અમે ત્રણે ગુણોના આધારે પ્રવર્તીએ છીએ. સૃષ્ટિ, પાલન અને સંહારના કર્તા અમે જ છીએ; અન્યથા થવું શક્ય નથી.

Verse 43

अहंकारवृतेनैव कर्मणा कारितावयम् । यूयं च सर्वे विबुधा मनुष्याश्च खगादयः

અહંકારથી આવૃત કર્મ દ્વારા જ અમને કર્મમાં પ્રવૃત્ત કરાવવામાં આવે છે. તમે સૌ પણ—દેવો, મનુષ્યો અને પક્ષી વગેરે—એ જ રીતે ચલિત થાઓ છો.

Verse 44

पश्वादयः पृथग्भूतास्तथान्ये बहवो ह्यमी । पृथक्पृथक्समीचीना गुणवतश्च संसृतौ

પશુ વગેરે જુદા જુદા પ્રકારરૂપે છે, અને એવા અનેક અન્ય પણ છે. સંસારમાં ગુણ અનુસાર દરેક પોતપોતાની વિશિષ્ટ સ્થિતિને અનુરૂપ બને છે.

Verse 45

पतिता मृगतृष्णायां मायया च वशीकृताः । वयं सर्वे च विबुधाः प्राज्ञाः पंडितमानिनः

મૃગતૃષ્ણામાં પડીને અને માયાના વશમાં આવીને અમે બધા—દેવો પણ—પ્રાજ્ઞ હોવા છતાં પોતાને પંડિત માનવાનો જ અભિમાન કરીએ છીએ.

Verse 46

परस्परं दूषयंतो मिथ्यावादरताः खलाः

એ ખલજન પરસ્પર દોષારોપણ કરે છે અને મિથ્યા વાણીમાં જ આસક્ત રહે છે.

Verse 47

त्रैगुणा भवसंपन्ना अतत्तवज्ञाश्च रागिणः । कामक्रोधभयद्वेषमदमात्सर्यसंयुताः

તેઓ ત્રિગુણોથી બંધાયેલા, સંસારભવમાં સમૃદ્ધ, અતત્ત્વજ્ઞ અને રાગી છે; કામ, ક્રોધ, ભય, દ્વેષ, મદ અને માત્સર્યથી યુક્ત રહે છે।

Verse 48

परस्परं दूषयंतो ह्यतत्त्वज्ञा बहिर्मुखाः । तस्मादेवं विदित्वाथ असत्यं गुणभेदतः

અતત્ત્વજ્ઞ અને બહિર્મુખ લોકો પરસ્પર એકબીજાને દૂષિત કરી નિંદા કરે છે. તેથી આ રીતે જાણી લો—ગુણભેદથી જે ‘સત્ય’ દેખાય છે, તે પરમસત્ય નથી.

Verse 49

गुणातीते च वस्त्वर्थे परमार्थैकदर्शनम्

ગુણાતીત એવા વાસ્તવ તત્ત્વમાં પરમાર્થનું એકમાત્ર દર્શન જ રહે છે।

Verse 50

यस्मिन्भेदो ह्यभेदं च यस्मिन्रागो विरागताम् । क्रोधो ह्यक्रोधतां याति तद्वाम परमं श्रृणु

જ્યાં ભેદ પણ અભેદરૂપે જાણી શકાય છે; જ્યાં રાગ વૈરાગ્ય બને છે; જ્યાં ક્રોધ અક્રોધતાને પામે છે—હે પ્રિયે, તે પરમ તત્ત્વ સાંભળ.

Verse 51

न तद्भासयते शब्दः कृतकत्वाद्यथा घटः । शब्दो हि जायते धर्म्मः प्रवृत्तिपरमो यतः

શબ્દ તે પરમને પ્રકાશિત કરતો નથી, કારણ કે તે કૃતક છે—ઘટની જેમ. કારણ કે શબ્દ તો ધર્મની અંદર, પ્રવૃત્તિ-પરમ સિદ્ધાંતરૂપે ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 52

प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च तथा द्वंद्वानि सर्वशः । विलयं यांति यत्रैव तत्स्थानं शाश्वतं मतम्

જ્યાં પ્રવૃત્તિ અને નિવૃત્તિ તથા સર્વ પ્રકારના દ્વંદ્વો સર્વથા લય પામે છે, તે સ્થાનને શાશ્વત પરમ ધામ માનવામાં આવે છે.

Verse 53

निरंतरं निर्गुणं ज्ञप्तिमात्रं निरंजनं निर्विकाशं निरीहम् । सत्तामात्रं ज्ञानगम्यं स्वसिद्धं स्वयंप्रभं सुप्रभं बोधगम्यम्

તે નિરંતર, નિર્ગુણ, જ્ઞપ્તિમાત્ર (શુદ્ધ ચૈતન્ય) છે; નિરંજન, નિર્વિકાર, નિષ્ક્રિય છે. તે સત્તામાત્ર, જ્ઞાનથી ગમ્ય, સ્વસિદ્ધ, સ્વયંપ્રભ, સુપ્રભ અને બોધથી પ્રાપ્ત્ય છે.

Verse 54

एतज्ज्ञानं ज्ञानविदो वदंति सर्वात्मभावेन निरीक्षयंति । सर्वातीतं ज्ञानगम्यं विदित्वा येन स्वस्थाः समबुद्ध्या चरंति

આ જ જ્ઞાન છે એમ જ્ઞાનવિદો કહે છે; તેઓ તત્ત્વને સર્વાત્મભાવથી નિહાળે છે. સર્વાતીત અને જ્ઞાનગમ્ય તત્ત્વને જાણી, તેઓ અંતરમાં સ્થિર રહી સમબુદ્ધિથી જીવનમાં વર્તે છે.

Verse 55

अतीत्य संसारमनादिमूलं मायामयं मायया दुर्विचार्यम् । मायां त्यक्त्वा निर्ममा वीतरागा गच्छंति ते प्रेतराणिनर्विकल्पम्

અનાદિમૂલવાળો, માયામય અને માયાથી જ દુર્વિચાર્ય એવો સંસાર અતિક્રમી—જે માયાને ત્યજી, નિર્મમ અને વીતરાગ બને છે—તે પ્રેતમાર્ગથી પર જઈ નિર્વિકલ્પ અવસ્થાને પામે છે.

Verse 56

संसृतिः कल्पनामूलं कल्पना ह्यमृतोपमा । यैः कल्पना परित्यक्ता ते यांति परमां गतिम्

સંસૃતિ કલ્પનામૂલ છે; કલ્પના ખરેખર અમૃતસમાન (મધુર અને મોહક) છે. પરંતુ જેમણે આ કલ્પનાને પરિત્યાગી છે, તેઓ પરમ ગતિને પામે છે.

Verse 57

शुक्त्यां रजतबुद्धिश्च रज्जुबुद्धिर्यर्थोरणे । मरीचौ जलबुद्धिश्च मिथ्या मिथ्यैव नान्यथा

શુક્તિમાં ચાંદીની ભ્રાંતિ, રજ્જુમાં સર્પની ભ્રાંતિ અને મરીચિકામાં જળની ભ્રાંતિ—આ બધું મિથ્યા છે; મિથ્યાજ, અન્યથા નહિ।

Verse 58

सिद्धिः स्वच्छंदवर्त्तित्वं पारतंत्र्यं हि वै मृषा । बद्धो हि परतंत्राख्यो मुक्तः स्वातंत्र्यभावनः

સાચી સિદ્ધિ એટલે પોતાના સ્વચ્છંદ સ્વાતંત્ર્યમાં સ્થિત રહેવું; પરાધીનતા ખરેખર માયા છે. બંધાયેલો ‘પરતંત્ર’ કહેવાય, અને મુક્ત ‘સ્વાતંત્ર્યભાવ’માં પ્રતિષ્ઠિત રહે છે।

Verse 59

एको ह्यात्मा विदित्वाथ निर्ममो निरवग्रहः । कुतस्तेषां बंधनं च यथाखे पुष्पमेव च

આત્મા એક જ છે એમ જાણી મનુષ્ય મમતા-રહિત અને ગ્રહણ-રહિત બને છે. એવા લોકો માટે બંધન ક્યાં—આકાશના ફૂલ સમાન.

Verse 60

शशविषाणमेवैतज्त्रानं संसार एव च । किं कार्यं बहुनोक्तेन वचसा निष्फलेन हि

આ ‘જ્ઞાન’ સસાના શિંગા સમાન છે; અને સંસાર પણ પરમાર્થથી એવો જ છે. નિષ્ફળ વચનો વડે ઘણું બોલવાથી શું લાભ?

Verse 61

ममतां च निराकृत्य प्राप्तुकामाः परं पदम् । ज्ञानिनस्ते हि विद्वांसो वीतरागा जितेंद्रियाः

મમતા દૂર કરીને પરમ પદ પ્રાપ્ત કરવાની ઇચ્છા ધરાવનાર—એ જ જ્ઞાની; તેઓ વિદ્વાન, વિરક્ત અને ઇન્દ્રિયજિત છે।

Verse 62

यैस्त्यक्तो ममताभावो लोभकोपौ निराकृतौ । ते यांति परमं स्थानं कामक्रोधविवर्जिताः

જેઓએ મમતાભાવ ત્યજી દીધો અને લોભ તથા ક્રોધને દૂર કર્યા, તેઓ કામ-ક્રોધવિહિન બની પરમ પદને પામે છે।

Verse 63

यावत्कामश्च लोभश्च रागद्वेषौ व्यवस्थितौ । नाप्नुवंति च तां सिद्धिं शब्दमात्रैकबोधकाः

જ્યાં સુધી કામ અને લોભ, રાગ અને દ્વેષ સ્થિર રહે છે, ત્યાં સુધી માત્ર શબ્દજ્ઞાન ધરાવનારાઓ તે સિદ્ધિને પામતા નથી।

Verse 64

यम उवाच । शब्दाच्छब्दः प्रवर्त्तेत निःशब्दं ज्ञानमेव च । अनित्यत्वं हि शब्दस्य कथं प्रोक्तं त्वया प्रभो

યમે કહ્યું— શબ્દમાંથી શબ્દ જ પ્રવર્તે છે, પરંતુ જ્ઞાન તો નિઃશબ્દ છે. શબ્દ અનિત્ય હોય તો, હે પ્રભુ, તમે આને વાણી દ્વારા કેવી રીતે ઉપદેશ્યું?

Verse 65

अक्षरं ब्रह्मपरमं शब्दो वै ह्यरात्मकः । तस्माच्छब्दस्त्वया प्रोक्तो निरीक्षक इति श्रुतम्

અક્ષર જ પરમ બ્રહ્મ છે અને શબ્દ એ જ તત્ત્વનો સાર છે. તેથી શ્રુતિમાં સાંભળાય છે કે તમે શબ્દને ‘નિરીક્ષક’—તત્ત્વનો પરીક્ષક—કહ્યો છે।

Verse 66

प्रतिपाद्यं हि यत्किंचिच्छब्देनैव विना कथम् । तत्सर्वं कथ्यतां शंभो कार्याकार्यव्यवस्थितौ

જે કંઈ સમજાવવાનું હોય તે શબ્દ વિના કેવી રીતે કહી શકાય? તેથી, હે શંભો, કર્તવ્ય અને અકર્તવ્યનો યથાર્થ વિવેક કરીને સર્વ વાત કહો।

Verse 67

शंकर उवाच । श्रृणुष्वावहितो भूत्वा परमार्धयुतं वचः । यस्य श्रवणमात्रेण ज्ञातव्यं नावशिष्यते

શંકરે કહ્યું—સંપૂર્ણ એકાગ્ર થઈ પરમાર્થયુક્ત આ વચન સાંભળ; જેના માત્ર શ્રવણથી જાણવાનું કંઈ પણ અજાણું બાકી રહેતું નથી.

Verse 68

ज्ञानप्रवादिनः सर्व ऋषयो वीतकल्मषाः । ज्ञानाभ्यासेन वर्त्तंते ज्ञानं ज्ञानविदो विदुः

જ્ઞાનનું પ્રચાર કરનારા, કલ્મષરહિત સર્વ ઋષિઓ જ્ઞાનાભ્યાસમાં જ વર્તે છે; અને જ્ઞાનવિદો જ સાચા જ્ઞાનને જાણે છે.

Verse 69

ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं ज्ञात्वा च परिगीयते । कथं केन च ज्ञातव्यं किं तद्वक्तुं विवक्षितम्

જ્ઞાન, જ્ઞેય અને જ્ઞાનથી ગમ્ય—આ બધું જાણી લીધા પછી જ સ્તુતિ પામે છે; પરંતુ તે કેવી રીતે, કયા સાધનથી જાણવું—એ વિષયે શું કહેવું અભિપ્રેત છે?

Verse 70

एतत्सर्वं समासेन कथयामि निबोध मे । एको ह्यनेकधा चैव दृश्यते भेदभावनः

આ બધું હું સંક્ષેપમાં કહું છું—મારું વચન સમજો; ભેદભાવનાના કારણે એ એક જ અનેક રૂપે દેખાય છે.

Verse 71

यथा भ्रमरिकादृष्टा भ्रम्यते च मही यम । तथात्मा भेदबुद्ध्या च प्रतिभाति ह्यनेकधा

જેમ ચક્કર આવવાથી દૃષ્ટિ ભ્રમિત થાય તો ધરતી ફરતી લાગે છે, તેમ ભેદબુદ્ધિના કારણે આત્મા અનેક રૂપે પ્રતીત થાય છે.

Verse 72

तस्माद्विमृश्य तेनैव ज्ञातव्यः श्रवणेन च । मंतव्यः सुप्रयोगेण मननेन विशेषतः

અતએવ સમ્યક વિચાર કરીને તે જ તત્ત્વને શ્રવણ દ્વારા જાણવું જોઈએ. સુયોગ્ય સાધન-પ્રયોગથી, વિશેષ કરીને ગાઢ મનનથી, તેનું દૃઢ ચિંતન કરવું જોઈએ।

Verse 73

निर्द्धार्य चात्मनात्मानं सुखं बंधात्प्रमुच्यते । मायाजालमिदं सर्वं जगदेतच्चाराचरम्

આત્મા દ્વારા આત્માનું નિર્ધારણ કરીને મનુષ્ય સુખપૂર્વક બંધનથી મુક્ત થાય છે. આ સમગ્ર ચરાચર જગત માયાનું જાળ છે।

Verse 74

मायामयोऽयं संसारो ममतालक्षणो महान् । ममतां च बहिः कृत्वा सुखं बंधात्प्रमुच्यते

આ મહાન સંસાર માયામય છે અને ‘મારાપણું’ એવા મમતાના લક્ષણથી યુક્ત છે. આ મમતાને બહાર કાઢવાથી મનુષ્ય સુખપૂર્વક બંધનથી મુક્ત થાય છે।

Verse 75

कोऽहं कस्त्वं कुतश्चान्ये महामायावलंबिनः । अजागलस्तनस्येव प्रपंचोऽयं निरर्थकः

‘હું કોણ? તું કોણ? અને આ બીજા બધા ક્યાંથી—મહામાયાને આશ્રય કરનારા?’ આ પ્રપંચ બકરીના થણના દૂધ સમાન નિરર્થક છે।

Verse 76

निष्फलोऽयं निराभासो निःसारो धूमडंबरः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन आत्मानं स्मर वै यम

આ નિષ્ફળ છે, સત્યપ્રભા વિનાનું છે, નિઃસાર—માત્ર ધુમાડાનો આડંબર છે. તેથી, હે યમ! સર્વ પ્રયત્નથી આત્માનું સ્મરણ કર।

Verse 77

लोमश उवाच । एवं प्रचोदितस्तेन शंभुना प्रेतराट्स्वयम् । बुद्धो भूत्वा यमः साक्षादात्मभूतोऽभवत्तदा

લોમશ બોલ્યા—શંભુએ આ રીતે પ્રેરિત કરતાં પ્રેતરાજ યમ સ્વયં જાગૃત થયો અને ત્યારે તે સాక్షાત્ આત્મસ્વરૂપે સ્થિત થયો।

Verse 78

कर्म्मणां हि च सर्वेषां शास्ता कर्मानुसारतः । बभूव डंबरो नॄणां भूतानां च समाहितः

કર્માનુસાર સર્વ કર્મોના શાસ્તા તે બન્યા; મનુષ્યો અને સર્વ ભૂતો માટે તે સ્થિર, સંયમિત નિયંતારૂપે સ્થિત થયા।

Verse 79

ऋषय ऊचुः । हत्वा तु तारकं युद्धे कुमारेण महात्मना । अत ऊर्ध्वं कथ्यतां भोः किं कृतं महदद्भुतम्

ઋષિઓ બોલ્યા—મહાત્મા કુમારે યુદ્ધમાં તારકનો વધ કર્યા પછી, હે મહાશય, ત્યારબાદ કયું મહાન અદ્ભુત થયું તે કહો।

Verse 80

सूत उवाच । हते तु तारके दैत्ये हिमवन्प्रमुखाद्रयः । कार्त्तिकेयं समागत्य गीर्भी रम्याभिरैडयन्

સૂત બોલ્યા—દૈત્ય તારક હણાયો ત્યારે, હિમવાન વગેરે પર્વતો કાર્ત્તિકેય પાસે આવી, મનોહર વાણીથી તેની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા।

Verse 81

गिरय ऊचुः । नमः कल्याणरूपाय नमस्ते विश्वमंगल । विश्वबंधो नमस्तेऽस्तु नमस्ते विश्वभावन

પર્વતો બોલ્યા—કલ્યાણસ્વરૂપને નમસ્કાર; હે વિશ્વમંગલ, તમને નમસ્કાર. હે વિશ્વબંધુ, તમને નમસ્કાર થાઓ; હે વિશ્વભાવન, તમને નમસ્કાર।

Verse 82

वरीष्ठाः श्वपचा येन कृता वै दर्शनात्त्वया । त्वां नमामो जगद्बंधुं त्वां वयं शरणागताः

જેનાં માત્ર દર્શનથી જ શ્વપચ પણ શ્રેષ્ઠ બન્યા—હે જગતબંધુ, અમે તમને નમસ્કાર કરીએ છીએ; અમે તમારી શરણમાં આવ્યા છીએ।

Verse 83

नमस्ते पार्वतीपुत्र शंकरात्मज ते नमः । नमस्ते कृत्तिकासूनो अग्निभूत नमोस्तु ते

હે પાર્વતીપુત્ર, તમને નમસ્કાર; હે શંકરાત્મજ, તમને નમસ્કાર। હે કૃત્તિકાસૂનુ, હે અગ્નિભૂત, તમને નમો નમઃ।

Verse 84

नमोस्तु ते देववरैः सुपूज्य नमोऽस्तु ते ज्ञानविदां वरिष्ठ । नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद शरण्य सर्वार्तिविनाशदक्ष

હે દેવવર, દેવશ્રેષ્ઠો દ્વારા પણ સુપૂજ્ય—તમને નમસ્કાર; જ્ઞાનવિદોમાં શ્રેષ્ઠ—તમને નમસ્કાર। હે દેવવર, પ્રસન્ન થાઓ; હે શરણ્ય, સર્વ આર્તિ વિનાશમાં દક્ષ—તમને નમસ્કાર।

Verse 85

एवं स्तुतो गिरिभिः कार्त्तिकेयो ह्युमासुतः । तान्गिरीन्सुप्रसन्नात्मा वरं दातुं समुत्सुकः

આ રીતે ગિરિઓ દ્વારા સ્તુતિ પામીને ઉમાસુત કાર્ત્તિકેય અત્યંત પ્રસન્નચિત્ત થયો અને વરદાન આપવા ઉત્સુક બની તે ગિરિઓ તરફ વળ્યો।

Verse 86

कार्त्तिकेय उवाच । भोभो गिरिवरा यूयं श्रृणुध्वं मद्वचोऽधुना । कर्मिभिर्ज्ञानिभिश्चैव सेव्यमाना भविष्यथ

કાર્ત્તિકેય બોલ્યા—હે શ્રેષ્ઠ ગિરિવરો, હવે મારું વચન સાંભળો. તમે કર્મકાંડ કરનારાઓ અને જ્ઞાનીઓ—બન્ને દ્વારા સેવિત-પૂજિત થશો।

Verse 87

भवत्स्वेव हि वर्त्तते दृषदो यत्नसेविताः । पुनंतु विश्चं वचनान्मम ता नात्र संशयः

નિશ્ચયે, તમારામાં જ તે પવિત્ર શિલાઓ સ્થિત છે, જેઓની યત્નપૂર્વક સેવા-પૂજા થાય છે. મારા વચનથી તે સર્વ જગતને પાવન કરશે—એમાં સંશય નથી.

Verse 88

पर्वतीयानि तीर्थानि भविष्यंति न चान्यथा । शिवालयानि दिव्यानि दिव्यान्यायतनानि च

પર્વતોમાં તીર્થો અવશ્ય પ્રગટ થશે—અને અન્યથા નહીં. તેમજ દિવ્ય શિવાલય અને અન્ય પણ દિવ્ય આયતન (મંદિર-ધામ) થશે.

Verse 89

अयनानि विचित्राणि शोभनानि महांति च । भविष्यंति न संदेहः पर्वता वचनान्मम

વિચિત્ર, શોભન અને મહાન એવા પવિત્ર આયતનો (ધામો) પ્રગટ થશે. હે પર્વતો, તેમાં સંશય નથી—મારા વચનથી જ એવું થશે.

Verse 90

योऽयं मातामहो मेऽद्य हिमवान्पर्वतोत्तमः । तपस्विनां महाभागः फलदो हि भविष्यति

આ હિમવાન—પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ—જે આજે મારો માતામહ છે, તે તપસ્વીઓ માટે મહાભાગ્યશાળી બની આધ્યાત્મિક ફળ આપનાર થશે.

Verse 91

मेरुश्च गिरिराजोऽयमाश्रयो हि भविष्यति । लोकालोको गिरिवर उदयाद्रिर्महायशः

આ મેરુ—ગિરિરાજ—નિશ્ચયે મહાન આશ્રય બનશે. તેમજ હે ગિરિવર, લોકાલોક અને મહાયશસ્વી ઉદયાદ્રિ પણ (એવા જ બનશે).

Verse 92

लिंगरूपो हि भगवान्भविष्यति न चान्यथा । श्रीशैलो हि महेंद्रश्च तथा सह्याचलोगिरिः

ભગવાન નિશ્ચયે લિંગરૂપે પ્રગટ થશે; અન્યથા નહિ—શ્રીશૈલમાં, મહેન્દ્રમાં તથા સહ્યાચલ પર્વતમાળામાં પણ।

Verse 93

माल्यवान्मलयो विन्ध्यस्तथासौ गंधमादनः । श्वेतकूटस्त्रिकूटो हि तथा दर्दुरपर्वतः

તેમજ માલ્યવાન, મલય, વિંધ્ય અને તે ગંધમાદન; તેમજ શ્વેતકૂટ, ત્રિકૂટ અને દર્દુર પર્વત પણ।

Verse 94

एते चान्ये च बहवः पर्वता लिंगरूपिणः । मम वाक्याद्भविष्यंति पापक्षयकरा ह्यमी

આ અને અન્ય અનેક પર્વતો મારા વચનથી લિંગરૂપ બનશે; નિશ્ચયે એ પાપક્ષય કરનારાં થશે।

Verse 95

एवं वरं ददौ तेभ्यः पर्वतेभ्यश्च शांकरिः । ततो नंदीह्युवाचाथ सर्वागमपुरस्कृतम्

આ રીતે શાંકરે તેમને તથા પર્વતોને પણ તે વર આપ્યો. ત્યારબાદ નંદીએ સર્વ આગમોના પ્રામાણ્યથી સમર્થિત ઉપદેશ ઉચ્ચાર્યો।

Verse 96

नंद्युवाच । त्वया कृता हि गिरयो लिंगरूपिण एव ते । शिवालयाः कथं नाथ पूज्याः स्युःसर्वदैवतैः

નંદીએ કહ્યું—હે નાથ! આપના દ્વારા આ પર્વતો નિશ્ચયે લિંગરૂપ બનાવાયા છે; તો આ શિવાલયોને સર્વ દેવતાઓ કેવી રીતે પૂજે?

Verse 97

कुमार उवाच । लिंगं शिवालयं ज्ञेयं देवदेवस्य शूलिनः । सर्वैर्नृभिर्दैवतैश्च ब्रह्मादिभिरतांद्रितैः

કુમારે કહ્યું—લિંગને શૂલધારી દેવાધિદેવ શિવનું જ નિવાસસ્થાન જાણો. સર્વ મનુષ્યો અને દેવતાઓ—બ્રહ્મા આદિ—એમણે પણ પ્રમાદ વિના તેની પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 98

नीलं मुक्ता प्रवालं च वैडूर्यं चंद्रमेव च । गोमेदं पद्मरागं च मारतं कांचनं तथा

નીલમણિ, મુક્તા, પ્રવાળ, વૈડૂર્ય (લહસુનિયા), ચંદ્રકાંત; તેમજ ગોમેદ, પદ્મરાગ (રૂબી), મરકત (પન્ના) અને સોનું—

Verse 99

राजतं ताम्रमारं च तथा नागमयं परम् । रत्नधातुमयान्येव लिंगानि कथितानि ते

—ચાંદી, તાંબું, લોખંડ અને ઉત્તમ નાગધાતુ (સીસું) પણ. આ રીતે રત્ન અને ધાતુથી બનેલા લિંગો તને વર્ણવ્યા છે.

Verse 100

पवित्राण्येव पूज्यानि सर्वकामप्रदानि च । एतेषामपि सर्वेषां काश्मीरं हि विशिष्यते

આ બધાં નિશ્ચયે પવિત્ર, પૂજનીય અને સર્વ કામનાઓ આપનારાં છે. પરંતુ એ બધામાં કાશ્મીર-શિલા વિશેષ રીતે શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

Verse 101

ऐहिकामुष्मिकं सर्वं पूजाकर्तुः प्रयच्छति

આ પૂજકને સર્વ કંઈ આપે છે—ઇહલોકની સુખ-સમૃદ્ધિ પણ અને પરલોકનું કલ્યાણ પણ.

Verse 102

नंद्युवाच । लिंगानामपि पूज्यं स्याद्बाणलिंगं त्वया कथम् । कथितं चोत्तमत्वेन तत्सर्वं वदसुव्रत

નંદીએ કહ્યું—લિંગોમાં પણ બાણલિંગને તમે કેવી રીતે પૂજ્ય અને શ્રેષ્ઠ કહ્યું છે? હે ઉત્તમ વ્રતવાળા, તે બધું મને કહો।

Verse 103

कुमार उवाच । रेवायां तोयमध्ये च दृश्यंते दृषदो हि याः । शिवप्रसादात्तास्तु स्युर्लिंगरूपा न चान्यथा

કુમારે કહ્યું—રેવા નદીના જળમધ્યે જે પથ્થરો દેખાય છે, તે શિવપ્રસાદથી લિંગરૂપ બને છે; અન્યથા નહીં।

Verse 104

श्लक्ष्णमूलाश्च कर्तव्याः पिंडिकोपरि संस्थिताः । पूजनीयाः प्रयत्नेन शिवदीक्षायुतेन हि

તેમનો તળ મસૃણ બનાવવો અને પિંડિકા (યોનિપીઠ) પર સ્થાપિત કરવો. શિવદીક્ષાયુક્ત ઉપાસકે પ્રયત્નપૂર્વક તેમની પૂજા કરવી।

Verse 105

पिंडीयुक्तं च शास्त्रेण विधिना च यजेच्छिवम् । वरदो हि जगन्नाथः पूजकस्य न चान्यथा

શાસ્ત્રોક્ત વિધિ પ્રમાણે પિંડી સહિત શિવની પૂજા કરવી. જગન્નાથ ભગવાન પૂજકને વર આપનાર છે; અન્યથા નહીં।

Verse 106

पंचाक्षरी यस्य मुखे स्थिता सदा चेतोनिवृत्तिः शिवचिंतने च । भूतेषुः साम्यं परिवादमूकता षंढत्वमेव परयोषितासु

જેનાં મુખમાં પંચાક્ષરી મંત્ર સદા સ્થિત છે અને જેનું ચિત્ત શિવચિંતનમાં નિવૃત્ત થઈ લીન છે—તેમાં સર્વ ભૂતો પ્રત્યે સમતા, નિંદા પ્રત્યે મૌન, અને પરસ્ત્રીઓ પ્રત્યે પરમ વિરક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે।