Adhyaya 3

Verse 1

लोमश उवाच । दाक्षायणी गता तत्र यत्र यज्ञो महानभूत् । तत्पितुः सदनं गत्वा ना नाश्चर्यसमन्वितम्

લોમશ બોલ્યા—દાક્ષાયણી ત્યાં ગઈ જ્યાં મહાયજ્ઞ ચાલી રહ્યો હતો; અને પિતાના ભવનમાં પ્રવેશ કરીને તેણે તેને અનેક અદ્ભુતોથી ભરેલું જોયું।

Verse 2

द्वारि स्थिता तदा देवा अवतीर्य निजासनात् । नंदिनो हि महाभागा देवलोकं निरीक्ष्य च

ત્યારે દેવતાઓ પોતાના આસનોથી ઉતરી દ્વાર પર ઊભા રહ્યા; અને મહાભાગ નંદીએ દેવલોકને નિહાળી ત્યાં દૃષ્ટિ પાડી।

Verse 3

मातरं पितरं दृष्ट्वा सुहृत्संबंधि वांधवान् । अभिवाद्यैव पिरतं मातरं च मुदान्विता

માતા-પિતા તથા મિત્રો, સંબંધીઓ અને બાંધવોને જોઈ, સતીએ આનંદપૂર્વક પિતા અને માતાને પ્રણામ કરીને અભિવાદન કર્યું।

Verse 4

बभाषे वचनं देवी प्रस्तापसदृशं तदा । अनाहूतस्त्वया कस्माच्छंभुः परमशोभनः

ત્યારે દેવીએ પ્રસંગોચિત વચન કહ્યું— “પરમ શોભાયમાન શંભુને તું કેમ આમંત્રિત ન કર્યો?”

Verse 5

येन पूतमिदं सर्वं समग्रं सचराचरम् । यज्ञो यज्ञविदां श्रेष्ठो यज्ञांगो यज्ञदक्षिणः

જેનાથી આ સમગ્ર ચરાચર જગત પૂર્ણરૂપે પવિત્ર થાય છે, તે જ યજ્ઞ છે; યજ્ઞવિદોમાં શ્રેષ્ઠ, યજ્ઞનું અંગ અને યજ્ઞદક્ષિણા પણ તે જ છે.

Verse 6

द्रव्यं मंत्रादिकं सर्वं हव्यं कव्यं च यन्मयम् । विना तेन कृतं सर्वमपवित्रं भविष्यति

દ્રવ્ય, મંત્રાદિ સર્વ; દેવો માટે હવ્ય અને પિતૃઓ માટે કવ્ય—આ બધું તેના જ સ્વરૂપનું છે. તેના વિના કરેલું બધું અપવિત્ર થશે.

Verse 7

शंभुना हि विना तात कथं यज्ञः प्रवर्तते । एते कथं समायाता ब्रह्मणा सहिताः पितः

હે પ્રિય, શંભુ વિના યજ્ઞ કેવી રીતે ચાલશે? અને હે પિતા, આ દેવો બ્રહ્મા સહિત અહીં કેવી રીતે આવ્યા?

Verse 8

हे भृगो त्वं न जानासि हे कश्यप महामते । अत्रे विशिष्ठ एकस्त्वं शक्र किं कृतमद्यते

હે ભૃગુ, તને ખબર નથી? હે મહામતિ કશ્યપ! હે અત્રિ! હે વસિષ્ઠ! અહીં તો તું એકલો જ વિશિષ્ટ/અગ્ર છે. હે શક્ર, આજે શું કરવામાં આવ્યું?

Verse 9

हे विष्णो त्वं महादेवं जानासि परमेश्वरम् । ब्रह्मन्किं त्वं न जानासि महादेवस्य विक्रमम्

હે વિષ્ણુ! તું પરમેશ્વર મહાદેવને જાણે છે. હે બ્રહ્મન! શું તું મહાદેવના પરાક્રમને નથી જાણતો?

Verse 10

पुरा पंचमुखो भूत्वा गर्वितोसि सदाशिवम् । कृतश्चतुर्मुखस्तेन विस्मृतोऽसि तदद्भुतम्

પૂર્વે તું પંચમુખ બની સદાશિવ પ્રત્યે ગર્વિત થયો હતો. તેમણે જ તને ચતુર્મુખ કર્યો—એ અદ્ભુત ઘટના શું ભૂલી ગયો?

Verse 11

भिक्षाटनं कृतं येन पुरा दारुवने विभुः । शप्तोयं भिक्षुको रुद्रो भवद्भिः सखिभिस्तदा

જે વિભુએ પૂર્વે દારુવનમાં ભિક્ષાટન કર્યું હતું, એ જ ભિક્ષુકરૂપ રુદ્રને ત્યારે તમે અને તમારા સાથીઓએ શાપ આપ્યો હતો.

Verse 12

शप्तेनापि च रुद्रेण भवद्भिर्विस्मृतं कथम् । यस्यावयवमात्रेण पूरितं सचराचरम्

તમારા દ્વારા શપાયેલ રુદ્ર વિષે પણ આ સત્ય તમે કેવી રીતે ભૂલી ગયા? જેના માત્ર એક અંશથી જ ચલ-અચલ સમગ્ર જગત વ્યાપ્ત અને પરિપૂર્ણ છે.

Verse 13

लिंगभूतं जगत्सर्वं जातं तत्क्षणमेव हि । लयानाल्लिंगमित्याहुः सर्वे देवाः सवासवाः

ક્ષણમાત્રમાં સમગ્ર જગત લિંગસ્વરૂપ બની ગયું. લયનો બોધ કરાવતું ચિહ્ન હોવાથી, ઇન્દ્ર સહિત સર્વ દેવો તેને ‘લિંગ’ કહે છે.

Verse 14

सर्वे देवाश्च संभूता यतो देवस्य शूलिनः । सोऽसौ वेदांतगो देवस्त्वया ज्ञातुं न पार्यते

જે શૂલધારી દેવમાંથી સર્વ દેવતાઓ ઉત્પન્ન થયા, તે જ વેદાંત-તાત્પર્યમાં પ્રતિષ્ઠિત પરમદેવને તું ગર્વ કે સીમિત દૃષ્ટિથી સંપૂર્ણ જાણી શકતો નથી।

Verse 15

तस्या वचनमाकर्ण्य दक्षः क्रुद्धोऽब्रवीद्वचः । किं त्वया बहुनोक्तेन कार्यं नास्तीह सांप्रतम्

તેના વચન સાંભળી દક્ષ ક્રોધિત થઈ બોલ્યો— “તું એટલું લાંબું બોલે છે તેનો શું લાભ? અત્યારે અહીં તેનો કોઈ પ્રયોજન નથી।”

Verse 16

गच्छ वा तिष्ठवा भद्रे कस्मात्त्वं हि समागता । अमंगलो हि भर्ता ते अशिवोसौ सुमध्यमे

“જા કે રહે, હે ભદ્રે—તું અહીં કેમ આવી? તારો પતિ તો અમંગળ છે; તે ‘અશિવ’ છે, હે સુમધ્યમે।”

Verse 17

अकुलीनो वेदबाह्यो भूतप्रेतपिशाचराट् । तस्मान्नाकारितो भद्रे यज्ञार्थं चारुभाषिणि

“તે અકુલીન છે, વેદમાર્ગથી બહાર છે, અને ભૂત-પ્રેત-પિશાચોનો અધિપતિ છે; તેથી, હે ભદ્રે, મધુરભાષિણિ, યજ્ઞ માટે તેને આમંત્રિત કરાયો નથી।”

Verse 18

मया दत्तासि सुश्रोणि पापिना मंदबुद्धिना । रुद्रायाविदितार्थाय उद्धताय दुरात्मने

“હે સુશ્રોણિ, મેં—પાપી અને મંદબુદ્ધિ બની—તને રુદ્રને આપી; જે યોગ્યતા ન જાણે, ઉદ્ધત છે અને દુરાત્મા છે।”

Verse 19

तस्मात्कायं परित्यज्य स्वस्था भव शुचिस्मिते । दक्षेणोक्ता तदा पुत्री सा सती लोकपूजिता

અતઃ, હે શુચિસ્મિતે! આ દેહનો પરિત્યાગ કરીને શાંત અને સ્થિરચિત્ત રહેજે. એમ દક્ષે પોતાની પુત્રી—લોકપૂજિતા સતીને—કહ્યું.

Verse 20

निंदायुक्तं स्वपितरं विलोक्य रुषिता भृशम् । चिंतयंती तदा देवी कथं यास्यामि मंदिरे

પોતાના પિતાને નિંદાથી ભરેલો જોઈ દેવી અત્યંત ક્રોધિત થઈ. પછી તે વિચારે લાગી—“હું ઘેર (શિવ પાસે) કેવી રીતે જઈશ?”

Verse 21

शंकरं द्रष्टुकामांह किं वक्ष्ये तेन पृच्छिता । यो निंदति महादेवं निंद्यमानं श्रृणोति यः । तावुभौ नरके यातो यावच्चन्द्रदिवाकरौ

“શંકરને જોવા ઇચ્છું છું; પરંતુ તેઓ પૂછે તો હું શું કહું? જે મહાદેવની નિંદા કરે અને જે નિંદા સાંભળતો રહે—એ બન્ને ચંદ્ર-સૂર્ય રહે ત્યાં સુધી નરકમાં જાય છે.”

Verse 22

तस्मात्तयक्ष्याम्यहं देहं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्

“અતઃ હું આ દેહનો ત્યાગ કરીશ; હું યજ્ઞાગ્નિમાં પ્રવેશ કરીશ.”

Verse 23

एवं मीमांसमाना सा शिवरुद्रेतिभाषिणी । अपमानाभिभूता सा प्रविवेश हुताशनम्

આ રીતે વિચારતી, “શિવ! રુદ્ર!” એમ ઉચ્ચારતી, અપમાનથી અભિભૂત થઈ તે યજ્ઞાગ્નિમાં પ્રવેશી ગઈ.

Verse 24

हाहाकारेण महता व्याप्तमासीद्दिगंतरम् । सर्वे ते मंचमारूढाः शस्त्रैर्व्याप्ता निरंतराः

મહાન હાહાકારથી દિશાઓનું અંતર વ્યાપ્ત થઈ ગયું. મંચ પર બેઠેલા તે સર્વે નિરંતર શસ્ત્રોથી સજ્જ હતા.

Verse 25

शस्त्रैः स्वैर्जध्नुरात्मानं स्वानि देहानि चिच्छिदुः । केचित्करतले गृह्य शिरांसि स्वानि चोत्सुकाः

તેઓએ પોતાના શસ્ત્રો વડે પોતાને જ હણ્યા અને પોતાના દેહોને છેદી નાખ્યા. કેટલાકે ઉત્સુક થઈને પોતાના મસ્તકો હાથની હથેળીમાં લીધા.

Verse 26

नीराजयंतस्त्वरिता भस्मीभूताश्च जज्ञिरे । एवमूचुस्तदा सर्वे जगर्ज्जुरतिभीषणम्

તેઓ ત્વરિત આરતી (અગ્નિ પ્રવેશ) કરતા ભસ્મીભૂત થઈ ગયા. ત્યારે તે સર્વેએ એમ કહ્યું અને અત્યંત ભીષણ ગર્જના કરી.

Verse 27

शस्त्रप्राहारैः स्वांगानि चिच्छिदुश्चातिभीषणाः । ते तथा विलयं प्राप्ता दाक्षायण्या समं तदा

શસ્ત્રોના પ્રહારોથી તેઓએ પોતાના અંગો છેદી નાખ્યા, જે અતિ ભીષણ હતું. આમ તેઓ દાક્ષાયણી (સતી) ની સાથે જ લય પામ્યા.

Verse 28

गणास्तत्रायूते द्वे च तदद्भुतमिवाभवत् । ते सर्व ऋषयो देवा इंद्राद्याः समरुद्गणाः

ત્યાં બે અયુત (વીસ હજાર) ગણો હતા, તે અદ્ભુત જેવું લાગતું હતું. તે સર્વે ઋષિઓ, ઈન્દ્ર વગેરે દેવો અને મરુદગણો ત્યાં હતા.

Verse 29

विश्वेऽश्वनौ लोकपालास्तूष्णींबूतास्तदाभवन् । विष्णुं वरेण्यं केचिच्च प्रार्थयंतः समंततः

ત્યારે વિશ્વેદેવો, અશ્વિનિકુમારો અને લોકપાલો સૌ મૌન થઈ ગયા. ચારે તરફથી કેટલાક પરમ વરેણ્ય વિષ્ણુને પ્રાર્થના કરી શરણ માગવા લાગ્યા.

Verse 30

एवं भूतस्तदा यज्ञो जातस्तस्य दुरात्मनः । दक्षस्य ब्रह्मबंधोश्च ऋषयो भयमागताः

આ રીતે તે દુષ્ટાત્મા, માત્ર નામનો બ્રાહ્મણ—દક્ષનો યજ્ઞ એવો જ બની ગયો. ઋષિઓ ભયથી વ્યાકુળ થયા.

Verse 31

एतस्मिन्नंतरे विप्रा नारदेन महात्मना । कथितं सर्वमेवैतद्दक्षस्य च विचेष्टितम्

આ દરમિયાન, હે વિપ્રો, મહાત્મા નારદે દક્ષના વર્તન અને દુષ્કર્મ સહિત આ બધું જ કહી સંભળાવ્યું.

Verse 32

तदाकर्ण्येश्वरो वाक्यं नारदस्य मुखोद्गतम् । चुकोप परमं क्रुद्ध आसनादुत्पतन्निव

નારદના મુખમાંથી નીકળેલા વચનો સાંભળી ઈશ્વર અત્યંત ક્રોધિત થયા; જાણે આસન પરથી ઉછળી ઊભા થવાના હોય તેમ લાગ્યું.

Verse 33

उद्धृत्य च जटां रुद्रो लोकसंहारकारकः । आस्फोटयामास रुषा पर्वतस्य शिरोपरि

પછી લોકસંહારક રુદ્રે પોતાની જટા ઉંચકી, ક્રોધમાં પર્વતના શિખર પર તેને ઝાટકે ફટકારી દીધી.

Verse 34

ताडनाच्च समुद्भूतो वीरभद्रो महायशाः । तथा काली समुत्पन्ना भूतकोटिभिरावृता

તે પ્રહારથી મહાયશસ્વી વીરભદ્ર પ્રગટ થયો; તેમજ કાળી પણ ઉત્પન્ન થઈ, ભૂતકોટિઓથી આવૃત હતી।

Verse 35

कोपान्निःश्वसितेनैव रुद्रस्य च महात्मनः । जातं ज्वराणां च शतं सन्निपातास्त्रयोदश

મહાત્મા રુદ્રના ક્રોધભર્યા નિશ્વાસમાત્રથી જ સો જ્વરો ઉત્પન્ન થયા; તેમજ તેર સન્નિપાતો (ઘોર વ્યાધિઓ) પણ પ્રગટ થયા।

Verse 36

विज्ञप्तो वीरभद्रेण रुद्रो रौद्रपराक्रमः । किं कार्यं भवतः कार्यं शीघ्रमेव वद प्रभो

ત્યારે રૌદ્ર પરાક્રમી રુદ્રને વીરભદ્રે વિનંતી કરી—“તમારું શું કાર્ય છે? હે પ્રભો, તત્કાળ કહો।”

Verse 37

इत्युक्तो भगवान्रुद्रः प्रेषयामास सत्वरम् । गच्छ वीर महा बाहो दक्षयज्ञं विनाशय

આ રીતે કહ્યા પછી ભગવાન રુદ્રે તેને તત્કાળ મોકલ્યો—“જા, હે વીર મહાબાહો, દક્ષના યજ્ઞનો વિનાશ કર।”

Verse 38

शासनं शिरसा धृत्वा देवदेवस्य शूलिनः । कालिकाऽलिहितो वीरः सर्वभूतैः समावृतः । वीरभद्रो महातेजा ययौ दक्षमखं प्रति

દેવદેવ શૂલધારીની આજ્ઞા શિરસા ધારણ કરીને, કાળીએ ચિહ્નિત કરેલો તે વીર, સર્વ ભૂતગણોથી આવૃત થઈ, મહાતેજસ્વી વીરભદ્ર દક્ષના મખ તરફ પ્રસ્થાન કર્યો।

Verse 39

तदानीमेव सहसा दुर्निमित्तानि चाभवन् । रूक्षो ववौ तदा वायुः शर्कराभिः समावृतः

એ જ ક્ષણે અચાનક દુર્નિમિત્તો પ્રગટ થયા. ત્યારે કંકર-ધૂળથી ભરેલો રૂક્ષ પવન પ્રચંડ રીતે ફૂંકાયો.

Verse 40

असृग्वर्षति देवश्च तिमिरेणाऽवृता दिवशः । उल्कापाताश्च बहवः पेतुरुर्व्यां सहस्रशः

આકાશમાંથી રક્તવર્ષા વરસી અને દિવસ પણ અંધકારથી ઢંકાઈ ગયો. હજારોની સંખ્યામાં અનેક ઉલ્કાપાત પૃથ્વી પર પડ્યા.

Verse 41

एवंविधान्यरिष्टानि ददृशुर्विबुधादयः । दक्षोऽपि भयमापन्नो विष्णुं शरणमाययौ

આવા અરીષ્ટો અને દુર્નિમિત્તો જોઈ દેવગણ વગેરે ભયભીત થયા. દક્ષ પણ ભયગ્રસ્ત થઈ વિષ્ણુની શરણમાં ગયો.

Verse 42

रक्षरक्ष महाविष्णो त्वं हि नः परमो गुरुः । यज्ञोऽसि त्वं सुरश्रेष्ठ भयान्मां परिमोचय

રક્ષા કરો, રક્ષા કરો, હે મહાવિષ્ણુ! તમે જ અમારા પરમ ગુરુ છો. હે દેવશ્રેષ્ઠ, તમે સ્વયં યજ્ઞસ્વરૂપ છો—મને આ ભયમાંથી મુક્ત કરો.

Verse 43

दक्षेण प्रार्थ्य मानो हि जगाद मधुसूदनः । मया रक्षा विदातव्या भवतो नात्र संशयः

દક્ષે પ્રાર્થના કરતાં મધુસૂદને કહ્યું—“તમારી રક્ષા મને જ કરવી પડશે; તેમાં કોઈ સંશય નથી.”

Verse 44

अपूज्या यत्र पूज्यंते पूजनीयो न पूज्यते । त्रीणी तत्र प्रवर्तंते दुर्भिक्षं त्वया धर्ममजानताः । ईश्वरावज्ञया सर्वं विफलं च भविष्यति

જ્યાં અપુજ્ય લોકો પૂજાય છે અને સાચો પૂજનીય પૂજાતો નથી, ત્યાં ત્રણ અનર્થ પ્રવર્તે છે—દુર્ભિક્ષ, ધર્મ અજાણ્યાથી થતો વિનાશ; અને ઈશ્વરાવજ્ઞાથી સર્વ કર્મ નિષ્ફળ બને છે।

Verse 45

अपूज्या यत्र पूज्यं ते पूजनीयो न पूज्यते । त्रीणी तत्र प्रवर्तंते दुर्भिक्षं मरणं भयम्

જ્યાં અપુજ્ય પૂજાય છે અને પૂજનીય પૂજાતો નથી, ત્યાં ત્રણ આપત્તિઓ ઊભી થાય છે—દુર્ભિક્ષ, મરણ અને ભય।

Verse 46

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन माननीयो वृषध्वजः । अमानितान्महेशात्त्वां महद्भयमुपस्थितम्

અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી વૃષધ્વજ (શિવ)નું માન કરવું જોઈએ. મહેશનું અપમાન થયેલ હોવાથી હવે તારા પર મહાભય આવી પડ્યું છે।

Verse 47

अधुनैव वयं सर्वे प्रभवो न भवामहे । भवतो दुर्न्नयेनेव नात्र कार्या विचारणा

હમણાંથી જ અમે સૌ કોઈ સમર્થ કે પ્રભુ રહીશું નહીં—માત્ર તારા દુર્નયથી. આ વિષয়ে વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી।

Verse 48

विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा दक्षश्चिंतापरोऽभवत् । विविर्णवदनो भूत्वा तूष्णीमासीद्भुवि स्थितः

વિષ્ણુના તે વચન સાંભળી દક્ષ ચિંતામાં ડૂબી ગયો. તેનું મુખ ફિક્કું પડી ગયું; ભૂમિ પર ઊભો રહી મૌન રહ્યો।

Verse 49

वीरभद्रो महाबाहू रुद्रेणैव प्रचोदितः । काली कात्यायनीशाना चामुंडा मुंडमर्द्दिनी

મહાબાહુ વીરભદ્ર રુદ્રની જ પ્રેરણાથી પ્રગટ થયો; તેની સાથે કાળી, કાત્યાયની, ઈશાના અને મુંડમર્દિની ચામુંડા પણ આવી।

Verse 50

भद्रकाली तथा भद्रा त्वरिता वैष्णवी तथा । नवदुर्गादिसहितो भूतानां च गणो महान्

તેમજ ભદ્રકાળી, ભદ્રા, ત્વરિતા અને વૈષ્ણવી પણ આવી; નવદુર્ગા આદિ સાથે ભૂતોનો એક મહાન ગણ પણ સમાગમ થયો।

Verse 51

शाकिनी डाकिनी चैव भूतप्रमथगुह्यकाः । तथैव योगिनीचक्रं चतुः षष्ट्या समन्वितम्

અને શાકિનીઓ, ડાકિનીઓ તેમજ ભૂત-પ્રમથ-ગુહ્યકો પણ; તેમજ ચૌસઠ યોગિનીઓથી યુક્ત યોગિનીચક્ર પણ આવ્યું।

Verse 52

निजन्मुः सहसा तत्र यज्ञवाटं महाप्रभम् । वीरभद्रसमेता सर्वे हरपराक्रमाः । दशबाहवस्त्रिनेत्रा जटिला रुद्रभूषणाः

તેઓ સહસા ત્યાં તે મહાપ્રભ યજ્ઞવાટમાં પ્રવેશ્યા. વીરભદ્ર સાથે આવેલા સૌ હરના પરાક્રમથી યુક્ત—દશબાહુ, ત્રિનેત્ર, જટાધારી અને રુદ્રલાંછનોથી અલંકૃત હતા।

Verse 53

पार्षदाः शंकरस्यैते सर्वे रुद्रस्वरूपिणः । पंचवक्त्रा नीलकंठाः सर्वे ते शस्त्रपाणयः

આ શંકરના પાર্ষદો હતા—બધા રુદ્રસ્વરૂપ; પંચવક્ત્ર, નીલકંઠ અને સૌ શસ્ત્રધારી હતા।

Verse 54

छत्रचामरसंवीताः सर्वे हरपराक्रमाः । दशबाहवस्त्रिनेत्रा जटिला रुद्रभूषणाः

છત્ર અને ચામરોથી ઘેરાયેલા તેઓ સર્વે હરનાં પરાક્રમરૂપ—દશભુજ, ત્રિનેત્ર, જટાધારી અને રુદ્રચિહ્નોથી વિભૂષિત હતા।

Verse 55

अर्धचंद्रधराः सर्वे सर्वे चैव महौजसः । सर्वे ते वृषभारूढाः सर्वे ते वेषभूषणाः

સર્વે અર્ધચંદ્રધારી હતા; સર્વે મહાતેજસ્વી હતા. સર્વે વृषભારૂઢ હતા અને સર્વે પોતાના વેષ-ભૂષણોથી સજ્જ હતા।

Verse 56

सहस्रबाहुर्भुजगाधिपैर्वृतस्त्रिलोचनो भीमबलो भयावहः । एभिः समेतश्च तदा महात्मा स वीरभद्रोऽभिजगाम यज्ञम्

સહસ્રભુજ, ભુજગાધિપતિઓથી ઘેરાયેલ, ત્રિનેત્ર, ભયંકર બળવાળો અને ભયાવહ—તેમની સાથે મળીને તે મહાત્મા વીરભદ્ર ત્યારે યજ્ઞ તરફ આગળ વધ્યો।

Verse 57

युग्यानां च सहस्रेण द्विप्रमाणेन स्यंदनम् । सिंहानां प्रयुतेनैव वाह्यमानं च तस्य तत्

તેનો રથ હાથીના પ્રમાણ જેટલો વિશાળ હતો; એક સહસ્ર જોડાયેલા અશ્વો તેને ખેંચતા, અને સિંહોના પ્રયુત (અસંખ્ય સમૂહ) દ્વારા પણ તે વહન થતો હતો।

Verse 58

तथैव दंशिताः सिंहा बहवः पार्श्वरक्षकाः । शार्दूला मकरा मत्स्या गजाश्चैव सहस्रशः । छत्राणि विविधान्येव चामराणि तथैव च

તેમજ દંષ્ટ્રાધારી અનેક સિંહો પાર्श્વરક્ષક હતા. શાર્દૂલ, મકર, મત્સ્ય અને સહસ્રો ગજ પણ હતા; તેમજ વિવિધ છત્રો અને ચામરો પણ હતા।

Verse 59

मूर्द्धनिध्रियमाणानि सर्वतोग्राणि सर्वशः । ततो भेरीमहानादाः शंखाश्च विविधस्वनाः । पटहा गोमुखाश्चैव श्रृंगाणि विविधानि च

મસ્તક પર ઊંચે ધારેલા, સર્વ દિશાઓ તરફ મુખ કરેલા; ત્યારે ભેરીઓનો મહાનાદ ગુંજ્યો, વિવિધ સ્વરવાળા શંખો વાગ્યા, તેમજ પટહ, ગોમુખ-શૃંગ અને અનેક પ્રકારનાં શૃંગો પણ ધ્વનિત થયા।

Verse 60

ततोऽवाद्यंत तान्येव घनानि सुषिराणि च । कलगानपराः सर्वे सर्वे मृदंगवादिनः

પછી એ જ વાદ્યો વાગ્યા—ઘન (તાલ-વાદ્ય) અને સુષિર (વાયુ-વાદ્ય) બન્ને. સૌ લયબદ્ધ ગાનમાં તત્પર હતા; સૌ મૃદંગ-વાદક હતા.

Verse 61

अनेकलास्यसंयुक्ता वीरभद्राग्रतोभवन् । रणवादित्रनिर्घोषैर्जगर्जुरमितौजसः

અनेक પ્રકારના નૃત્યો સાથે યુક્ત થઈ તેઓ વીરભદ્રના અગ્રમાં આગળ વધ્યા. રણ-વાદ્યોના ઘોષ સાથે અમિત તેજવાળા તેઓ ગર્જના કરવા લાગ્યા.

Verse 62

तेन नादेन महता नादितं भुवनत्रयम् । एवं सर्वे समायाता गणा रुद्रप्रणोदिताः

તે મહાન નાદથી ત્રિભુવન નાદિત થયું. આ રીતે રુદ્રપ્રેરિત સર્વ ગણો એકત્ર સમવેત થયા.

Verse 63

यज्ञवाटं च दक्षस्य विनाशार्थं प्रहारिणः । रजसा चाऽवृतं व्योम तमसा च वृता दिशः

દક્ષના યજ્ઞવાટના વિનાશ માટે પ્રહાર કરવા તેઓ આગળ વધ્યા. ધૂળથી આકાશ ઢંકાઈ ગયું અને અંધકારથી દિશાઓ આવૃત થઈ ગઈ.

Verse 64

सप्तद्वीपवती पृथ्वी चचाल साद्रिकानना । ते दृष्ट्वा महदाश्चर्य्यं लोकक्षयकरं तदा

સપ્તદ્વીપોથી યુક્ત પૃથ્વી પર્વતો અને વનો સહિત કંપી ઊઠી. લોકક્ષય કરનારું હોય તેમ લાગતું તે મહાન આશ્ચર્ય જોઈ તેઓ ત્યારે વિસ્મયમાં પડી ગયા.

Verse 65

उत्तस्थुर्युगपत्सर्वे देवदैत्यनिशाचराः । ते वै ददृशुरायांतीं रुद्रसेना भयावहाम्

દેવો, દૈત્યો અને નિશાચરો—બધા એકસાથે ઊભા થયા. તેમણે ભયંકર રુદ્રસેનાને આગળ વધતી જોઈ.

Verse 66

पृथ्वीं केचित्समायाता गगने केचिदागताः । दिशश्च प्रदिशश्चैव समावृत्य तथापरे

કેટલાક પૃથ્વી પર ઉતરી આવ્યા, કેટલાક આકાશમાં પહોંચ્યા. બીજા કેટલાક દિશાઓ અને ઉપદિશાઓને ઢાંકી દેતાં વિસ્તરી ગયા.

Verse 67

अनंता ह्यक्षयाः सर्वे शूरा रुद्रसमा युधि । एवंभूतं च तत्सैन्यं रुद्रैश्च परिवारितम् । दृष्ट्वो चुर्विस्मिताः सर्वे यामोऽद्य शस्त्रपाणयः

તે બધા શૂરવીર અનંત અને અક્ષય હતા, યુદ્ધમાં રુદ્રસમાન. રુદ્રોથી પરિભ્રમિત એવી તે સેના જોઈ સૌ અતિ વિસ્મિત થયા અને વિચાર્યું—“આજે શસ્ત્ર હાથમાં લઈને આગળ વધીએ.”

Verse 68

इंद्रो हि गजमारूढो मृगारूढः सदागतिः । यमो महिषमारूढो यमदंडसमन्वितः

ઇન્દ્ર ગજ પર આરૂઢ હતો; સદાગતિ વાયુ મૃગ પર આરૂઢ હતો; અને યમ મહિષ પર આરૂઢ, યમદંડ ધારણ કરીને (સજ્જ રહ્યો).

Verse 69

कुबेरः पुष्पकारूढः पाशी मकरमेव च । अग्निर्बस्तमारूढो निरृतिः प्रेतमेव च

કુબેર પુષ્પક વિમાન પર આરુઢ થયો; પાશધારી વરુણ મકર-વાહન પર ચઢ્યો. અગ્નિ બકરાં પર સવાર થયો અને નિરૃતિ પ્રેત-વાહન પર આરુઢ થઈ.

Verse 70

तथान्ये सुरसंघाश्च यक्षचारणगुह्यकाः । आरुह्य वाहनान्येव स्वानिस्वानि प्रतिपिनः

એ જ રીતે અન્ય દેવસમૂહો—યક્ષ, ચારણ અને ગુહ્યક—પોતપોતાના ટોળાં સાથે, પોતપોતાના વાહનો પર આરુઢ થયા.

Verse 71

स्वेषामुद्योगमालोक्य दक्षश्चाश्रुमुखस्ततः । दंडवत्पतितो भूमौ सर्वानेवाभ्यभाषत

તેમના દૃઢ ઉદ્યોગને જોઈ દક્ષના નેત્રોમાં અશ્રુ ભરાયા; તે દંડવત્ થઈ ભૂમિ પર પડી ગયો અને સૌને સંબોધવા લાગ્યો.

Verse 72

युष्मद्बलेनैव मया यज्ञः प्रारंभितो महान् । सत्कर्मसिद्धये यूयं प्रमाणं सुमहाप्रभाः

તમારા બળથી જ મેં આ મહાન યજ્ઞનો આરંભ કર્યો છે. સત્કર્મસિદ્ધિ માટે, હે મહાપ્રભુઓ, તમે જ પ્રમાણ અને આધાર છો.

Verse 73

विष्णो त्वं कर्मणः साक्षाद्यज्ञानां परिपालकः । धर्मस्य वेदगर्भस्य ब्रह्मण्यस्त्वं च माधव

હે વિષ્ણો! તમે કર્મના સాక్షાત્ અધિષ્ઠાતા અને યજ્ઞોના પરિપાલક છો. વેદગર્ભ ધર્મના તમે ધારક; હે માધવ, તમે બ્રાહ્મણ્ય—બ્રહ્મનિષ્ઠ—છો.

Verse 74

तस्माद्रक्षा विधातव्या यज्ञस्याऽस्य महाप्रभो । दक्षस्य वचनं श्रुत्वा उवाच मधुसूदनः

અતએવ, હે મહાપ્રભો, આ યજ્ઞની રક્ષા વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ. દક્ષના વચન સાંભળી મધુસૂદને કહ્યું.

Verse 75

मया रक्षा विधातव्या धर्मस्य परिपालने । तत्सत्यं तु त्वयोक्तं हि किं तु तस्य व्यतिक्रमः

ધર્મના પરિપાલન માટે રક્ષા તો મને જ કરવી જોઈએ. તું કહેલું સત્ય છે; પરંતુ તે ધર્મનો વ્યતિક્રમ કેવી રીતે થાય?

Verse 76

यातस्त्वद्यैव यज्ञस्य यत्त्वयोक्तं सदाशिवम् । नैमिषेऽनिमिषक्षेत्रे तदा किं न स्मृतं त्वया

તું આજે જ આ યજ્ઞમાં ગયો છે; તો નૈમિષના અનિમિષ-ક્ષેત્રમાં તું જ જેમનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો તે સદાશિવને ત્યારે કેમ ન સ્મર્યો?

Verse 77

योऽयं रुद्रो महातेजा यज्ञरूपः सदाशिवः । यज्ञबाह्यः कृतो मूढ तच्च दुर्म्मत्रितं तव

આ મહાતેજસ્વી રુદ્ર જ યજ્ઞસ્વરૂપ સદાશિવ છે. હે મૂઢ, તું તેમને યજ્ઞથી બહાર કર્યો—આ તારી દુષ્ટ સલાહ અને કુમંત્રણા છે.

Verse 78

रुद्रकोपाच्च को ह्यत्र समर्थो रक्षणे तव । न पश्यामि च तं विप्र त्वां वै रक्षति दुर्म्मतिम्

અને રુદ્રના કોપથી—અહીં તારી રક્ષા કરવા કોણ સમર્થ છે? હે વિપ્ર, દુર્મતિ ધરાવનાર તને સાચે બચાવી શકે એવો કોઈ મને દેખાતો નથી.

Verse 79

किं कर्म्म किमकर्म्मेति तन्न पश्यसि दुर्म्मते । समर्थं केवलं कर्मन भविष्यति सर्वदा

હે દુર્મતિ! કર્મ શું અને અકર્મ શું તે તું ઓળખતો નથી. માત્ર કર્મ એકલું કદી પણ લક્ષ્યસિદ્ધિમાં સમર્થ બનતું નથી.

Verse 80

सेश्वरं कर्म विद्ध्योतत्समर्थत्वेन जायते । न ह्यन्यः कर्म्मणो दाता ईश्वरेण विना भवेत्

જાણો કે ઈશ્વર-યુક્ત કર્મ જ સમર્થ બને છે. ઈશ્વર વિના કર્મનો શક્તિદાતા અને ફળદાતા બીજો કોઈ થઈ શકતો નથી.

Verse 81

ईश्वरस्य च ये भक्ताः शांतास्तद्गतमानसाः । कर्म्मणो हि फलं तेषां प्रयच्छति सदाशिवः

અને જે ઈશ્વરના ભક્તો શાંત છે, જેમનું મન તેમાં લીન છે—તેમના કર્મફળ સ્વયં સદાશિવ અર્પે છે.

Verse 82

केवलं कर्म चाश्रित्य निरीश्वरपरा जनाः । निरयं ते च गच्छंति कोटियज्ञशतैरपि

જે લોકો માત્ર કર્મકાંડનો આશ્રય લઈને ઈશ્વરવિહિન દૃષ્ટિમાં આસક્ત રહે છે, તેઓ કરોડો યજ્ઞો કરે તોય નરકમાં જ જાય છે.

Verse 83

पुनः कर्ममयैः पाशैर्बद्धा जन्मनिजन्मनि । निरयेषु प्रपच्यंते केवलं कर्म्मरूपिणः

કર્મમય પાશોથી જન્મે જન્મે બંધાઈ, જે માત્ર કર્મને જ પોતાનું સ્વરૂપ માને છે, તેઓ નરકોમાં દહન પામે છે.