Adhyaya 19

Verse 1

लोमश उवाच । एवं संबोधितो दैत्यो गुरुणा भार्गवेण हि । उवाच प्रहसन्वाक्यं मेघगंभीरया गिरा

લોમશ બોલ્યા—ગુરુ ભાર્ગવ દ્વારા આ રીતે સંબોધિત થતાં તે દૈત્ય હસતાં હસતાં, મેઘગર્જના જેવી ગંભીર વાણીમાં વચન બોલ્યો.

Verse 2

त्वयोक्तोहं हितार्थाय यैर्वाक्यैश्चालितोऽस्म्यहम् । तव वाक्यं मम प्रीत्यै हितमप्यहितं भवेत्

તમે મારા હિત માટે જ મને કહ્યું છે અને તમારા વચનોથી હું કર્મ માટે પ્રેરિત થયો છું. છતાં મને પ્રસન્ન કરવા માટે તમારો ઉપદેશ—હિતકારક હોવા છતાં—અહિતકારક બની શકે છે.

Verse 3

दास्यामि भिक्षितं चास्मै विष्मवे बटुरूपिणे । पात्रीभूतो ह्ययं विष्णुः सर्वकर्मफलेश्वरः

બટુરૂપે આવેલા આ વિષ્ણુને હું ભિક્ષા આપીશ. કારણ કે આ વિષ્ણુ જ પાત્રભૂત છે—તે સર્વ કર્મફળોના ઈશ્વર છે.

Verse 4

येषां हृदि स्थितो विष्णुस्ते वै पात्रतमा ध्रुवम् । यस्य नाम्ना सर्वमिदं पवित्रमिव चोच्यते

જેનાં હૃદયમાં વિષ્ણુ સ્થિત છે, તેઓ નિશ્ચયે સર્વોત્તમ પાત્ર છે. જેમના નામથી આ સર્વે જાણે પવિત્ર કહેવાય છે.

Verse 5

येन वेदाश्च यज्ञाश्च मंत्रतंत्रादयो ह्यमी । सर्वे संपूर्णतां यांति सोऽयं विश्वेश्वरो हरिः

જેનાથી વેદો, યજ્ઞો તથા મંત્ર‑તંત્રાદિ સર્વ વિધિઓ પૂર્ણતા પામે છે—તે જ વિશ્વેશ્વર હરિ છે.

Verse 6

आगतः कृपया मेद्य सर्वात्मा हरिरीश्वरः । उद्धर्तुं मां न संदेह एतज्जानीहि तत्त्वतः

આજે કરુણાથી સર્વાત્મા ઈશ્વર હરિ મારા પાસે આવ્યા છે. મને ઉદ્ધારવા જ આવ્યા છે—શંકા ન રાખ; આ તત્ત્વથી જાણ.

Verse 7

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चुकोप च रुषान्वितः । भार्गवः शप्तुमारेभे दैत्येंद्रं धर्म्मवत्सलम्

તેનું વચન સાંભળી ભાર્ગવ ક્રોધથી ઉગ્ર બની ગયો અને ધર્મપ્રિય દૈત્યેન્દ્રને શાપ આપવા લાગ્યો.

Verse 8

मम वाक्यमतिक्रम्य दातुमिच्छस्यरिंदम । विगुणो भव रे मंद तस्मात्त्वं निःश्रिको भव

હે અરિંદમ! મારી વાણીનું ઉલ્લંઘન કરીને તું દાન આપવા ઇચ્છે છે; તેથી હે મંદમતિ, તું પુણ્યહીન થા; ‘નિઃશ્રીક’—શ્રી‑સમૃદ્ધિ વિનાનો થા.

Verse 9

एवं शशाप च तदा परमार्थविज्ञं शिष्यं महात्मानमगाधबोधम् । स वै जगामाथ महाकविस्त्वरात्स्वमाश्रमं धर्म्मविदां वरिष्ठः

આ રીતે તે સમયે તે મુનિએ પોતાના શિષ્યને શાપ આપ્યો—જે પરમાર્થનો જાણકાર, મહાત્મા અને અગાધ બોધવાળો હતો. પછી ધર્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ એવા મહાકવિ ભાર્ગવ ઝડપથી પોતાના આશ્રમમાં ગયો.

Verse 10

गते तु भार्गवे तस्मिन्बलिर्विरोचनात्मजः । वामनं चार्चयित्वा स महीं दातुं प्रचक्रमे

ત્યારે ભાર્ગવ (શુક્રાચાર્ય) ચાલ્યા ગયા પછી, વિરોચનપુત્ર બલિએ વામન ભગવાનની વિધિપૂર્વક આરાધના કરીને પૃથ્વીદાન કરવાનો આરંભ કર્યો।

Verse 11

विंध्यावलिः समागत्य बलेरर्द्धांगशोभिता । अवनिज्य बटोः पादौ प्रददौ विष्णवे महीम्

બલિની અર્ધાંગિની વિંધ્યાવલી આગળ આવી; તેણે બટુ (વામન) ના પગ ધોઈને વિષ્ણુને પૃથ્વી અર્પણ કરી।

Verse 12

संकल्पपूर्वेण तदा विधिना विधिकोविदः । संकल्पेनैव महता ववृधे भगवानजः

ત્યારે વિધિમાં નિપુણ વ્યક્તિએ સંકલ્પપૂર્વક શાસ્ત્રોક્ત વિધિથી કર્મ કર્યું; અને તે મહાન સંકલ્પમાત્રથી અજ (અજન્મા) ભગવાન વિસ્તરવા લાગ્યા।

Verse 13

यदैकेन मही व्याप्ता विष्णुना प्रभविष्णुना । सर्वे स्वर्गा द्वितीयेन व्याप्तास्तेन महात्मना

જ્યારે પ્રભુ વિષ્ણુએ એક પગલાંથી પૃથ્વીને વ્યાપી લીધી, ત્યારે તે મહાત્માએ બીજા પગલાંથી સર્વ સ્વર્ગલોકોને પણ વ્યાપી લીધા।

Verse 14

सत्यलोकगतो विष्णोश्चरणः परमेष्ठिना । कमण्डलुगतेनैव अंभसा चावनेनिजे

વિષ્ણુનું ચરણ સત્યલોક સુધી પહોંચ્યું; ત્યારે પરમેષ્ઠી બ્રહ્માએ પોતાના કમંડલુના જળથી તે ચરણ ધોયું।

Verse 15

तत्पादसंपर्कजलाच्च जाता भागीरथी सर्वसुमंगला च । यया त्रिलोकी च कृता पवित्रा यया च सर्वे सगराः समुद्धृताः । यया कपर्दः परिपूरितो वै शंभोस्तदानीं च भगीरथेन

તેમના પાદસ્પર્શિત જળમાંથી ભાગીરથી ગંગા—સર્વમંગલમયી—ઉદ્ભવી. તેણીથી ત્રિલોક પવિત્ર થયો; તેણીથી સગરના સર્વ પુત્રો ઉદ્ધરાયા. અને તે કાળે ભગીરથે ગંગાને અવતરિત કરતાં શંભુની જટાઓ તેણીથી પરિપૂર્ણ થઈ ગઈ।

Verse 16

तीर्थानां तीर्थमाद्यं च गंगाख्यमवतारितम् । तद्विष्णोश्चरणेनैव समेतं ब्रह्मणा कृतम्

તીર્થોમાં આદ્ય તીર્થ—‘ગંગા’ નામે પ્રસિદ્ધ—અવતરિત થયું. તે વિષ್ಣુના ચરણથી જ સંયુક્ત થઈ બ્રહ્માએ સ્થાપિત કર્યું।

Verse 17

त्रिविक्रमात्परो ह्यात्मा नाम्ना त्रिविक्रमोऽभवत् । त्रिविक्रमक्रमाक्रांतं त्रैलोक्यं च तदाऽभवत्

ત્રણ પગલાંના કારણે પરમાત્મા ‘ત્રિવિક્રમ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયા; અને ત્યારે ત્રિવિક્રમના પગલાંથી ત્રિલોક વ્યાપ્ત થયું।

Verse 18

पदद्वयेन वा पूर्णं जगदेतच्चराचरम् । विहाय तत्स्वरूपं च देवदेवो जनार्द्दनः । पुनश्च बटुरूपोऽसावुपविश्य निजासने

માત્ર બે પગલાંથી આ સમગ્ર ચરાચર જગત પરિપૂર્ણ થયું. ત્યારબાદ દેવદેવ જનાર્દને તે સર્વવ્યાપી સ્વરૂપ ત્યજી દીધું; અને ફરી બટુ-બ્રહ્મચારીનું રૂપ ધારણ કરીને પોતાના આસન પર બેસી ગયા।

Verse 19

तदा देवाः सगंधर्वा मुनयः सिद्धचारणाः । आगताश्च बलेर्यज्ञं द्रष्टुं यज्ञपतिं प्रभुम्

ત્યારે દેવતાઓ ગંધર્વો સહિત, તેમજ મુનિઓ, સિદ્ધો અને ચારણો—બધા બલિના યજ્ઞને જોવા અને યજ્ઞપતિ પ્રભુના દર્શન કરવા ત્યાં આવ્યા।

Verse 20

तत्र ब्रह्मा समागत्य स्तुतिं चक्रे परात्मनः । बलेस्तत्रैव चान्येन च दैत्येंद्राश्चागतास्त्वरम्

ત્યાં બ્રહ્મા આવી પરમાત્માની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા. અને ત્યાં જ બલીની પાસે અન્ય દાનવ-ઇન્દ્રો પણ ત્વરિત આવી પહોંચ્યા.

Verse 21

एभिः सर्वैः परिवृतो वामनो बलिसद्मनि । उपविश्यासने सोऽथ उवाच गरुडं प्रति

સર્વે દ્વારા ઘેરાયેલા વામન બલીના સભામંડપમાં આસન પર બેઠા. ત્યારબાદ તેમણે ગરુડને કહ્યું.

Verse 22

दैत्योऽसौ बालिशो भूत्वा दत्तानेन मही मम । त्रिपदक्रमणेनैव गृहीतं च पदद्वयम्

‘એ દૈત્ય મૂર્ખ બની મને પૃથ્વી દાન કરી બેઠો. ત્રિપદક્રમણમાં મેં પહેલેથી જ બે પગ લઈ લીધા છે.’

Verse 23

पदमेकं प्रतिश्रुत्य न ददाति हि दुर्मतिः । तस्मात्त्वया गृहीतव्यं तृतीयं पदमेव च

‘એક પગ આપવાનો વચન આપી પણ એ દુષ્ટબુદ્ધિ આપતો નથી. તેથી તું ત્રીજો પગ પણ ગ્રહણ કર.’

Verse 24

इत्युक्तो गरुडस्तेन वामनेन महात्मना । वैरोचनिं विनिर्भर्त्स्य वाक्यं चेदमुवाच ह

મહાત્મા વામને એમ કહ્યે પછી ગરુડે વૈરોચનિપુત્ર (બલી)ને ઠપકો આપી આ વચન કહ્યું.

Verse 25

रे बले किं त्वया मूढ कृतमस्ति जुगुप्सितम् । अविद्यमाने ह्यर्थे हि किं ददासि परमात्मने । औदार्येण हि किं कार्यमल्पकेन त्वयाधुना

અરે બલિ! મૂઢ, તું આ ઘૃણિત કર્મ શું કરી બેઠો? જ્યારે તારા પાસે કશું જ બાકી નથી, ત્યારે પરમાત્માને તું શું આપશે? અને હવે તું અલ્પશેષ રહ્યો છે, તો ઉદારતાનો શું ઉપયોગ?

Verse 26

इत्युक्तो बलिराविष्टः स्यमानः खगेश्वरम् । वक्ष्यमाणमिदं वाक्यं गरुत्मन्तं तदाऽब्रवीत्

આ રીતે કહેવામાં આવતા બલિ વ્યાકુળ થયો; અને વચન ઉચ્ચારતા પક્ષિરાજ ગરુડને ત્યારે તેણે ઉત્તર આપ્યો.

Verse 27

समर्थोस्मि महापक्ष गृपणो न भवाम्यहम् । येनेदं कारितं सर्वं तस्मै किं प्रददाम्यहम्

બલિ બોલ્યો—હે મહાપંખી! હું સમર્થ છું; હું કૃપણ નહીં બનું. જેના દ્વારા આ બધું કરાવાયું છે, તે પરમેશ્વરને હું શું ન આપું?

Verse 28

असमर्थो ह्यहं तात कृतोऽनेन महात्मना । तदोवाच बलिं सोऽपि तार्क्ष्यपुत्रो महामनाः

“તાત! એ મહાત્માએ મને અસમર્થ કરી દીધો છે.” ત્યારબાદ મહામના તાર્ક્ષ્યપુત્ર (ગરુડ) બલિને બોલ્યો.

Verse 29

जानन्नपि च दैत्येंद्र गुरुणापि निवारितः । विष्णवेऽपि महीं प्रादास्त्वया किं विस्मृतं महत्

હે દૈત્યેન્દ્ર! જાણતાં છતાં અને ગુરુએ રોક્યા છતાં, તું વિષ્ણુને પૃથ્વી દાનમાં આપી—શું તું તારો તે મહાન વ્રત ભૂલી ગયો?

Verse 30

दातव्यं तत्पदं विष्णोस्तृतीयं यत्प्रतिश्रुतम् । न ददासि कथं वीर निरयेच पतिष्यसि

તમે જે વચન આપ્યું છે તે મુજબ વિષ્ણુને તે ત્રીજું પગલું અવશ્ય આપવું જોઈએ. જો ન આપો તો તમે વીર કેવી રીતે કહેવાશો? તમે નરકમાં પણ પડી જશો.

Verse 31

न ददासि तृतीयं च पदं मे स्वामिनः कथम् । बलाद्गृह्णामि रे मूढ इत्युक्त्वा तं महासुरम् । बबंध वारुणैः पाशैर्विरोचन सुतं तदा

મારા સ્વામી વિષ્ણુનું ત્રીજું પગલું તું કેવી રીતે ન આપશે? જો ન આપેશ તો, અરે મૂઢ, હું બળપૂર્વક લઈ લઈશ! એમ કહી તેણે તે મહાસુર—વિરોચનપુત્ર બલિ—ને ત્યારે વરુણના પાશોથી બાંધી દીધો.

Verse 32

नितरां निष्ठुरो भूत्वा गरुडो जयतां वरः । बद्धं स्वपतिमालोक्य विंध्यावलिः समभ्ययात्

અતિ કઠોર બની, વિજયીઓમાં શ્રેષ્ઠ ગરુડ અડગ ઊભો રહ્યો. પોતાના પતિને બંધાયેલો જોઈ વિંધ્યાવલી આગળ આવી.

Verse 33

बाणमेकं समारोप्य वामनस्याग्रतः स्थिता । वामनेन तदा पृष्टा केयं चात्राग्रतः स्थिता

એક બાણ ચઢાવી તે વામનના આગળ ઊભી રહી. ત્યારે વામને પૂછ્યું—“અહીં મારા આગળ ઊભી રહેલી આ કોણ છે?”

Verse 34

तदोवाच महातेजाः प्रह्लादो ह्यसुराधिपः । बलेः पत्नीति त्वां प्राप्ता इयं विंध्यावली सती

ત્યારે મહાતેજસ્વી અસુરાધિપ પ્રહ્લાદે કહ્યું—“આ સતી વિંધ્યાવલી બલિની પત્ની છે; તે તમારી પાસે આવી છે.”

Verse 35

प्रह्लादस्य वचः श्रुत्वा वामनो वाक्यमब्रवीत् । ब्रूहि विंध्यावले वाक्यं किं कार्यं ते करोम्यहम् । एवमुक्ता भगवता विंध्यावलिरभाषत

પ્રહ્લાદના વચન સાંભળી વામને કહ્યું— “હે વિંધ્યાવલી, કહો; તમારું કયું કાર્ય હું કરું?” ભગવાને એમ કહ્યે વિંધ્યાવલીએ ઉત્તર આપ્યો।

Verse 36

विन्ध्यावलिरुवाच । कस्माद्बद्धो मम पतिर्गरुडेन महात्मना । तत्कथ्यतां महाभाग त्वरन्नेव जनार्द्दन । तदोवाच महातेजा बटुवेषधरो हिः

વિંધ્યાવલીએ કહ્યું— “મહાત્મા ગરુડે મારા પતિને કેમ બાંધ્યો? હે મહાભાગ જનાર્દન, ત્વરિત કહો.” ત્યારે બટુવેષ ધારણ કરેલા તેજસ્વી હરિ બોલ્યા।

Verse 37

श्रीभगवानुवाच । अनेनैव प्रदत्ता मे मही त्रिपदलक्षणा । पदद्वयेन च मयाक्रांतं त्रैलोक्यमद्य वै

શ્રીભગવાન બોલ્યા— “આણે જ ત્રિપદ-પરિમિત પૃથ્વી મને દાનમાં આપી છે; અને આજે મેં બે પગલાંથી ખરેખર ત્રિલોકને વ્યાપી લીધો છે।”

Verse 38

अनेन मम दातव्यं तृतीयं पदमेव च । तस्माद्बद्धो मया साध्वि गरुडेनैव ते पतिः

“આ પ્રતિજ્ઞા મુજબ ત્રીજું પગલું પણ મને આપવું જ પડશે; તેથી, હે સાધ્વી, તારો પતિ મેં—અર્થાત્ ગરુડ દ્વારા—બંધાવ્યો છે।”

Verse 39

श्रुत्वा भगवतो वाक्यमुवाच परमं वचः । प्रतिश्रुतमनेनैव न दत्तं हि तव प्रभो

ભગવાનના વચન સાંભળી તેણીએ પરમ વચન કહ્યું— “હે પ્રભુ, આણે જે પ્રતિજ્ઞા કરી હતી તે હજી તમને આપવામાં આવી નથી।”

Verse 40

क्रांतं त्रिभुवनं चाद्य त्वया विक्रमरूपिणा । तदस्माकं विजघ्नीथाः स्वर्गे वाप्यथवा भुवि

આજે તમે વિક్రమસ્વરૂપ બની ત્રિભુવનને વટાવી દીધું છે. તેથી બાકી પગલું મૂકી અમને સ્વર્ગમાં કે પૃથ્વી પર દંડ આપો।

Verse 41

किंचिन्न दत्ता हि विभो देवदेव जगत्पते । प्रहस्य भगवानाह तदा विंध्यावलिं प्रभुः

હે વિભો, હે દેવદેવ, હે જગત્પતે—કંઈ જ આપ્યું નથી. ત્યારે ભગવાન પ્રભુ સ્મિત કરીને વિંધ્યાવલીને બોલ્યા।

Verse 42

पदानि त्रीणि मे चाद्य दातव्यानि कुतोऽधुना । शीघ्रं वद विशालाक्षि यत्ते मनसि वर्त्तते । तदोवाच च सा साध्वी ह्युरुक्रममवस्थिता

હજુ પણ મને ત્રણ પગલાં આપવાનાં છે—હવે તે કેવી રીતે શક્ય? હે વિશાલાક્ષિ, તારા મનમાં જે છે તે ઝડપથી કહો. ત્યારે ઉરુક્રમ સામે ઊભેલી તે સાધ્વી બોલી।

Verse 43

त्वया कुतो वेयमुरुक्रमेण क्रांता त्रिलोकी भुवनैकनाथ । तथैव सर्वं जगदेकबंधो देयं किस्माभिरतुल्यरूपिणे

હે ઉરુક્રમ, જેમણે ત્રિલોકી વટાવી—હે ભુવનૈકનાથ! હે જગતના એકમાત્ર બંધુ, અતુલ્યરૂપ તમને અમે શું આપી શકીએ?

Verse 44

तस्माद्विहाय तद्विष्णो त्वमेवं कुरु संप्रति । प्रति श्रुतानि मे भर्त्रा पदानि त्रीणि चाधुना । ददाति मे पतिस्तेद्य नात्र कार्या विचारणा

અતએવ, હે વિષ્ણો, તે વાત છોડીને હવે આમ કરો. મારા પતિએ જે ત્રણ પગલાં આપવાનું વચન આપ્યું હતું, આજે મારા પતિ જ તમને આપે છે; અહીં વિચારવાની જરૂર નથી।

Verse 45

निधेहि मे पदं त्वं हि शीर्ष्णि देववर प्रभो । द्वितीयं मे शिशोस्त्वं हि कुरु मूर्ध्नि जगत्पते

હે દેવવર પ્રભુ, મારા મસ્તક પર તમારું એક પગલું સ્થાપો; હે જગત્પતે, મારા શિશુના શિરે બીજું પગલું મૂકો।

Verse 46

तृतीयं च जगन्नाथ कुरु शीर्ष्णि पतेर्मम । एवं त्रीणि पदानीश तव दास्यामि केशव

હે જગન્નાથ, ત્રીજું પગલું મારા પતિના મસ્તક પર મૂકો; આ રીતે, હે ઈશ કેશવ, હું તમને ત્રણ પગલાં અર્પણ કરીશ।

Verse 47

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा परितुष्टो जनार्दनः । उवाच श्लक्ष्णया वाचा विरोचनसुतं प्रति

તેણીના વચન સાંભળી જનાર્દન અત્યંત પ્રસન્ન થયા અને મૃદુ વાણીથી વિરોચનપુત્ર (બલિ)ને સંબોધીને બોલ્યા।

Verse 48

भगवानुवाच । सुतलंगच्छ दैत्येन्द्र मा विलंबितुमर्हसि । सर्वैश्चासुरसंघैश्च चिरं जीव सुखी भव

ભગવાન બોલ્યા— હે દૈત્યેન્દ્ર, સુતલમાં જા; વિલંબ કરવો તને યોગ્ય નથી. સર્વ અસુરસંઘો સાથે દીર્ઘાયુ થા અને સુખી રહેજે।

Verse 49

परितुष्टोऽस्म्यहं तात किं कार्यं करवाणि ते । सर्वेषामपि दातॄणां वरिष्ठोऽसि महामते

હે તાત, હું સંપૂર્ણ પ્રસન્ન છું; તારા માટે હું શું કરું? હે મહામતિ, સર્વ દાતાઓમાં તું સર્વોત્તમ છે।

Verse 50

वरं वरय भद्रं ते सर्वान्कामान्ददामि ते । त्रिविक्रमेणैवमुक्तो विरोचनसुतस्तदा

“વર માગ; તારો કલ્યાણ થાઓ; હું તને સર્વ ઇચ્છિત કામનાઓ આપું છું.” એમ ત્રિવિક્રમે કહ્યે ત્યારે વિરોચનપુત્ર બલિ…

Verse 51

विमुक्तो हि परिष्वक्तो देवदेवेन चक्रिणा । तदा बलिरुवाचेदं वाक्यं वाक्यविशारदः

દેવોના દેવ, ચક્રધારી ભગવાને મુક્ત કરી આલિંગન આપ્યા પછી, વાણીમાં નિપુણ બલિએ ત્યારે આ વચન કહ્યું.

Verse 52

त्वया कृतमिदं सर्वं जगदेतच्चराचरम् । तस्मान्न कामये किंचित्त्वत्पदाब्जं विना प्रभो

“તમારા દ્વારા જ આ સર્વ જગત—ચર અને અચર—રચાયું છે. તેથી, હે પ્રભુ, તમારા પદ્મપાદ વિના હું કશુંય ઇચ્છતો નથી.”

Verse 53

भक्तिरस्तु पदांभोजे तव देव जनार्दन । भूयोभूयश्च देवेश भक्तिर्भवतु शाश्वती

“હે દેવ જનાર્દન, તમારા પદ્મપાદોમાં મારી ભક્તિ રહે. હે દેવેશ, વારંવાર મારી ભક્તિ શાશ્વત થાઓ.”

Verse 54

एवमभ्यर्थितस्तेन भगवान्भूतभावनः । उवाच परमप्रीतो विरोचनसुतं तदा

તેના દ્વારા આ રીતે પ્રાર્થિત થતાં, ભૂતભાવન ભગવાન પરમ પ્રસન્ન થઈ ત્યારે વિરોચનપુત્રને કહ્યું.

Verse 55

भगवानुवाच । बले त्वं सुतलं याहि ज्ञातिसंबंधिभिर्वृतः । एवमुक्तस्तदा तेन असुरो वाक्यब्रवीत्

ભગવાને કહ્યું—હે બલિ, જાતિ‑સંબંધીઓથી ઘેરાઈ સুতલ લોકમાં જા. એમ કહ્યે ત્યારે તે અસુરે પ્રતિઉત્તરરૂપે વચન બોલ્યું.

Verse 56

सुतले किं नु मे कार्यं देवदेव वदस्व मे । तिष्ठामि तव सांनिध्ये नान्यथा वक्तुमर्हसि

હે દેવદેવ! સুতલમાં મારું શું કાર્ય છે? મને કહો. હું તારા સાન્નિધ્યમાં જ રહું છું; તું અન્યથા બોલવા યોગ્ય નથી.

Verse 57

तदोवाच हृषीकेशो बलिं तं कृपयाऽन्विततः । अहं तव समीपस्थो भवामि सततं नृप

ત્યારે કૃપાથી યુક્ત હૃષીકેશે તે બલિને કહ્યું—હે નૃપ! હું સદા તારા સમીપ રહીશ.

Verse 58

द्वारि स्थितस्तव विभो निवासामि नित्यं मा खिद्यतामसुरवर्य बले श्रृणुष्व । वाक्यं तु मे वर महो वरदस्तवाद्य वैकुंठवासिभिपलं च भजामि गेहम्

હે વિભો! હું તારા દ્વારે ઊભો રહી નિત્ય નિવાસ કરીશ. હે અસુરશ્રેષ્ઠ બલિ, ખેદ ન કર—મારું વચન સાંભળ. આજે તું ખરેખર મહા વરદાતા છે; તેથી હું વૈકુંઠવાસીઓ સાથે તારા ગૃહનું રક્ષણ કરીશ.

Verse 59

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विष्मोरतुलतेजसः । जगाम सुतलं दैत्यौ ह्यसुरैः परिवारितः

અતુલ તેજસ્વી વિષ્ણુના તે વચન સાંભળી, અસુરોથી ઘેરાયેલો દૈત્ય બલિ સুতલ લોકમાં ગયો.

Verse 60

तदा पुत्रशतेनैव बाणमुख्येन सत्वरम् । वसमानो महाबाहुर्दातॄणां च परा गतिः

ત્યારે બાણના નેતૃત્વમાં સો પુત્રો સાથે તે મહાબાહુ ત્વરિત ત્યાં વસ્યો અને દાતાઓનો પરમ આશ્રય બન્યો।

Verse 61

त्रैलोक्ये याचका ये च सर्वे यांति बलिं प्रति । द्वारि स्थितस्तस्य विष्णुः प्रयच्छति यथेप्सितम्

ત્રિલોકના સર્વ યાચકો બલી પાસે જાય છે; અને તેના દ્વારે ઊભેલા વિષ્ણુ તેમને ઇચ્છિત દાન આપે છે।

Verse 62

भुक्तिकामाश्च ये केचिन्मुक्तिकामास्तथा परे । येषां यज्ञे च ते विप्रास्तत्तेभ्यः संप्रयच्छति

કેટલાક ભોગ ઇચ્છે છે, કેટલાક મુક્તિ; અને યજ્ઞમાં પ્રવૃત્ત બ્રાહ્મણોને પણ—તે સૌને તેમની અભિલાષિત સિદ્ધિ આપે છે।

Verse 63

एवंविधो बलिर्जातः प्रसादाच्छंकरस्य च । पुरा हि कितवत्वेन यद्दत्तं परमात्मने

આ રીતે શંકરના પ્રસાદથી બલી એવો મહાન બન્યો; કારણ કે પહેલાં અનાયાસે પરમાત્માને આપેલું દાન ફળ્યું।

Verse 64

अशुचिं भूमिमासाद्य गंधपुष्पादिकं महत् । पतितं चार्प्पितं तेन शिवाय परमात्मने

અશુચિ ભૂમિ પર પહોંચ્યા છતાં, ગંધ-પુષ્પાદિ મહાન અર્પણ પડેલું હતું તે પણ તેણે પરમાત્મા શિવને સમર્પિત કર્યું।

Verse 65

किं पुनः परया भक्त्या चार्चयंति महेश्वरम् । पुष्पं फलं तोयं ते यांति शिवसन्निधिम्

તો પછી જે પરમ ભક્તિથી મહેશ્વરની પૂજા કરે છે—પુષ્પ, ફળ અને જળ અર્પે છે—તે નિશ્ચયે શિવસન્નિધિ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 66

शिवात्परतरो नास्ति पूजनीयो हि भो द्विजाः । ये हि मूकास्तथांधाश्च पंगवो ये जडास्तथा

શિવથી પર કોઈ ઊંચો નથી; હે દ્વિજોઃ તે જ ખરેખર પૂજનીય છે. જે મૂંગા, અંધ, લંગડા કે જડબુદ્ધિ હોય તોય—

Verse 67

जातिहीनाश्च चंडालाः श्वपचा ह्यंत्यजा ह्यमी । शिवभक्तिपरा नित्यं ते यांति परमां गतिम्

જાતિહીન, ચાંડાલ, શ્વપચ અને અન્ય ‘અંત્યજ’ પણ—જો તેઓ સદા શિવભક્તિમાં પરાયણ રહે—તો પરમ ગતિ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 68

तस्मात्सदाशिवः पूज्यः सर्वैरेवमनीषिभिः । पूजनीयो हि संपूज्यो ह्यर्चनीयः सदाशिवः

અતએવ સદાશિવને સર્વ વિવેકીજનોએ પૂજવો જોઈએ. સદાશિવ જ ખરેખર પૂજનીય, સંપૂર્ણ વંદનીય અને અર્ચનીય છે।

Verse 69

महेशं परमारथज्ञाश्चिंतयंति हृदि स्थितम् । यत्र जीवो भवत्येव शिवस्तत्रैव तिष्ठति

પરમાર્થ જાણનારા મહેશને હૃદયમાં સ્થિત માનીને તેનું ચિંતન કરે છે. જ્યાં જીવ છે, ત્યાં જ શિવ પણ નિવાસ કરે છે।

Verse 70

विना शिवेन यत्किंचिदशिवं भवति क्षणात् । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च गुणकार्यकरा ह्यमी

શિવ વિના જે કંઈ પણ હોય તે ક્ષણમાં અશિવ બની જાય છે. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્ર પણ ગુણો તથા તેમના કાર્યફળના કર્તા-કારણરૂપે જ પ્રવર્તે છે.

Verse 71

रजोगुणान्वितो ब्रह्मा विष्णुः सत्त्वगुणान्वितः । तमोगुणाश्रितो रुद्रो गुणातीतो महेश्वरः

બ્રહ્મા રજોગુણયુક્ત છે, વિષ્ણુ સત્ત્વગુણયુક્ત છે. રુદ્ર તમોગુણાશ્રિત છે—પર મહેશ્વર ગુણાતીત છે.

Verse 72

लिंगरूपो महादेवो ह्यर्चनीयो मुमुक्षुभिः । शिवात्परतरो नास्ति भुक्तिमुक्तिप्रदायकः

લિંગરૂપ મહાદેવની મુમુક્ષુઓએ આરાધના કરવી જોઈએ. શિવથી પર કોઈ નથી; તેઓ ભોગ અને મોક્ષ—બન્ને આપનાર છે.