Adhyaya 18

Verse 1

। लोमश उवाच । कर्मणा परिभूतो हि महेंद्रो गुरुमब्रवीत् । विना यत्नेन संक्लेसात्तर्तुं कर्म्म किमुच्यताम्

લોમશ બોલ્યા—પોતાના કર્મના વેગથી પરાભૂત મહેન્દ્રે ગુરુને કહ્યું—“અતિશય પ્રયત્ન વિના આ કર્મજન્ય ક્લેશને કેવી રીતે પાર કરી શકાય? કૃપા કરીને ઉપાય કહો।”

Verse 2

बृहस्पतिरुवाचेदं त्यक्त्वा चैवामरावतीम् । यास्यामोऽन्यत्र सर्वे वै सकुटुंबा जिगीपवः

બૃહસ્પતિ બોલ્યા—“અમરાવતી ત્યજીને આપણે સૌ પરિવારসহ અન્યત્ર જઈએ; વિજય ફરી મેળવવાની ઇચ્છાથી પ્રસ્થાન કરીએ।”

Verse 3

तथा चक्रुः सुराः सर्वे हित्वा चैवामरावतीम् । बर्हिणो रुपमास्थाय गतः सद्यः पुरंदरः

એ રીતે સર્વ દેવોએ અમરાવતી ત્યજી દીધી. અને પુરંદર (ઇન્દ્ર) મોરનું રૂપ ધારણ કરીને તત્કાળ નીકળી પડ્યો.

Verse 4

काको भूत्वा यमः साक्षात्कृकलासो धनाधिपः । अग्निः कपोतको भूत्वा भेको भूत्वा महेश्वरः

યમ સ્વયં કાગડો બન્યો; ધનાધિપ (કુબેર) ગરોળી બન્યો. અગ્નિ કબૂતર બન્યો અને મહેશ્વર (શિવ) દેડકો બન્યો.

Verse 5

नैरृतस्तत्क्षणादेव कपोतोऽभूत्ततो गतः । पाशी कपिंजलो भूत्वा वायुः पारावतोऽभवत्

નૈરૃત તત્ક્ષણે કબૂતર બનીને ચાલ્યો ગયો. પાશી વરુણ તીતર (કપિંજલ) બન્યો અને વાયુ પારાવત (ફાખ્તા) બન્યો.

Verse 6

एवं नानातनुभृतो हित्वा ते त्रिदिवं गताः । कश्यपस्याश्रमं पुण्यं संप्राप्तास्ते भयातुराः

આ રીતે અનેક દેહ ધારણ કરીને તેઓ ત્રિદિવલોક છોડીને ગયા; ભયથી વ્યાકુળ થઈ તેઓ કશ્યપના પવિત્ર આશ્રમમાં આવી પહોંચ્યા।

Verse 7

अदितिं मातरं सर्वे शशंसुर्दैत्यचेष्टितम्

તેઓ સૌએ પોતાની માતા અદિતીને દૈત્યોની ચેષ્ટાઓ અને કાવતરાં જણાવી દીધાં।

Verse 8

अप्रियं तदुपाकर्ण्य ह्यदितिः पुत्रलालसा । उवाच कश्यपं सा तु सुराणां व्यसनं महत् । महर्षे श्रयतां वाक्यं श्रुत्वा तत्कर्तुमर्हसि

તે દુઃખદ સમાચાર સાંભળી પુત્રલાલસાથી વ્યાકુળ અદિતીએ કશ્યપને દેવતાઓ પર આવેલા મહાવિપત્તિ વિષે કહ્યું—“હે મહર્ષિ, મારી વાણીનો આશ્રય લો; સાંભળી જે યોગ્ય હોય તે કરો।”

Verse 9

दैत्यैः पराजिता देवा हित्वा चैवामरावतीम् । त्वदीयमाश्रमं प्राप्तास्तान्रक्षस्व प्रजापते

દૈત્યો દ્વારા પરાજિત દેવતાઓ અમરાવતી છોડીને તમારા આશ્રમમાં આવ્યા છે; હે પ્રજાપતિ, તેમની રક્ષા કરો।

Verse 10

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा कश्यपो वाक्यमब्रवीत् । तपसा महता तन्वि जानीहि त्वं च भामिनि । अजेया ह्यसुराः साध्वि भृगुणा ह्यनुमोदिताः

તેના વચન સાંભળી કશ્યપ બોલ્યા—“હે તન્વિ, હે ભામિની, જાણ કે મહાન તપથી જ આ કાર્ય સિદ્ધ થશે. હે સાધ્વિ, ભૃગુના અનુમોદનથી અસુરો ખરેખર અજય છે।”

Verse 11

तेषां जयो हि तपसा उग्रेणाऽद्येन भामिनि । कुरु शीघ्रतरेणैव सुराणां कार्यसिद्धये

હે ભામિની! આજથી આરંભ થતી ઉગ્ર તપસ્યાથી જ તેમનો વિજય પ્રાપ્ત થશે. દેવતાઓના કાર્યસિદ્ધિ માટે તું તરત, અતિ શીઘ્ર કર.

Verse 12

व्रतमेतन्महाभागे कथयाम्यर्थसिद्धये । तत्कुरुष्व प्रयत्नेन यथोक्तविधिना शुभे

હે મહાભાગે! ઇચ્છિત અર્થસિદ્ધિ માટે હું આ વ્રતનું વિધાન કહું છું. હે શુભે! યથોક્ત રીત પ્રમાણે પ્રયત્નપૂર્વક તેને કર.

Verse 13

मासि भाद्रपदे देवि दशम्यां नियता शुचिः । एकभक्तं प्रकुर्वीत विष्णोः प्रीत्यर्थमेव च

હે દેવી! ભાદ્રપદ માસમાં દશમી તિથિએ નિયમિત અને શુચિ રહી એકભક્ત (એકવાર ભોજન) કરવું, અને તે પણ માત્ર વિષ્ણુની પ્રીતિ માટે.

Verse 14

प्रर्थनीयो हरिः साक्षात्सर्वकामवरेश्वरः । मंत्रेणानेन सुभगे तद्भक्तैर्वरवर्णिनि

હે સુભગે, વરવર્ણિની! સર્વ કામનાઓના વરદાતા સాక్షાત્ હરિને તેમના ભક્તોએ આ મંત્રથી જ પ્રાર્થવો જોઈએ.

Verse 15

तव भक्तोस्म्यहं नाथ दशम्यादिदिनत्रयम् । व्रतं चराम्यहं विष्णो अनुज्ञां दातुमर्हसि

હે નાથ! હું તમારો ભક્ત છું. દશમીથી આરંભ કરીને ત્રણ દિવસ હું આ વ્રત આચરીશ. હે વિષ્ણુ! મને તેની અનુજ્ઞા આપવી તમને યોગ્ય છે.

Verse 16

अनेनैव च मंत्रेण प्रार्थनीयो जगत्पतिः । एकभक्तं प्रकुर्वीत तच्च भक्तं च केवलम्

આ જ મંત્રથી જગત્પતિ ભગવાનને ભક્તિપૂર્વક પ્રાર્થના કરવી જોઈએ. એકભક્ત વ્રત રાખવું—માત્ર એક વખત ભોજન, બીજું બધું ત્યજવું.

Verse 17

रंभापत्रे च भोक्तव्यं वर्जितं लवणेन हि । एकादश्यां चोपवासं प्रकुर्वीत प्रयत्नतः

કેળાના પાન પર જ ભોજન કરવું અને લવણ (મીઠું) ત્યજવું. તેમજ એકાદશીએ પ્રયત્નપૂર્વક ઉપવાસ કરવો.

Verse 18

रात्रौ जागरणं कुर्यात्प्रयत्नेन सुमध्यमे । द्वादश्यां निपुणत्वेन पारणा तु विधानतः । कर्तव्या ज्ञातिभिः सार्द्धं भोजयित्वा द्विजीत्तमान्

હે સુમધ્યમે! રાત્રે પ્રયત્નપૂર્વક જાગરણ કરવું. દ્વાદશીએ નિયમ મુજબ કુશળતાથી પારણા કરવી—સગાંસંબંધીઓ સાથે, ઉત્તમ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવીને.

Verse 19

एवं द्वादशमासांस्तु कुर्याद्व्रतमतंद्रितः । मासि भाद्रपदे प्राप्ते एकादश्यां प्रयत्नतः । विष्णुमभ्यर्च्य यत्नेन कलशोपरि संस्थितम्

આ રીતે બાર માસ સુધી આ વ્રત બેદરકારી વિના કરવું. ભાદ્રપદ માસ આવે ત્યારે, એકાદશીએ વિશેષ પ્રયત્નથી, કલશ ઉપર પ્રતિષ્ઠિત ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા કરવી.

Verse 20

सौवर्णं राजतं वापि यताशक्त्या प्रकल्पयेत् । श्रवणेन तु संयुक्तां द्वादशीं पापनाशिनीम् । व्रती उपवसेद्यत्नात्सर्वदोषप्रशांतये

યથાશક્તિ સોનાનું અથવા ચાંદીનું પાત્ર/દાન વગેરેની વ્યવસ્થા કરવી. શ્રવણ નક્ષત્રયુક્ત પાપનાશિની દ્વાદશીએ, વ્રતીએ સર્વ દોષોની શાંતિ માટે પ્રયત્નપૂર્વક ઉપવાસ કરવો.

Verse 21

एवं हि कश्यपेनोक्तं श्रुत्वाऽदितिरथाचरत् । व्रतं सांवत्सरं यावन्नियमेन समन्वितता

કશ્યપે આ રીતે કહેલું સાંભળી અદિતીએ ત્યારબાદ નિયમ-સંયમથી યુક્ત થઈ પૂર્ણ એક વર્ષ સુધી તે વ્રતનું વિધિપૂર્વક આચરણ કર્યું।

Verse 22

वर्षांतेन व्रतेनैव परितुष्टो जनार्दनः । प्रादुर्बभूव द्वादश्यां श्रवणेन तदा द्विजाः

વર્ષાંતમાં તે વ્રતથી જનાર્દન પરિતોષ પામ્યા; હે દ્વિજોઃ, ત્યારે શ્રવણ નક્ષત્રયુક્ત દ્વાદશીએ તેઓ પ્રાદુર્ભૂત થયા।

Verse 23

बटुरूपधरः श्रीशो द्विभुजः कमलेक्षमः । अतसीपुष्पसंकाशो वनमालाविभूषितः

શ્રીપતિ ભગવાન બટુરૂપ ધારણ કરીને પ્રગટ થયા—દ્વિભુજ, કમલનેત્ર, અતસી પુષ્પ સમાન તેજસ્વી અને વનમાળાથી વિભૂષિત।

Verse 24

तं दृष्ट्वा विस्मयाविष्टा पूजामध्येऽदितिस्तदा । कश्यपेन समायुक्ता साऽस्तौषीत्कमलेक्षणा

તેમને જોઈ પૂજાના મધ્યમાં અદિતી આશ્ચર્યથી વ્યાપ્ત થઈ ગઈ; ત્યારબાદ કશ્યપ સાથે મળીને તેણે કમલનેત્ર પ્રભુની સ્તુતિ કરી।

Verse 25

अदितिरुवाच । नमोनमः कारणकारणाय ते विश्वात्मने विश्वसृजे चिदात्मने । वरेण्यरूपाय परावरात्मने ह्यकुंठबोधाय नमोनमस्ते

અદિતીએ કહ્યું—હે કારણોના પણ કારણ, તમને વારંવાર નમસ્કાર. હે વિશ્વાત્મા, વિશ્વસ્રષ્ટા, ચિદાત્મા, તમને નમસ્કાર. હે વરેણ્યરૂપ, પર-અપર આત્મસ્વરૂપ, જેમનું જ્ઞાન અપ્રતિહત છે—તમને પુનઃ પુનઃ નમસ્કાર।

Verse 26

इति स्मृतस्तदाऽदित्या देवानां परिरच्युतः । प्रहस्य भगवानाह अदितिं देवमातरम्

આ રીતે અદિતિએ સ્મરણ કરતાં દેવોના આશ્રય અચ્યુત ભગવાન હસીને દેવમાતા અદિતિને કહ્યું.

Verse 27

श्रीभगवानुवाच । तपसा परमेणैव प्रसन्नोहं तवानघे । अमुना वपुषा चैव देवानां कार्यसिद्धये

શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે અનઘે! તારા પરમ તપથી હું પ્રસન્ન છું; દેવોના કાર્યસિદ્ધિ માટે જ આ જ સ્વરૂપે આવ્યો છું.

Verse 28

श्रुत्वा भगवतो वाक्यमदितिस्तमुवाचह । भगवन्पराजिता देवा असुरैर्बलवत्तरैः । तान्रक्ष शरणापन्नासुरान्सर्वाञ्जनार्दन

ભગવાનના વચન સાંભળી અદિતિએ કહ્યું—હે ભગવન! બળવાન અસુરોએ દેવોને પરાજિત કર્યા છે; હે જનાર્દન, શરણાગત તે સર્વ દેવોની રક્ષા કરો.

Verse 29

निशम्य वाक्यं किल तच्च तस्या विष्णुर्विकुंठाधिपतिः स एकः । ज्ञात्वा च सर्वं सुरचेष्टितं तदा बलेश्च सर्वं च चिकीर्षितं च

તેણીના વચન સાંભળી વૈકુંઠાધિપતિ એકમાત્ર વિષ્ણુએ ત્યારે બધું જાણી લીધું—દેવોની ચેષ્ટા અને તે સમયે બલિનું સર્વ આયોજન પણ.

Verse 30

किं कार्यमद्यैव मया हि कार्यं येनैव देवा जयमाप्नुवंति । पराजयं दैत्यवराश्च सर्वे विष्णुः परात्मैव विचिंत्य सर्वम्

“આજે જ મને કયું કાર્ય કરવું—કયા કર્મથી દેવો વિજય પામે અને સર્વ શ્રેષ્ઠ દૈત્ય પરાજિત થાય?”—એમ પરમાત્મા વિષ્ણુએ સર્વ વિચાર્યું.

Verse 31

गदमुवाच भगवान्गच्छस्वाद्य वधं प्रति । वैरोचनिं महाभागे घात यस्व त्वरान्विता

ભગવાને ગદાને કહ્યું—આજે જ વધ માટે જા. હે મહાભાગે, ત્વરાથી વૈરોચનિ બલિને ઘાત કર.

Verse 32

गदोवाच हृषीकेशं प्रहसन्तीव भामिनी । मया ह्यशक्यो वधितुं ब्रह्मण्यो हि बलिर्महान्

ગદાએ હૃષીકેશને, જાણે હસતી હોય તેમ, કહ્યું—મારા દ્વારા તેનો વધ શક્ય નથી; કારણ કે મહાન બલિ બ્રાહ્મણભક્ત, બ્રહ્મણ્ય છે.

Verse 33

चक्रं प्रति तदा विष्मुरुवाच परिसांत्वयन् । त्वं गच्छ बलिनं हंतुं शीघ्रमेव सुदर्शन

ત્યારે વિષ્ણુએ સાંત્વના આપતાં ચક્રને કહ્યું—હે સુદર્શન, તું જા અને ત્વરિત બલિને વધ કર.

Verse 34

तदोवाच त्वरेणैव चक्रपाणिं सुदर्शनम् । न शक्यते मया हंतुं बलिनं तं महाप्रभो

ત્યારે સુદર્શને ત્વરાથી ચક્રપાણિ પ્રભુને કહ્યું—હે મહાપ્રભુ, હું તે બલિને વધ કરી શકતો નથી.

Verse 35

ब्रह्मण्योऽसि यथा विष्णो तथासौ दैत्यपुंगवः । धनुषा च तथैवोक्तः शार्ङ्गपाणिश्च विस्मितः । चिंतयामास बहुधा विमृश्य सुचिरं बहु

હે વિષ્ણુ, જેમ તમે બ્રાહ્મણભક્ત (બ્રહ્મણ્ય) છો તેમ જ તે દૈત્યોમાં શ્રેષ્ઠ છે. એમ સાંભળીને શારઙ્ગપાણિ આશ્ચર્યચકિત થયા અને લાંબા સમય સુધી અનેક રીતે વિચાર કર્યો.

Verse 36

अत्रिरुवाच । तदा ते ह्यसुराः सर्वे किमकुर्वस्तदुच्यताम्

અત્રિ બોલ્યા—ત્યારે તે બધા અસુરોએ શું કર્યું? કૃપા કરીને તે કહો।

Verse 37

लोमश उवाच । तदा ते ह्यसुराः सर्वे बलिप्रभृतयो दिवि । रुरुधुर्नगरीं रम्यां योद्धुकामाः पुरंदरम्

લોમશ બોલ્યા—ત્યારે બલિ વગેરે બધા અસુરોએ સ્વર્ગમાં તે રમ્ય નગરીને ઘેરી લીધી, પુરંદર (ઇન્દ્ર) સાથે યુદ્ધ કરવા ઇચ્છતા।

Verse 38

न विदुर्ह्यसुराः सर्वे गतान्देवांस्त्रिविष्टपात् । नानारूपधरां स्तस्मात्कश्यपस्याश्रयं प्रति

બધા અસુરોને ખબર ન પડી કે દેવો ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ) છોડીને ગયા છે; તેથી દેવોએ અનેક રૂપ ધારણ કરીને કશ્યપના આશ્રય તરફ ગમન કર્યું।

Verse 39

प्राकारमारुह्य तदा हि संभ्रमाद्दैत्याः सुरेशं प्रति हंतुकामाः । यावत्प्रविष्टा ह्यमरावतीं तां शून्यामपश्यन्परितुष्टमानसाः

ત્યારે દૈત્યો ઉત્સાહમાં પ્રાકાર પર ચઢી દેવેશને મારવા ઇચ્છતા આગળ વધ્યા; પરંતુ અમરાવતીમાં પ્રવેશ કરતાં તે ખાલી દેખાઈ, તેમનાં મન પ્રસન્ન થયા।

Verse 40

इंद्रासने च शुक्रेण ह्यभिषिक्तो बलिस्तदा । सहाभिषेकविधिना ह्यसुरैः परिवारितः

ત્યારે શુક્રાચાર્યે ઇન્દ્રાસન પર બલિનો અભિષેક કર્યો; રાજાભિષેકની સર્વ વિધિ સાથે, અસુરોથી પરિભ્રમિત થઈ તે સ્થાપિત થયો।

Verse 41

तथैवाधिष्ठितो राज्ये बलिर्वैरोचनो महान् । शुशुभे परया भूत्या महेंद्राधिकृतस्तदा

એ જ રીતે રાજ્યમાં અધિષ્ઠિત થયેલો મહાન વૈરોચન બલિ, તે સમયે મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર)નો અધિકાર ગ્રહણ કરીને પરમ વૈભવથી શોભિત થયો।

Verse 42

नागैश्चासुरसंघैश्च सेव्यमानो महेंद्रवत् । सुरद्रुमो जितस्तेन कामधे नुर्मणिस्तथा

નાગો અને અસુરસંઘો દ્વારા મહેન્દ્રની જેમ સેવિત થઈ, તેણે સુરદ્રુમ (કલ્પવૃક્ષ) જીત્યો; તેમજ કામધેનુ અને ઇચ્છાપૂર્તિ મણિ પણ પ્રાપ્ત કરી।

Verse 43

दानैर्द्दाता च सर्वेषां येऽन्ये दानित्वमागताः । सर्वेषामेव भूतानां दानैर्दाता बलिर्महान्

દાન દ્વારા તેણે દાનશીલતામાં પ્રસિદ્ધ થયેલા અન્ય સૌને પણ વટાવી દીધા; પોતાના દાનોથી મહાબલિ સર્વ પ્રાણીઓનો ઉપકારક દાતા બન્યો।

Verse 44

यान्यान्कामयते कामां स्तान्सर्वान्वितरत्यसौ । सर्वेभ्योऽपि स चार्थिभ्यो दानवानामधीश्वरः

લોકો જે જે ઇચ્છાઓ કરે, તે બધું જ તે આપી દેતો; દાનવોનો અધિેશ્વર તે દરેક યાચકને ભેદ વિના દાન આપતો હતો।

Verse 45

शौनक उवाच । देवेंद्रो हि महाभाग न ददाति कदाचन । कथं बलिरसौ दाता कथयस्व यथातथम्

શૌનક બોલ્યા— હે મહાભાગ! દેવેન્દ્ર (ઇન્દ્ર) તો કદી દાન આપતો નથી; તો આ બલિ દાતા કેવી રીતે કહેવાય છે? યથાર્થ રીતે કહો।

Verse 46

लोमश उवाच । यत्नतो येन यत्किंचित्क्रियते सुकृतं नरैः । शुभं वाप्यशुभं वापि ज्ञातव्यं हि विपश्चिता

લોમશ બોલ્યા—મનુષ્યો પ્રયત્નપૂર્વક જે કંઈ કર્મ કરે છે, તે શુભ હોય કે અશુભ; વિવેકીજનોએ તેનું યથાર્થ સ્વરૂપ અવશ્ય જાણવું જોઈએ।

Verse 47

शक्रो हि याज्ञिको विप्रा अश्वमेधशतेन वै । प्राप्तराज्योऽमरावत्यां केवलं भोगलोलुपः

હે વિપ્રો, શક્ર (ઇન્દ્ર) ખરેખર યજ્ઞકર્તા હતો; સો અશ્વમેધોથી તેણે અમરાવતીમાં રાજ્ય મેળવ્યું, છતાં તે માત્ર ભોગલોલુપ જ રહ્યો।

Verse 48

अर्थितं तत्फलं विद्धि पुनः कार्पण्यमाविशत् । पुनर्मरणमाविश्य श्रीणपुण्यो भविष्यति

જાણો કે તે જ ફળ તેણે ઇચ્છ્યું હતું; પછી ફરી કৃপણતા તેમાં પ્રવેશી. અને ફરી મરણચક્રમાં પડી તે ક્ષીણ-પુણ્યવાળો બનશે।

Verse 49

य इंद्र कृमिरेव स्यात्कृमिरंद्रो हि जायते । तस्माद्दानात्परतरं नान्यदस्तीह मोचनम्

ઇન્દ્ર પણ કીડો બની શકે છે, અને કીડામાંથી ‘કીડાઓનો ઇન્દ્ર’ પણ જન્મી શકે છે. તેથી આ લોકમાં દાનથી પરે મુક્તિનું બીજું સાધન નથી।

Verse 50

दानाद्धि प्राप्यते ज्ञानं ज्ञानान्मोक्षो न संशयः । मोक्षात्परतरा भक्तिः शूलपाणौ हि वै द्वजाः

દાનથી જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે, અને જ્ઞાનથી મોક્ષ—એમાં સંશય નથી. પરંતુ હે દ્વિજોઃ, શૂલપાણિ ભગવાનમાં ભક્તિ મોક્ષથી પણ પરમ છે।

Verse 51

ददाति सर्वं सर्वेशः प्रसन्नात्मा सदाशिवः । किंचिदल्पेन तोयेन परितुष्यति शंकरः

પ્રસન્ન હૃદયવાળા સર્વેશ્વર સદાશિવ સર્વ કાંઈ આપે છે; શંકર ભક્તિપૂર્વક અર્પિત થોડા જળથી પણ સંતોષ પામે છે.

Verse 52

अत्रैवोदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । विरोचनसुतेनेदं कृतमस्ति न संशयः

અહીં જ હું આ પ્રાચીન પવિત્ર ઇતિહાસનું ઉદાહરણ આપું છું; આ વિરોચનના પુત્રે જ કર્યું હતું—એમાં શંકા નથી.

Verse 53

कितवो हि महापापो देवब्राह्मणनिंदकः । निकृत्या परयोपेतः परदाररतो महान्

એ જુગારી ખરેખર મહાપાપી હતો—દેવો અને બ્રાહ્મણોની નિંદા કરનાર, છેતરપિંડીમાં રત, અને પરસ્ત્રીમાં અત્યંત આસક્ત।

Verse 54

एकदा तु महापापात्कैतावाच्च जितं धनम् । गणिकार्थे च पुष्पाणि तांबूलं चंदनं तथा

એક વખત મહાપાપ અને છેતરપિંડીથી તેણે ધન જીત્યું; અને ગણિકા માટે ફૂલો, તાંબૂલ તથા ચંદન પણ લાવ્યો.

Verse 55

कौपीनमात्रं तस्यैव कितवस्य प्रदृश्यते । कराभ्यां स्वस्तिकं कृत्वा गंधमाल्यादिकं च यत्

એ જુગારી માત્ર કૌપીન ધારણ કરેલો દેખાયો; બંને હાથથી સ્વસ્તિક-ચિહ્ન બનાવી, સુગંધ, માળા વગેરે જે હતું તે ધારણ કરતો હતો.

Verse 56

गणिकार्थमुपादाय धावमानो गृहं प्रति । तदा प्रस्खलितो भूमौ निपपात च तत्क्षणात्

ગણિકા માટે તે વસ્તુઓ લઈને તે તેના ઘરની તરફ દોડ્યો; ત્યારે જમીન પર લપસી એ જ ક્ષણે પડી ગયો।

Verse 57

पतनान्मूर्छया युक्तः क्षणमात्रं तदाऽभवत् । ततो मूर्छागतस्यास्य पापिनोऽनिष्टकारिणः

પડવાથી તે મૂર્છિત થયો અને ક્ષણમાત્ર એમ જ રહ્યો. પછી મૂર્છામાં પડેલા તે પાપી, અનિષ્ટ કરનાર—

Verse 58

बुद्धिः सद्यः समुत्पन्ना कर्मणा प्राक्तनेन हि । निर्वेदं परमापन्नः कितवो दुःखसंयुतः

પૂર્વકર્મના બળથી તરત જ તેમાં સદ્બુદ્ધિ ઉદ્ભવી. દુઃખથી ભરેલો તે જુગારી ઊંડા વૈરાગ્ય અને પશ્ચાત્તાપમાં પડ્યો।

Verse 59

भूम्यां निपतितं यच्च गंधपुष्पादिकं महत् । समर्पितं शिवायेति कितवेनाप्यबुद्धिना

જમીન પર પડેલું સુગંધ, પુષ્પ વગેરેનું તે વિશાળ અર્પણ પણ—અल्पબુદ્ધિ જુગારી ‘શિવાય’ કહી અર્પે તોય—શિવને ઉપહારરૂપે સ્વીકારાયું।

Verse 60

चित्रगुप्तेन चाख्यातं दत्तमस्ति त्वया पुनः । पतितं चैव देहांते शिवाय परमात्मने

અને ચિત્રગુપ્તે જણાવ્યું છે કે દેહાંત સમયે તું ફરીથી પડેલું એ જ દ્રવ્ય પરમાત્મા શિવને અર્પણ કર્યું હતું।

Verse 61

पचनीयोसि मे मंद नरकेषु महत्सु च । इत्युक्तो धर्मराजेन कितवो वाक्यमब्रवीत्

ધર્મરાજે કહ્યું—“હે મંદબુદ્ધિ! મહાન નરકોમાં તારે ‘પકવાવું’ (ઘોર દુઃખ ભોગવવું) પડશે।” એમ કહ્યા પછી જુગારી એ વચન બોલ્યો।

Verse 62

पापाचारो हि भगवन्कश्चिन्नैव मया कृतः । विमृश्यतां मे सुकृतं याथातथ्येन भो यम

તે બોલ્યો—“ભગવન્, મેં જાણીને કોઈ પાપાચાર કર્યો નથી. હે યમ, મારા સુકૃતનું યથાર્થ રીતે વિચાર કરો।”

Verse 63

चित्रगुप्तेन चाख्यातं द्त्तमस्ति त्वया पुनः । पतितं चैव देहांते शिवाय परमात्मने

ચિત્રગુપ્તે પણ જણાવ્યું—તમે ફરી દાન કર્યું હતું; દેહાંત સમયે પડી ગયેલું પણ પરમાત્મા શિવને અર્પણ કર્યું હતું।

Verse 64

तेन कर्मविपाकेन घटिकात्रयमेव च । शचीपतेः पदं विद्धि प्राप्स्यसि त्वं न संशयः

તે કર્મવિપાકના ફળથી માત્ર ત્રણ ઘટિકા સુધી—આ જાણ—તમે શચીપતિ (ઇન્દ્ર)નું પદ પ્રાપ્ત કરશો; તેમાં સંશય નથી।

Verse 65

आगतस्तत्क्षणाद्देवः सुर्वैः समन्वितः । ऐरावतं समारूढो नीतोऽसौ शक्रमंदिरम् । शक्रः प्रबोधितस्तेन गुरुणा भावितात्मना

તત્ક્ષણે દેવો સાથે એક દેવતા આવ્યો. ઐરાવત પર આરુઢ થઈ તે પુરુષને શક્રના મંદિરમાં લઈ જવાયો; અને ભાવિતાત્મા ગુરુએ શક્ર (ઇન્દ્ર)ને જાગૃત કર્યો।

Verse 66

घटिकात्रितयं यावत्तावत्कालं पुरंदर । निजासनेऽपि संस्थाप्यः कितवोऽपि ममाज्ञया

હે પુરંદર! ત્રણ ઘટિકા જેટલો સમય, એટલા જ કાળ માટે મારી આજ્ઞાથી આ કિતવ (જુગારી)ને પણ તારા પોતાના આસન પર બેસાડવો।

Verse 67

गुरोर्वचनमार्कर्ण्य कृत्वा शिरसि तत्क्षणात् । गतोऽन्वत्रैव शक्रोऽसौ कितवो हि प्रवेशितः । भवनं देवराजस्य नानाश्चर्यसमन्वितम्

ગુરુના વચનને સાંભળી તત્ક્ષણે તેને શિરસે ધારણ કરીને શક્ર ત્યાં જ ગયો; અને તે કિતવને દેવરાજના નાનાવિધ અદ્ભુતોથી યુક્ત ભવનમાં પ્રવેશ કરાવવામાં આવ્યો।

Verse 68

शक्रासनेऽभिषिक्तोऽसौ राज्यं प्राप्तः शतक्रतोः । शंभोर्गंधप्रदानाच्च पुष्पतांबूलसंयुतम्

શક્રાસન પર અભિષિક્ત થઈ તેણે શતક્રતુ (ઇન્દ્ર)નું રાજ્ય પ્રાપ્ત કર્યું; શંભુને પુષ્પ અને તાંબૂલ સહિત ગંધ અર્પણ કરવાથી આ ફળ મળ્યું।

Verse 69

किं पुनः श्रद्धया युक्ताः शिवाय परमात्मने । अर्पयंति सदा भक्त्या गंधपूष्पादिकं महत्

તો પછી જે શ્રદ્ધાયુક્ત થઈ સદા ભક્તિથી પરમાત્મા શિવને ગંધ, પુષ્પ વગેરે મહાન ઉપચાર અર્પે છે—તેમનો મહિમા તો કેટલો વિશેષ!

Verse 70

शिवसायुज्यमायाताः शिवसेनासमन्विताः । प्राप्नुवंति महामोदं शक्रो ह्येषां च किंकरः

શિવસાયુજ્યને પામીને અને શિવસેનાથી સમન્વિત થઈ તેઓ મહામોદ (પરમાનંદ) પ્રાપ્ત કરે છે; ખરેખર શક્ર (ઇન્દ્ર) પણ તેમનો કિંકર બની જાય છે।

Verse 71

शिवपूजारतानां च यत्सुखं शांतचेतसाम् । ब्रह्मशक्रादिकानां च तत्सुखं दुर्लभं महत्

શિવપૂજામાં રત અને શાંતચિત્ત ભક્તોને જે પરમ સુખ મળે છે, તે મહાન આનંદ બ્રહ્મા, શક્ર (ઇન્દ્ર) વગેરે દેવોને પણ દુર્લભ છે.

Verse 72

वराकास्ते न जानंति मूढा विषयलोलुपाः । वंदनीयो महादेवो ह्यर्चनीयः सदाशिवः

વિષયલોલુપ એવા મૂઢ દયનીય લોકો આ જાણતા નથી—મહાદેવ વંદનીય છે અને સદાશિવ નિશ્ચયે અર્ચનીય છે.

Verse 73

पूजनीयो महादेवः प्राणिभिस्तत्त्ववेदिभिः । तस्मादिंद्रत्वमगमत्कितवो घटिकात्रयम्

તત્ત્વ જાણનારા પ્રાણીઓ દ્વારા મહાદેવ પૂજનીય છે; તેથી કિતવ ઇન્દ્રત્વને પામ્યો, પરંતુ માત્ર ત્રણ ઘટિકા સમય માટે જ.

Verse 74

पुरोधसाभिषिक्तोऽसौ पुरंदरपदे स्थितः । तदानीं नारदेनोक्तः कितवोऽसौ महायशाः

પુરોહિત દ્વારા અભિષિક્ત થઈ તે પુરંદર (ઇન્દ્ર) પદે સ્થિત થયો; તે સમયે મહાયશસ્વી કિતવને નારદે સંબોધ્યો.

Verse 75

इन्द्राणीमानयस्त्वेति यथा राज्यं सुशोभितम् । ततः प्रहस्य चोवाच कितवः शिववल्लभः

નારદે કહ્યું—“ઇન્દ્રાણી ને લઈ આવ, જેથી રાજ્ય સુશોભિત થાય.” ત્યારે શિવપ્રિય કિતવ હસીને બોલ્યો.

Verse 76

इन्द्राण्या नास्ति मे कार्यं न वाच्यं ते महामते । एवमुक्त्वाथ कितवः प्रदातुमुपचक्रमे

“મને ઇન્દ્રાણીની કોઈ જરૂર નથી; હે મહામતે, આ વિષય આગળ કહેવાનો નથી.” એમ કહી કિતવે ત્યારબાદ દાન આપવાનું શરૂ કર્યું।

Verse 77

ऐरावतमगस्त्याय प्रददौ शिववल्लभः । विश्वामित्राय कितवो ददौ हयमुदारधीः

શિવના પ્રિયજનએ અગસ્ત્યને ઐરાવત આપ્યો. ઉદારબુદ્ધિ કિતવે વિશ્વામિત્રને એક અશ્વ દાનમાં આપ્યો।

Verse 78

उच्चैःश्रवससंज्ञं च कामधेनुं महायशाः । ददौ वशिष्ठाय तदा चिंतामणिं महाप्रभम्

તે મહાયશસ્વીએ વશિષ્ઠને ‘ઉચ્ચૈઃશ્રવસ’ નામનું (અશ્વ) અને કામધેનુ આપી; પછી મહાપ્રભ ચિંતામણિ પણ અર્પણ કરી।

Verse 79

गालवाय महातेजास्तदा कल्पतरुं च सः । कौंडिन्याय महाभागः कितवोपि गृहं तदा

ત્યારે તે મહાતેજસ્વીએ ગાલવને કલ્પતરું દાનમાં આપ્યું. અને મહાભાગ્યશાળી કૌંડિન્યને પણ કિતવે તે સમયે એક ઘર આપ્યું।

Verse 80

एवमादीन्यनेकानि रत्नानि विविधानि च । ददावृषिभ्यो मुदितः शिवप्रीत्यर्थमेव च

આ રીતે આનંદિત થઈ તેણે અનેક પ્રકારનાં રત્નો વગેરે ઋષિઓને દાનમાં આપ્યાં—માત્ર શિવપ્રસન્નતા માટે જ।

Verse 81

घटितकात्रितयं यावत्तावत्कालं ददौ प्रभुः । घटिकात्रितयादूध्व पूर्वस्वामी समागतः

પ્રભુએ ત્રણ ઘટિકાનો જેટલો સમય આપ્યો. તે ત્રણ ઘટિકા પૂરી થતાં જ પૂર્વ સ્વામી ત્યાં આવી પહોંચ્યો.

Verse 82

पुरंदरोऽमरावत्यामुपविश्य निजासने । ऋषिभिः संस्तुतश्चैव शच्या सह तदाऽभवत्

પુરંદર (ઇન્દ્ર) અમરાવતીમાં પોતાના આસન પર બિરાજમાન થયો. ઋષિઓએ તેની સ્તુતિ કરી, અને તે ત્યારે શચી સાથે ત્યાં જ રહ્યો.

Verse 83

शचीमुवाच दुर्मेधाः कितवेनासि भामिनि । भुक्ता ह्यस्यैव कथय याथातथ्येन शोभने

તે દુર્મેધાએ શચીને કહ્યું— “હે ભામિની! શું તે કિતવે તને ભોગવી છે? હે શોભને! જે બન્યું તે યથાતથ્ય સત્ય કહી દે.”

Verse 84

तदा प्रहस्य चोवाच पुरंदरमकल्मषा । आत्मौपम्येन सर्वत्र पश्यति त्वं पुरंदर

ત્યારે નિર્મળ શચી હસીને પુરંદરને બોલી— “હે પુરંદર! તું સર્વત્ર બધું જ પોતાને માપદંડ બનાવીને જુએ છે.”

Verse 85

असौ महात्मा कितवस्वरूपी शिवप्रसादात्परमार्थविज्ञः । वै राग्ययुक्तो हि महानुभावो येनापि सर्वं परमं प्रपन्नम्

તે મહાત્મા કિતવના સ્વરૂપે દેખાય છે, છતાં શિવપ્રસાદથી પરમાર્થનો જ્ઞાતા છે. વૈરાગ્યયુક્ત તે મહાનુભાવ; જેના દ્વારા સર્વે પરમમાં શરણ પામે છે.

Verse 86

राज्यादिकं मोहमयं च पाशं त्यक्ता परेभ्यो विजयी स जातः

રાજ્યાદિ મોહમય પાશ ત્યજીને તે અન્ય સૌને વટાવી વિજયી બન્યો।

Verse 87

वचो निशम्य देवेश इंद्राण्याः स पुरंदरः । व्रीडायुक्तोऽभवत्तूष्णीमिंद्रासनगतस्तदा

ઇન્દ્રાણીના વચન સાંભળી દેવેશ પુરંદર લજ્જિત થયો અને ઇન્દ્રાસન પર બેસી મૌન રહ્યો।

Verse 88

बृहस्पतिमुवाचेदं वाक्यं वाक्यविदां वरः । ऐरावतो न दृश्येत तथैवोच्चैःश्रवा हयः

વાણીમાં નિપુણોમાં શ્રેષ્ઠે બૃહસ્પતિને કહ્યું—“ઐરાવત દેખાય નહિ; તેમજ ઉચ્ચૈઃશ્રવા અશ્વ પણ નહિ.”

Verse 89

पारिजातादयः सर्वे पदार्थाः केन वा हृताः । गुरुरुवाचेदं कितवेन कृतं महत्

“પારિજાત વગેરે બધા મૂલ્યવાન પદાર્થો કોણે હરી લીધા?” ગુરુએ કહ્યું—“તે કિતવે (છલિયા જુગારી) આ મહાન કાર્ય કર્યું.”

Verse 90

ऋषिभ्यो दत्त मद्यैव यावत्सत्ता हि तस्य वै । स्वसत्तायां महत्यां च स्वसत्ता ये भवंति च

“જ્યાં સુધી તેની સત્તા ટકી રહી, ત્યાં સુધી મેં જ ઋષિઓને તે આપ્યું; અને પોતાની મહાન સ્થિતિમાં જે સ્વધર્મસંગત અધિકારથી સ્થિત છે, તેઓ સ્થિર રહે છે।”

Verse 91

अप्रमात्ताश्च ये नित्यं शिवध्यानपरायणाः । ते प्रियाः शंकरस्यैव हित्वा कर्मफलानि वै । केवलं ज्ञानमाश्रित्य ते यांति परमं पदम्

જે સદા સાવધાન રહી નિત્ય શિવધ્યાનમાં પરાયણ રહે છે, તે શંકરનાં પરમ પ્રિય છે. કર્મફળની આસક્તિ ત્યજી માત્ર જ્ઞાનનો આશ્રય લઈને તેઓ પરમ પદને પામે છે.

Verse 92

एतच्छ्रुत्वा वचनं तस्य चेंद्रो बृहस्पतेर्वाक्यमिदं वभाषे । प्रायो यमो वक्ष्यति सर्वमेतत्समृद्धये ह्यात्मनश्चैव शक्रः

તેના વચન સાંભળી શક્રે બૃહસ્પતિને કહ્યું— “નિશ્ચયે યમ આ બધું સમજાવશે, જેથી મારી પોતાની સમૃદ્ધિ અને કલ્યાણ ફરી પ્રાપ્ત થાય.”

Verse 93

तथेति मत्वा गुरुणा सहैव राजा सुराणां सहसा जगाम । स्वकार्यकामो हि तथा पुरंदरो ययौ पुरीं संयमिनीं तदानीम्

“તથાસ્તુ” એમ માની દેવોના રાજા ગુરુ સાથે તત્કાળ નીકળી પડ્યા. પોતાના કાર્યની સિદ્ધિ ઇચ્છતા પુરંદર (ઇન્દ્ર) તે સમયે જ સંયમિનીપુરી—યમનું ધામ—માં ઝડપથી ગયો.

Verse 94

यमेन पूज्यमानो हि शक्रो वाक्यमुवाच ह । त्वया दत्तं मम पदं कितवाय दुरात्मने

યમ દ્વારા પૂજિત થતો શક્ર બોલ્યો— “તમે મારું પદ તે કિતવ, તે દુષ્ટાત્માને આપી દીધું.”

Verse 95

अनेनैतत्कृतं कर्म्म जुगुप्सितं महत्तरम् । मदीयानि च रत्नानि यानि सर्वाण्यनेन वै । एभ्य एभ्यः प्रदत्तानि धर्म्म जानीहि तत्त्वतः

“આણે કરેલું કર્મ ઘૃણાસ્પદ અને અત્યંત ગંભીર છે. મારા જે સર્વ રત્નો હતા તે આણે અહીં-ત્યાં વહેંચી દીધાં છે. ધર્મનું તત્ત્વ યથાર્થ રીતે જાણો.”

Verse 96

त्वं धर्मनामासि कथं कितवाय प्रदत्तवान् । मम राज्यविनाशाय कृतमस्ति त्वयाऽधुना

તું ‘ધર્મ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે; તો પછી જુગારીને મારું પદ કેમ આપ્યું? આથી હવે મારા રાજ્યનો વિનાશ તારા દ્વારા જ થયો છે।

Verse 97

आनयस्व महाभाग गजादीनि च सत्वरम् । अन्यानि चैव रत्नानि दत्तानि च यतस्ततः

હે મહાભાગ! ત્વરાથી હાથી વગેરે બધું પાછું લાવી દે, અને જ્યાં-ત્યાં આપેલા અન્ય રત્નો પણ એકત્ર કરીને પાછાં લાવ।

Verse 98

निशम्य वाक्यं शक्रस्य यमो वचनमब्रवीत् । कितवं च रुषाविष्टः किं त्वया पापिना कृतम्

શક્રના વચન સાંભળી યમે કહ્યું—“એ જુગારી ક્રોધમાં મગ્ન થયો છે; હે પાપી, તું શું કરી બેઠો?”

Verse 99

भोगार्थं चैव यद्दत्तं शक्रराज्यं त्वयाऽधुन् । प्रदत्तं च द्विजातिभ्यो ह्यन्यथा वै कृतं महत्

ઇન્દ્રનું રાજ્ય તને હમણાં માત્ર ભોગ માટે મળ્યું હતું; પરંતુ તું તે દ્વિજોને આપી દીધું—આ તો નિયમવિરુદ્ધ કરેલું ભારે કર્મ છે।

Verse 100

अकार्यं वै त्वया मूढ परद्रव्यापहारणम् । तेन पापेन महता निरयं प्रतिगच्छसि

મૂઢ! તું અકાર્ય કર્યું છે—પરધનનું અપહરણ કર્યું છે. તે મહાપાપના કારણે તું નરકમાં જશે।

Verse 101

यमस्य वचनं श्रुत्वा कितवो वाक्यमब्रवीत् । अहं निरयगामी च नात्र कार्या विचारणा

યમરાજનાં વચન સાંભળી જુગારી બોલ્યો— “હું નિશ્ચયે નરકગામી છું; અહીં વિચારવાની જરૂર નથી।”

Verse 102

यावत्स्वता मम विभो जाता शक्रासने तथा । तावद्दत्तं हि यत्किंचिद्द्विजेभ्यो हि यथातथम्

“હે વિભો! જેટલો સમય હું સ્વયં ઇન્દ્રાસન પર હતો, તેટલા સમયમાં મારી પાસે જે કંઈ હતું તે યથાતથ દ્વિજોને દાન આપ્યું।”

Verse 103

यम उवाच । दानं प्रशस्तं भूम्यां च दृश्यते कर्म्मणः फलम् । स्वर्गे दानं न दातव्यं केनचित्कस्यचित्क्वचित् । तस्माद्दंड्योऽसि रे मूढ अशास्त्रीयं कृतं त्वया

યમરાજ બોલ્યા— “પૃથ્વી પર દાન પ્રશસ્ત છે અને કર્મફલરૂપે તેનું ફળ પણ દેખાય છે. પરંતુ સ્વર્ગમાં કોઈએ કોઈને ક્યારેય દાન આપવું ન જોઈએ. તેથી, અરે મૂઢ! તું દંડનીય છે, કારણ કે તું શાસ્ત્રવિરુદ્ધ વર્ત્યો છે।”

Verse 104

गुरुरात्मवतां शास्ता राजा शास्ताः दुरात्मनाम् । सर्वेषां पापशीलानां शास्तऽहं नात्र संशयः

“આત્મસંયમી લોકો માટે ગુરુ જ શાસ્તા છે; દુષ્ટો માટે રાજા શાસ્તા છે. પરંતુ પાપમાં આસક્ત સૌ માટે શાસ્તા હું જ છું—એમાં સંશય નથી।”

Verse 105

एवं निर्भर्त्सयित्वा तं कितवं धर्मराट्स्वयम् । उवाच चित्रगुप्तं च नरके पच्यतामयम् । तदा प्रहस्य चोवाच चित्रगुप्तो यमं प्रति

આ રીતે તે જુગારીને ઠપકો આપી ધર્મરાજે સ્વયં ચિત્રગુપ્તને કહ્યું— “આને નરકમાં પકવવામાં આવે।” ત્યારબાદ ચિત્રગુપ્ત હસીને યમરાજને પ્રત્યુત્તર આપ્યો।

Verse 106

कथं निरयगामित्वं कितवस्य भविष्यति । येन दत्तो ह्यगस्त्याय गज ऐरावतो महान्

જેણે અગસ્ત્ય ઋષિને મહાન ઐરાવત ગજ દાનમાં આપ્યો, તે કિતવ નરકગામી કેવી રીતે થશે?

Verse 107

तथाश्वो ह्यब्धिसंभूतो गालवाय महात्मने । विश्वामित्राय भद्रं ते चिंतामणिर्महाप्रभः

એ જ રીતે સમુદ્રથી ઉત્પન્ન અશ્વ મહાત્મા ગાલવને અપાયો; અને વિશ્વામિત્રને—તમારું કલ્યાણ થાઓ—તેજસ્વી મહાપ્રભ ચિંતામણિ રત્ન દાનમાં અપાયું।

Verse 108

एवमादीनि रत्नानि दत्तानि कितेवन हि । तेन कर्मविपाकेन पूजनीयो जगत्त्रये

આવી અને અન્ય રત્નો કિતવે જ દાનમાં આપ્યાં; તે કર્મના વિપાકથી તે ત્રિલોકમાં પૂજનીય બને છે।

Verse 109

शिवमुद्दिश्य यदत्तं स्वर्गे मर्त्ये च यैर्नरैः । तत्सर्वं त्वक्षयं विद्यान्निश्छिद्रं कर्म चोच्यते । तस्मान्नरकगामित्वं कितवस्य न विद्यते

શિવને ઉદ્દેશીને સ્વર્ગમાં કે મર્ત્યલોકમાં મનુષ્યો જે દાન આપે છે, તે સર્વ અક્ષય જાણો; તેને ‘નિશ્છિદ્ર’ (નિર્દોષ) કર્મ કહે છે. તેથી કિતવને નરકગમન નથી।

Verse 110

यानियानि च पापानि कितवस्य महात्मनः । भस्मीभूतानि सर्वाणि जातानि स्मरणाच्च वै

મહાત્મા કિતવના જે જે પાપો હતા, તે બધા માત્ર સ્મરણથી જ ભસ્મીભૂત થઈ ગયા।

Verse 111

शंभोः प्रसादात्सर्वाणि सुकृतानि च तत्क्षणात् । तद्वचश्चित्रगुप्तस्य निशम्य प्रेतराट् स्वयम्

શંભુના પ્રસાદથી તે ક્ષણમાં જ તેના સર્વ પુણ્યો પ્રગટ થયા. ચિત્રગુપ્તના તે વચનો સાંભળી પ્રેતરાજ યમ સ્વયં…

Verse 112

प्रहस्यावाङ्मुखो भूत्वा इद माह शतक्रतुम् । त्वं हि राजा सुरेंद्राणां स्थविरो राज्यलंपटः

હસીને, મુખ નીચે કરીને તેણે શતક્રતુ (ઇન્દ્ર)ને કહ્યું—“તું દેવોના રાજા છે; છતાં વૃદ્ધ થઈને પણ રાજ્યલંપટ છે.”

Verse 113

अश्वमेधशतेनैव एकं जन्मार्जितं कृतम् । त्वया नास्त्यत्र संदेहो ह्यर्ज्जितं तेन वै महत्

સો અશ્વમેધ યજ્ઞોથી એક જન્મનું પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. તારા દ્વારા—અહીં શંકા નથી—તેના વડે મહાન ફળ નિશ્ચયે પ્રાપ્ત થયું છે.

Verse 114

प्रार्थयित्वा ह्यगस्त्यादीन्मुनीन्सर्वान्विशेषतः । अर्थेन प्रणिपातेन त्वया लभ्यानि तानि च । गजादिकानि रत्नानि येन त्वं च सुखी त्वरन्

અગસ્ત્ય વગેરે સર્વ મુનિઓને—વિશેષ કરીને—દાન અને પ્રણામથી યોગ્ય રીતે પ્રાર્થના કરશો તો તમે તે બધું મેળવી શકશો: હાથી વગેરે રત્નસંપત્તિ, જેના વડે તમે ઝડપથી સુખી થશો.

Verse 115

तथेति मत्वा वचनं पुरंदरो गतः पुरीं स्वामविवेकदृष्टिः । अभ्यर्थयामास विनम्रकंधरश्चर्षीस्ततो लब्धवान्पारिजातम्

“તથાસ્તુ” એમ માની તે ઉપદેશ સ્વીકારી પુરંદર પોતાની નગરીમાં ગયો; તેની વિવેકદૃષ્ટિ પુનઃ જાગી. નમ્ર કંધર થઈ તેણે ઋષિઓને વિનંતી કરી અને તેમની પાસેથી પારિજાત વૃક્ષ પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 116

अनेनैव प्रकारेण लब्धराज्यः पुरंदरः । जातस्तदामरावत्यां राजा सह महात्मभिः

આ જ રીતે પુરંદર (ઇન્દ્ર)એ પોતાનું રાજ્ય ફરી પ્રાપ્ત કર્યું; ત્યારબાદ અમરાવતીમાં મહાત્મા દેવો સાથે તે ફરી રાજા બન્યો।

Verse 117

कितवस्य पुनर्जन्म दत्तं वैवस्वतेन हि । किंचितकर्मविपाकेन विरोचनसुतोऽभवत्

કિતવને વૈવસ્વત (યમ)એ ખરેખર પુનર્જન્મ આપ્યો; થોડા બાકી કર્મના વિપાકથી તે વિરોચનનો પુત્ર બન્યો।

Verse 118

सुरुचिर्जननी तस्य कितवस्याभवत्तदा । विरोचनस्य महिषी दुहिता वृषपर्वणः । तस्थौ जठरमास्थाय तस्याः सोऽपि महात्मनः

ત્યારે કિતવની જનની સરૂચિ બની—તે વિરોચનની મહિષી અને વૃષપર્વણની પુત્રી હતી. અને તે મહાત્મા પણ તેના ગર્ભમાં પ્રવેશ કરી સ્થિત થયો।

Verse 119

तदाप्रभृति तस्यैव प्रह्लादस्यात्मजात्स वै । सुरुचेश्च तथाप्यासीद्धर्मेदाने महामतिः

ત્યાંથી પ્રહ્લાદનો એ જ પુત્ર ‘સરૂચિ’ નામે, ધર્મમાં સ્થિર અને વિશેષ કરીને દાનમાં આસક્ત—મહામતિ બન્યો।

Verse 120

तेनैव जठरस्थेन कृता मतिरनुत्तमा । कितवेन कृता विप्रा दुर्लभा या मनीषिणाम्

તેને—ગર્ભસ્થ હોવા છતાં—અનુત્તમ સંકલ્પ કર્યો; હે વિપ્રો, ‘કિતવ’ કહેવાતા વ્યક્તિ દ્વારા એવો સંકલ્પ જ્ઞાનીજનમાં પણ દુર્લભ છે।

Verse 121

एकदा वै तदा शक्रो ययौ वैरोचनं प्रति । हंतुकामो हि दैत्येंद्रं विप्रो भूत्वाऽथ याचकः

એક વખત તે સમયે શક્ર (ઇન્દ્ર) વૈરોચન પાસે ગયો. દાનવોના અધિપતિને મારવાની ઇચ્છાથી તેણે બ્રાહ્મણનું વેશ ધારણ કરી ભિક્ષુકરૂપે નજીક ગયો.

Verse 122

विरोचनगृहं प्राप्त इंद्रो वाक्यमुवाच ह । स्थविरो ब्राह्मणो भूत्वा देहीति मम सुव्रत । मनस्वी त्वं च दैत्येंद्र दाता च भुवनत्रये

વૈરોચનના ઘેર પહોંચીને ઇન્દ્ર બોલ્યો—“હું વૃદ્ધ બ્રાહ્મણ બની આવ્યો છું; હે સુવ્રત, મને દાન આપો. હે દૈત્યેન્દ્ર, તમે મહામનસ્ક છો અને ત્રિભુવનમાં દાતા તરીકે પ્રસિદ્ધ છો.”

Verse 123

तव विप्रा महाभाग चरितं परमाद्भुतम् । वर्णयन्ति समा जेषु स्थित्वा कीर्ति च निर्मलाम् । याचकोऽहं च दैत्येंद्र दातुरर्महसि सुव्रत

હે મહાભાગ, હે મહાત્મન! બ્રાહ્મણો તમારા પરમ અદ્ભુત ચરિત્રનું વર્ણન કરે છે અને સભાઓમાં તમારી નિર્મળ કીર્તિ સ્થાપે છે. હે દૈત્યેન્દ્ર, હું પણ યાચક છું; હે સુવ્રત, તમે દાતાઓના આશ્રય અને આધાર છો.

Verse 124

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दैत्येंद्रो वाक्यमब्रवीत् । किं दातव्यं तव विभो वद शीघ्रं ममाधुना

તે વચન સાંભળી દૈત્યેન્દ્ર બોલ્યો—“હે વિભો, તમને શું દાન આપું? અત્યારે જ ઝડપથી કહો.”

Verse 125

इंद्रो हि विप्ररूपेण विरोचनमुवाच ह । याचयामि च दैत्येंद्र यदहं परिभावितः

બ્રાહ્મણરૂપે ઇન્દ્રે વૈરોચનને કહ્યું—“હે દૈત્યેન્દ્ર, મેં મનમાં જે નક્કી કર્યું છે, એ જ વસ્તુ હું ભિક્ષા રૂપે માગું છું.”

Verse 126

आत्मप्रीत्या च दातव्यं मम नास्त्यत्र संशयः । उवाच प्रहसन्वाक्यं प्रह्लादस्यात्मजोऽसुरः

દાન તો પોતાના હૃદયની પ્રસન્નતાથી જ આપવું જોઈએ—એમાં મને કોઈ સંશય નથી. એમ હસતાં હસતાં વચન કહી પ્રહ્લાદનો પુત્ર અસુર બોલ્યો।

Verse 127

ददाम्यात्मशिरो विप्र यदि कामयसेऽधुना । इदं राज्यमनायासमियं श्रीर्नान्यगामिनी । अहं समर्पयिष्यामि तव नास्त्यत्र सशयः

હે વિપ્ર! જો તું અત્યારે ઇચ્છે તો હું મારું પોતાનું શિર આપી દઉં. આ રાજ્ય અનાયાસે પ્રાપ્ત છે અને આ શ્રી અન્યત્ર જતી નથી—હું બધું તને સમર્પિત કરીશ; તેમાં સંશય નથી।

Verse 128

इत्युक्तस्तेन दैत्येन विमृश्य च तदा हरिः । उवाच देहि मे स्वीयं शिरो मुकुटसेवितम्

તે દૈત્યે એમ કહ્યે પછી હરિ (ઇન્દ્ર) ક્ષણભર વિચારી બોલ્યો—“મુકુટથી શોભિત તારો પોતાનો શિર મને આપ।”

Verse 129

एवमुक्ते तु वचने शक्रेण द्विजरूपिणा । त्वरन्महेंद्राय तदा शिवर उत्कृत्त्य वै मुदा । स्वकरेण ददौ तस्मै प्रह्लादस्यात्मजोऽसुरः

દ્વિજરૂપ ધારણ કરેલા શક્ર (ઇન્દ્ર) એ એમ કહ્યે પછી પ્રહ્લાદનો પુત્ર અસુર મહેન્દ્ર પાસે દોડી ગયો અને આનંદથી પોતાનું શિર કાપીને પોતાના હાથથી તેને અર્પણ કરી દીધું।

Verse 130

प्रह्लादेन पुरा यस्तु कृतो धर्म्मः सुदुष्करः । केवलां भक्तिमाश्रित्य विष्णोस्तत्परचेतसा

પ્રહ્લાદે પૂર્વે જે અતિ દુષ્કર ધર્મ આચર્યો હતો, તે માત્ર વિષ્ણુભક્તિનો આશ્રય લઈને અને ચિત્તને સંપૂર્ણપણે તેમના પર સ્થિર કરીને સિદ્ધ થયો।

Verse 131

दानात्परतरं चान्यत्क्वचिद्वस्तु न विद्यते । तद्दानं च महापुण्यमार्तेभ्यो यत्प्रदीयते

દાનથી પરે શ્રેષ્ઠ કંઈયું ક્યાંય નથી. આર્ત અને દુઃખિતોને જે દાન આપવામાં આવે તે દાન પરમ મહાપુણ્યદાયક છે.

Verse 132

स्वशक्त्या यच्च किंचिच्च तदानंत्याय कल्पते । दानात्परतरं नान्यत्त्रिषु लोकेषु विद्यते

પોતાની શક્તિ મુજબ થોડું પણ દાન કરાય તો તે અનંત પુણ્યનું કારણ બને છે. ત્રણ લોકમાં દાનથી પરે કંઈ શ્રેષ્ઠ નથી.

Verse 133

सात्त्विकं राजसं चैव तामसं च प्रकीर्तिततम् । तथा कृतमनेनैव दानं सात्त्विकलक्षणम्

દાન ત્રણ પ્રકારનું કહેવાયું છે—સાત્ત્વિક, રાજસ અને તામસ. આ રીતે અને આવા ભાવથી કરેલું દાન સાત્ત્વિક લક્ષણ ધરાવે છે.

Verse 134

शिर उत्कृत्त्य चेंद्राय प्रदत्तं विप्ररूपिणे । किरीटः पतितस्तत्र मणयो हि महाप्रभाः

શિર કાપીને બ્રાહ્મણવેશધારી ઇન્દ્રને અર્પણ કરાતાં, ત્યાં કિરીટ પડી ગયું અને તેની મણિઓ મહાતેજથી ઝળહળી ઊઠી.

Verse 135

ऐकपद्येन पतितास्ते जाता मंडलाय वै । दैत्यानां च नरेंद्राणां पन्नगानां तथैव च

તે મણિઓ એકસાથે એક જ પતનમાં પડીને વૃત્તાકાર આભૂષણ બની ગયા—દૈત્યોને, મનુષ્ય રાજાઓને અને નાગેન્દ્રોને પણ યોગ્ય.

Verse 136

विरोचनस्य तद्दानं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । गायंत्यद्यापि कवयो दैत्येंद्रस्य महात्मनः

વિરોચનનું તે દાન ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ છે; આજેય કવિઓ મહાત્મા દૈત્યેન્દ્રની કીર્તિ ગાય છે।

Verse 137

विरोचनस्य पुत्रोऽभूत्कितवोऽसौ महाप्रभः । मृते पितरि जातोऽसौ माता तस्य पतिव्रता

વિરોચનનો કિટવ નામે મહાપ્રભ પુત્ર થયો. પિતા મૃત્યુ પામ્યા પછી તેનો જન્મ થયો, અને તેની માતા પતિવ્રતા હતી।

Verse 138

कलेवरं च तत्याज पतिलोकं गता ततः । भार्गवेणाभिषिक्तोऽसौ जनकस्य निजासने

તે પછી તેણીએ દેહ ત્યજી પતિ-લોકમાં ગમન કર્યું. અને તે પુત્ર ભાર્ગવ દ્વારા અભિષિક્ત થઈ પિતાના પોતાના સિંહાસન પર બેસ્યો।

Verse 139

नाम्ना बलिरिति ख्यातो बभूव च महायशाः । तेन सर्वे सुरगणास्त्रासिताः सुमहाबलाः

તે ‘બલિ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો અને મહાયશસ્વી બન્યો. તેના બળથી અતિબળવાન દેવગણ પણ ભયભીત થયા।

Verse 140

गतस्ते कथिताः पूर्वं कश्यपस्याश्रमं शुभम् । तदा बलिरभूदिन्द्रो देवपुर्यां महायशाः

પૂર્વે કહ્યા મુજબ તેઓ કશ્યપના શુભ આશ્રમમાં ગયા. ત્યારે દેવપુરીમાં મહાયશસ્વી બલિ ઇન્દ્ર બન્યો।

Verse 141

स्वयं तताप तपसा सूर्यो भूत्वा तदाऽसुरः । ईशो भूत्वा स्वयं चास्ते ऐशान्यां दिशि पालयन्

તે અસુરે પોતે જ તપસ્યા કરી અને સૂર્ય સમાન તેજસ્વી બન્યો. પછી પ્રભુત્વ પામી તે પોતે ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશામાં રહી તે દિશાનું પાલન-શાસન કરતો રહ્યો.

Verse 142

तथा च नैरृतो भूत्वा तथा त्वंबुपतिः स्वयम् । धनाध्यक्ष उदीच्यां वै स्वयमास्ते बलिस्तदा । एवमास्ते बलिः साक्षात्स्वयमेव त्रिलोकभुक्

એ જ રીતે તે નૈઋતિ દિશાનો અધિપતિ બન્યો અને પોતે જ જળોના સ્વામી પણ થયો. ઉત્તર દિશામાં ધનાધ્યક્ષનું પદ મેળવી બલિ ત્યારે પોતે જ તે પદો પર સ્થિત રહ્યો. આમ બલિ ખરેખર ત્રિલોકનો ભોગકર્તા અને સર્વાધિપતિ બની પ્રગટ થયો.

Verse 143

शिवार्चनरतेनैव कितवेन बलिर्द्विजाः । पूर्वाभ्यासेन तेनैव महादानरतोऽभवत्

હે દ્વિજોએ, બલિ કપટી હોવા છતાં શિવાર્ચનમાં રત રહેતાં, અને પૂર્વાભ્યાસથી બનેલા એ જ સંસ્કારના કારણે, મહાદાન અને ઉદારતામાં પરાયણ બન્યો.

Verse 144

एकदा तु सभामध्ये आस्थितो भृगुणा सह । दैत्येंद्रैः संवृतः श्रीमाञ्छंडामर्कौ वचोऽब्रवीत्

એક વખત તે ભૃગુ સાથે સભામધ્યે આસનસ્થ હતો. દૈત્યેન્દ્રોથી ઘેરાયેલો તે શ્રીમાન ચંડા અને અમર્કાને સંબોધીને વચન બોલ્યો.

Verse 145

आवासः क्रियतामत्र क्रियतामत्र असुरैर्म्मम सन्निधौ । हित्वा पातालमद्यैव मा विलंबितुमर्हथ

મારી સન્નિધિમાં અહીં જ નિવાસસ્થાનો બનાવવામાં આવે—હા, અહીં જ બનાવવામાં આવે. આજેજ પાતાળ છોડો; વિલંબ કરવો તમને યોગ્ય નથી.

Verse 146

भार्गवस्तदुपश्रुत्य प्रहस्येदमुवाच ह । यज्ञैश्च विविधैश्चैव स्वर्गलोके महीयते

આ સાંભળી ભાર્ગવ (ભૃગુ) હસી ને બોલ્યા—વિવિધ યજ્ઞો દ્વારા જ સ્વર્ગલોકમાં માન અને મહિમા પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 147

याज्ञिकैश्च महाराज नान्यथा स्वर्गमेव हि । भोक्तुं हि पार्यते राजन्नान्यता मम भाषितम्

હે મહારાજ, યાજ્ઞિક વિધિઓ દ્વારા જ—બીજા કોઈ રીતે નહીં—સ્વર્ગનો ભોગ શક્ય છે. હે રાજન, આ જ મારું નિશ્ચિત વચન છે।

Verse 148

गुरोर्वचनमाज्ञाय दैत्येंद्रो वाक्यमब्रवीत् । मया कॉतं च यत्कर्म तेन सर्वे महासुराः । स्वर्गे वसंतु सुचिरं नात्र कार्या विचारणा

ગુરુની આજ્ઞા સમજી દૈત્યેન્દ્ર બોલ્યો—હું જે કર્મ કરીશ તેનાથી સર્વ મહાસુરો લાંબા સમય સુધી સ્વર્ગમાં વસે; તેમાં વિચાર કરવાની જરૂર નથી।

Verse 149

प्रहस्यो वाच भगवान्भार्गवाणां महातपाः । बलिनं बालिशं मत्वा शुक्रो बुद्धिमतां वरः

ત્યારે ભાર્ગવોમાં મહાતપસ્વી અને બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ ભગવાન શુક્રાચાર્ય, બલિને બળવાન છતાં નિર્દોષ માનવીને સ્મિત સાથે બોલ્યા।

Verse 150

यत्त्वयोक्तं च वचनं बले मम न रोचते । इहैव त्वं समा गत्य वस्तुं चेच्छसि सुव्रत

હે બલિ, તું કહેલું વચન મને ગમતું નથી. હે સુવ્રત, જો તું નિર્ભય નિવાસ ઇચ્છે તો અહીં જ આવી અહીં જ રહે।

Verse 151

अश्वमेधशतेनैव यज त्वं जातवेदसम् । कर्म्मभूमिं गतो भूत्वा मा विलंबितुमर्हसि

તમે સો અશ્વમેધ યજ્ઞોથી જાતવેદસ (અગ્નિ)ની વિધિપૂર્વક આરાધના કરો. કર્મભૂમિમાં પહોંચી ગયા પછી હવે વિલંબ કરવો તમને યોગ્ય નથી.

Verse 152

तथेति मत्वा स बलिर्महात्मा हित्वा तदानीं त्रिदिवं मनस्वी । दैत्यैः समेतो गुरुणा च संगतो ययौ भुवं सोनुचरैः समेतः

“તથાસ્તુ” એમ માનીને તે મહાત્મા, દૃઢસંકલ્પ બલિ તે જ સમયે ત્રિદિવ (સ્વર્ગ) છોડીને પૃથ્વી પર ગયો. તે દૈત્યો સાથે, ગુરુના સંગે, અને પોતાના અનુચરો વડે ઘેરાયેલો હતો.

Verse 153

तन्नर्मदाया गुरुकुल्यसंज्ञकं तीरे महातीर्थमुदारशोभम् । गत्वा तदा दैत्यपतिर्महात्मा जित्वा समग्रं वसुधावलं च

ત્યારે મહાત્મા દૈત્યપતિ નર્મદાના કાંઠે ‘ગુરુકુલ્યા’ નામના અતિ શોભાયમાન મહાતીર્થમાં ગયો; અને (પોતાનું પ્રભુત્વ સ્થાપી) પૃથ્વીમંડળના સર્વ રાજાઓને જીત્યો.

Verse 154

ततोऽश्वमेधैर्बहुभिर्विचक्षणो गुरुप्रयुक्तः स महायशाबलिः । ईजे च दीक्षां परमामुपेतो वैरोचनिं सत्यवतां वरिष्ठः

ત્યારબાદ ગુરુની પ્રેરણાથી તે વિવેકી, મહાયશસ્વી બલિ અનેક અશ્વમેધ યજ્ઞોનું અનુષ્ઠાન કરવા લાગ્યો. પરમ દીક્ષા ગ્રહણ કરીને, વિરોચનપુત્ર, સત્યવંતોમાં શ્રેષ્ઠ, તેણે વિધિપૂર્વક યજન કર્યું.

Verse 155

कृत्वा ब्राह्मणमाचार्यमृत्विजः षोडशाऽभवन् । सुपरीक्षितेन तेनैव भार्गवेण महात्मना

તે મહાત્મા ભાર્ગવ બ્રાહ્મણને આચાર્ય બનાવી, સોળ ઋત્વિજ (યાજક) નિમાયા—જેઓને તે જ મહાત્મા (શુક્ર)એ સારી રીતે પરખીને પસંદ કર્યા હતા.

Verse 156

यज्ञानामूनमेकेन शतं दीक्षापरेण हि । बलिना चाश्वमेधानां पूर्णं कर्तुं समादधे

દીક્ષા-પરાયણ તે રાજાના યજ્ઞોની ગણતરી સો પૂર્ણ થવામાં એકથી ઓછી હતી; તેથી બલિએ અશ્વમેધ યજ્ઞોની પૂર્ણ સો સંખ્યા પૂરી કરવાનો સંકલ્પ કર્યો।

Verse 157

यावद्यज्ञशतं पूर्णं तस्य राज्ञो भविष्यति । पुरा प्रोक्तं मया चात्र ह्यदित्या व्रतमुत्तमम्

જ્યાં સુધી તે રાજાના સો યજ્ઞ પૂર્ણ ન થાય, ત્યાં સુધી—અહીં મેં અગાઉ કહ્યું તેમ—અદિતિનું ઉત્તમ વ્રત જ પ્રસ્તુત બને છે।

Verse 158

व्रतेन तेन संतुष्टो भगवान्हरिरीश्वरः । बटुरूपेम महता पुत्रभूतो बभूव ह

તે વ્રતથી પ્રસન્ન થઈ ભગવાન હરિ, પરમેશ્વર, મહાન બટુ (બ્રહ્મચારી) રૂપે પુત્રરૂપે પ્રગટ થયા।

Verse 159

अदित्याः कश्यपेनैव उपनीतस्तदा प्रभुः । उपनीतेऽथ संप्राप्तो ब्रह्मा लोकपितामहः

ત્યારે અદિતીની તરફથી કશ્યપે જ પ્રભુનું ઉપનયન સંસ્કાર કર્યું; ઉપનયન થયા પછી લોકપિતામહ બ્રહ્મા ત્યાં આવી પહોંચ્યા।

Verse 160

दत्तं यज्ञोपवीतं च ब्रह्मणा परमेष्ठिना । दंडकाष्ठं प्रदत्तं हि सोमेन च महात्मना

પરમેષ્ઠી બ્રહ્માએ યજ્ઞોપવીત આપ્યું; અને મહાત્મા સોમએ લાકડાનો દંડ પણ પ્રદાન કર્યો।

Verse 161

मेखला च समानीता अजिनं च महाद्भुतम् । तथा च पादुके चैव मह्या दत्ते महात्मनः

મેખલા લાવવામાં આવી, અને અતિ અદ્ભુત મૃગચર્મ પણ; તેમજ ધરતીએ તે મહાત્માને પાદુકાઓ પણ અર્પણ કરી।

Verse 162

तत्र भिक्षा समानीता भवान्या चार्थसिद्धये । एवं भगवते दत्तं विष्णवे बटुरूपिणे

ત્યાં કાર્યસિદ્ધિ માટે ભવાની ભિક્ષા લાવી; આ રીતે બટુરૂપ ધારણ કરેલા ભગવાન વિષ્ણુને તે અર્પણ કરવામાં આવ્યું।

Verse 163

अभिवंद्य श्रीशो वामनो ह्दितिं तथा । कश्यपंच महातेजा यज्ञवाटं जगाम च । याज्ञिकस्य बलेराह च्छलनार्थं स्वयं प्रभुः

શ્રીશ—વામન—એ પ્રણામ કરીને અદિતિ તથા મહાતેજસ્વી કશ્યપને વંદન કર્યું અને યજ્ઞવાટમાં ગયો. યજ્ઞકર્તા બલિને છલવા સ્વયં પ્રભુ પ્રસ્થાન કર્યો।

Verse 164

तदा महेशः स जगाम स्वर्गं प्रकंपयन्गां प्रपदा भरेण । स वामनो बटुरूपी च साक्षाद्विष्णुः परात्मा सुरकार्यहेतोः

ત્યારે તે મહેશ પગલાંના ભારથી ધરતીને કંપાવતો સ્વર્ગ તરફ ગયો. બટુરૂપ વામન સాక్షાત્ વિષ્ણુ—પરમાત્મા—દેવકાર્યના હેતુથી હતો।

Verse 165

गीर्भिर्यथार्थाभिरभिष्टुतो जनैर्मुनीश्वरैर्देवगणैर्महात्मा । त्वरेण गच्छन्स च यज्ञवाटं प्राप्तस्तदानीं जगदेकबंधुः

જન, મુનિશ્રેષ્ઠો અને દેવગણોએ યથાર્થ વચનો દ્વારા તેની સ્તુતિ કરી. તે મહાત્મા ત્વરાથી ચાલીને ત્યારે યજ્ઞવાટમાં પહોંચ્યો—સમગ્ર જગતનો એકમાત્ર બંધુ।

Verse 166

उद्गापयन्साम यतो हि साक्षाच्चकार देवो बटुरूपवेषः । उद्गीयमानो भगवान्स ईश्वरो वेदांत वेद्यो हरिरीश्वरः प्रभुः

બટુ-બ્રહ્મચારીનો વેશ ધારણ કરીને પણ દેવે સాక్షાત્ સામગાન ગવડાવ્યું. ગવાતાં ગવાતાં એ જ ભગવાન હરિ—ઈશ્વર, પ્રભુ—વેદાંતથી વેદ્ય પરમેશ્વર છે।

Verse 167

ददर्श तं महायज्ञमश्वमेधं बलेस्तदा । द्वारि स्थितो महातेजा वामनो बटुरूपधृक्

ત્યારે તેણે બલિનો મહાન અશ્વમેધ યજ્ઞ જોયો. દ્વારે બટુરૂપ ધારણ કરેલો તેજસ્વી વામન ઊભો હતો।

Verse 168

ब्रह्मरूपेण महता व्याप्तमासीद्दिगंतरम् । पवमानस्य च बटोर्वामनस्य महात्मनः

તે પવમાન મહાત્મા બટુ વામનના વિશાળ બ્રહ્મસમાન રૂપે દિશાઓનું અંતરાળ સર્વત્ર વ્યાપ્ત થઈ ગયું હતું।

Verse 169

तच्छ्रुत्वा च बलिः प्राह शंडामर्क्कौ च बुद्धिमान् । ब्राह्मणाः कतिसंख्याश्च आगताः संति ईक्ष्यताम्

આ સાંભળી બુદ્ધિમાન બલિએ શંડ અને મર્કને કહ્યું—“જુઓ તો, કેટલા બ્રાહ્મણો આવ્યા છે; સંખ્યા જાણી આવો।”

Verse 170

तथेति मत्वा त्वरितावुत्थितौ तौ तदा द्विजाः । शंडामर्कौ समागम्य मंडपद्वारि संस्थितौ

“તથાસ્તુ” એમ માની તે બંને દ્વિજ ઝડપથી ઊભા થયા; શંડ અને મર્ક જઈને મંડપના દ્વારે ઊભા રહ્યા।

Verse 171

ददृशाते महात्मानं श्रीहरिं बटुरूपिणम् । त्वरितौ पुनरायातौ बलेः शंसयितुं तदा

તેઓ મહાત્મા શ્રીહરિને બટુ-બ્રહ્મચારી રૂપે દર્શન કર્યા. ત્યારબાદ તત્કાળ દોડી પાછા આવી બલિને તે સમાચાર જણાવવા લાગ્યા.

Verse 172

ब्रह्मचारी समायात एक एव न चापरः । पठनादौ महाराज चागतस्तव सन्निधौ । किमर्थं तन्न जानीमो जानीहि त्वं महामते

“એક બ્રહ્મચારી આવ્યો છે—માત્ર એક, બીજો કોઈ નથી. હે મહારાજ, તે વેદપાઠ કરતો કરતો તમારી સન્નિધિમાં આવ્યો છે. શા હેતુથી આવ્યો છે તે અમને ખબર નથી; હે મહામતિ, તમે જ જાણી લો.”

Verse 173

एवमुक्ते तु वचने ताभ्यां स च महामनाः । उत्थितस्तत्क्षणादेव दर्शनार्थे बटुं प्रति

તેમણે એમ કહ્યે ત્યારે તે મહામન (બલિ) તત્કાળ ઊભો થયો અને બટુના દર્શન માટે આગળ વધ્યો.

Verse 174

स ददर्श महातेजा विरोचनसुतो महान् । दंडवत्पतितो भूमौ ननाम शिरसा बटुम्

મહાતેજસ્વી વિરોચનપુત્ર બલિએ તેને દર્શન કર્યું; અને દંડવત્ ભૂમિ પર પડી, શિર વડે તે બટુને પ્રણામ કર્યો.

Verse 175

आनयित्वा बटुं सद्यः संनिवेश्यः निजासने । अर्घ्यपाद्येन महताभ्यर्चयामास तं बटुम्

તેણે તરત જ બટુને બોલાવી પોતાના આસન પર બેસાડ્યો અને વિશાળ અર્ઘ્ય તથા પાદ્યથી તે બટુની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરી.

Verse 176

विनम्रकंधरो भूत्वा उवाच श्लक्ष्णया गिरा । कुतः कस्माच्च कस्यासि तच्छिघ्रं कथ्यतां प्रभो

તે વિનમ્રતાથી ખભા નમાવી મૃદુ વાણીમાં બોલ્યો— “તમે ક્યાંથી આવ્યા છો? તમે કોણ છો અને કોના છો? હે પ્રભુ, શીઘ્ર કહો।”

Verse 177

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विरोचनसुतस्य वै । मनसा हृषितश्चासौ वामनो वक्तुमारभत्

વિરોચનપુત્રના વચન સાંભળી વામન પણ મનમાં પ્રસન્ન થયો અને બોલવા લાગ્યો।

Verse 178

भगवानुवाच । त्वं हि राजा त्रिलोकेशो नान्यो भवितुमर्हसि । स्वकुलं न्यूनतां गच्छेद्यो वै कापुरुषः स्मृतः

ભગવાન બોલ્યા— “તમે જ ત્રિલોકેશ્વર રાજા છો; આ માટે બીજો કોઈ યોગ્ય નથી. પરંતુ જે કાયર તરીકે સ્મરાય છે, તે પોતાના કુળને હ્રાસ તરફ દોરી જાય છે।”

Verse 179

समं वा चाधिको वापि यो गच्छेत्पुरुषः स्मृतः । त्वया कृतं च यत्कर्म्म न कृतं पूर्वजैस्तव

સમાન હોય કે અધિક, જે પુરુષ નજીક આવે તેનું યથોચિત સન્માન કરવું જોઈએ. અને તમે જે કાર્ય કર્યું છે, તે તમારા પૂર્વજોએ પણ કર્યું નહોતું।

Verse 180

दैत्यानां च वरिष्ठा ये हिरण्यकसिपादयः । कृतं महत्तपो येन दिव्यं वर्षसहस्रकम्

દૈત્યોમાં શ્રેષ્ઠ હિરણ્યકશિપુ વગેરેોએ મહાન તપ કર્યું, જે એક હજાર દિવ્ય વર્ષો સુધી ચાલ્યું।

Verse 181

शरीरं भक्षितं यस्य जुषाणस्य तपो महत् । पिपीलिकाभिर्बहुभिर्दंशैश्चैव समावृतम्

તે મહાન તપમાં અડગ ભક્તિથી સ્થિર રહ્યો; અનેક ચીંટીઓ અને તેમના ડંખોથી તેનું શરીર સર્વત્ર ઢંકાઈ જાણે ભક્ષાઈ રહ્યું હતું।

Verse 182

अभवत्तस्य तज्ज्ञात्वा सुरेंद्रो ह्यगमत्पुरा । नगरं तस्य च तदा सैन्येन महता वृतः

આ વાત જાણીને દેવોના સ્વામી ઇન્દ્ર તેના નગરમાં ગયો; તે સમયે તે નગર મહાન સેના દ્વારા ઘેરાયેલું હતું।

Verse 183

तत्सन्निधौ हताः सर्वे असुरा दैत्यशत्रुणा । विंध्या तु महिषी तस्य नीयमाना निवारिता

તેના સન્નિધિમાં દૈત્યશત્રુએ બધા અસુરોને સંહાર્યા; પરંતુ ‘વિંધ્યા’ નામની તેની મહિષી (ભેંસ)ને લઈ જતાં અટકાવવામાં આવી।

Verse 184

नारदेन पुरा राजन्किंचित्कार्यं चिकीर्षुणा । शंभोः प्रसादादखिलं मनसा यत्समीक्षितम् । दैत्येंद्रेण च तत्सर्वं तपसैव वशीकृतम्

હે રાજન, પ્રાચીનકાળે નારદ એક કાર્ય સિદ્ધ કરવા ઇચ્છતા શંભુના પ્રસાદથી મનમાં સર્વે જોયું; પરંતુ દૈત્યેન્દ્રે તે બધું માત્ર તપથી વશમાં કર્યું।

Verse 185

तस्याः पुत्रो महातेजा येन नीतोऽभवत्सभाम् । तस्य पुत्रो महाभाग पिता ते पितृवत्सलः । नाम्ना विरोचनो विद्वानिंद्रो येन महात्मना

તેણીનો પુત્ર મહાતેજસ્વી હતો, જેના દ્વારા કોઈને સભામાં લાવવામાં આવ્યો. હે મહાભાગ, તેનો પુત્ર જ તારો પિતા—પિતૃભક્ત—વિરોચન નામનો વિદ્વાન મહાત્મા, જેના દ્વારા ઇન્દ્ર પણ નિયંત્રિત/પરાજિત થયો।

Verse 186

दानेन तोषितो राजन्स्वेनैव शिरसा तदा । तस्यात्मजोसि भो राजन्कृतं ते परमं यशः

હે રાજન, દાનથી—અર્થાત્ પોતાનું જ શિર અર્પણ કરીને—તે ત્યારે પ્રસન્ન થયો. હે નૃપ, તું તેનો પુત્ર છે; તેથી તને પરમ યશ પ્રાપ્ત થયું છે.

Verse 187

यशोदीपेन महता दग्धाः शलभवत्सुराः । इंद्रोपि निर्जितो येन त्वया नास्त्यत्र संशयः

તમારા યશના મહાદીપથી દેવતાઓ પતંગિયાંની જેમ દગ્ધ થયા; તમારા દ્વારા ઇન્દ્ર પણ જીતાયો—અહીં શંકા નથી.

Verse 188

श्रुतमस्ति मया सर्वं चरितं तव सुव्रत । अल्पकोऽहमिहायातो ब्रह्मचर्यव्रते स्थितः

હે સુવ્રત, તારો સર્વ ચરિત મેં સાંભળ્યો છે. હું અલ્પભાવથી અહીં આવ્યો છું, બ્રહ્મચર્યવ્રતમાં સ્થિત છું.

Verse 189

उटजार्थे च मे देहि भूमीं भूमिभृतांवर । बटोस्तस्यैव तद्वाक्यं श्रुत्वा बलिरभाषत

“હે ભૂમિભૃતાંવર, કૂટિર (ઉટજ) માટે મને જમીન આપો.” તે બ્રહ્મચારી બટુકના વચન સાંભળી બલિએ ઉત્તર આપ્યો.

Verse 190

हे बटो पंडितो भूत्वा यदुक्तं वचनं पुरा । शिशुत्वात्तन्न जानासि श्रुत्वा मन्ये यथार्थतः

“હે બટુક! પંડિત બનીને તું અગાઉ કહેલા વચનો જ પુનરાવર્તન કરે છે; પરંતુ બાળપણથી તેનો મર્મ તને સમજાતો નથી—તને સાંભળી હું આને જ યથાર્થ માનું છું.”

Verse 191

वद शीघ्रं महाभाग कियन्मात्रां महीं तव । दास्यामि त्वरितेनैव मनसा तद्विमृश्यताम्

શીઘ્ર કહો, મહાભાગ! તમને કેટલી ભૂમિ જોઈએ? હું તરત જ આપી દઈશ—મનમાં સારી રીતે વિચાર કરો।

Verse 192

तदाह वामनो वाक्यं स्मयन्मधुरया गिरा । असंतोषपरा ये च विप्रा नष्टा न संशयः

ત્યારે વામન હસતાં હસતાં મધુર વાણીમાં બોલ્યા—અસંતોષમાં પરાયણ એવા બ્રાહ્મણો નષ્ટ થાય છે; તેમાં શંકા નથી।

Verse 193

संतुष्टा ये हि विप्रास्ते नान्ये वेषधरा ह्यमी । स्वधर्मनिरता राजन्निर्दंभा निरवग्रहाः

સંતોષી બ્રાહ્મણો જ સાચા બ્રાહ્મણ છે; બીજા તો માત્ર વેષધારી. હે રાજન, સંતોષીજન સ્વધર્મમાં નિષ્ઠ, દંભરહિત અને મમતારહિત હોય છે।

Verse 194

निर्मत्सरा जितकोधावदान्या हि महामते । विप्रास्ते हि महाभाग तैरियं धार्यते मही

હે મહામતે! જે બ્રાહ્મણો મત્સરરહિત, ક્રોધવિજયી અને દાનશીલ છે. હે મહાભાગ રાજન, એવા બ્રાહ્મણોથી જ આ ધરતી ધારણ થાય છે।

Verse 195

मनस्वी त्वं बहुत्वाच्च दातासि भुवनत्रये । तथापि मे प्रदातव्या मही त्रिपदसंमिता

તમે મનસ્વી છો અને ત્રિભુવનમાં બહુદાન માટે પ્રસિદ્ધ દાતા છો; તેમ છતાં મને ત્રણ પગના માપ જેટલી ભૂમિ આપવી જ પડશે।

Verse 196

बहुत्वे नास्ति मे कार्यं मह्या वै सुरसूदन । प्रवेशमात्रमुटजं तथा मम भविष्यति

હે સૂરાસૂદન! મને બહુ જમીનની જરૂર નથી; માત્ર પ્રવેશ જેટલી જગ્યા ધરાવતી એક કૂટિર જ મારા માટે પૂરતી થશે.

Verse 197

त्रिपदं पूर्यतेऽस्माकं वस्तुं नास्त्यत्र संशयः । देहि मे क्रमतो राजन्यावद्भूमिभविष्यति । तावत्संख्या प्रदातव्या यदि दातासि भो बले

અમારા ‘ત્રણ પગલાં’ નિશ્ચયે પૂર્ણ થશે—એમાં શંકા નથી. હે રાજન! પૃથ્વી રહે ત્યાં સુધી મને ક્રમે ક્રમે પગલાં પ્રમાણે આપ; હે બલી, તું સાચો દાતા હોય તો એ પૂર્ણ ગણતરી આપવી જ પડશે.

Verse 198

प्रहस्य तमुवाचेदं बलिर्वैरोचनात्मजः । दास्यामि ते महीं कृत्सां सशैलवनकाननाम्

હસતાં વિરોചനપુત્ર બલિએ તેને કહ્યું—“પર્વતો, વનો અને કાનનો સહિત સમગ્ર પૃથ્વી હું તને દાનમાં આપીશ.”

Verse 199

मदीयां वै महाभाग मया दत्तां गृहाम वै । याचकोऽसि बटो पश्य दानं दैत्याप्रयाचसे

હે મહાભાગ! જે મારું છે, જે મેં આપ્યું છે, તે સ્વીકાર. જો, હે બટુ! તું યાચક છે, છતાં દૈત્ય પાસેથી આ દાન યોગ્ય રીતે માગતો નથી.

Verse 200

याचको ह्यल्पको वास्तु दाता सर्वं विमृश्य वै । तथा विलोक्य चात्मानं ह्यर्थिभ्यश्च ददाति वै

યાચકની માંગ નાની હોય છે; પરંતુ દાતા સર્વ વિચાર કરીને, પોતાની શક્તિ જોઈને, માંગનારને દાન આપે છે.