Adhyaya 17

Verse 1

। लोमश उवाच । ततः सर्वे सुरगणा दृष्ट्वा तं विलयं गतम् । चिंतयंतः सुरगणाः कथं च विदधामहे

લોમશ બોલ્યા—પછી સર્વ દેવગણોએ તેમને વિલય (મૃત્યુ) પામેલા જોઈ વિચાર કરવા લાગ્યા—‘હવે આપણે શું કરવું, કેવી રીતે આગળ વધવું?’

Verse 2

सुरभिं चाह्वयित्वाथ तदोवाच शचीपतिः । कलेवरं दधीचस्य लिह्यास्त्वं वचनान्मम

ત્યારે શચીપતિ ઇન્દ્રે સુરભીને બોલાવી કહ્યું— “મારા વચનથી તું દધીચિનું કલેવર ચાટી સંપૂર્ણ શુદ્ધ કર.”

Verse 3

तथेति च वचोमत्वा तत्क्षणादेव लिह्य तत् । निर्मांसं च कृतं सद्यस्तया धेन्वा कलेवरम्

તેણે “તથાસ્તુ” કહી આજ્ઞા સ્વીકારી તત્ક્ષણે જ દેહને ચાટ્યો; તે ધેનુએ તરત જ કલેવર મांसરહિત કરી દીધું.

Verse 4

जगृहुस्तानि चास्थीनि चक्रुः शस्त्राणि वै सुराः । तस्य वंशोद्भवं वज्रं शिरो ब्रह्मशिरस्तथा

દેવોએ તે અસ્થિઓ લઈને શસ્ત્રો ઘડ્યા; તેની રીઢમાંથી વજ્ર અને તેના મસ્તકમાંથી બ્રહ્મશિરસ નામનું અસ્ત્ર પણ બનાવ્યું.

Verse 5

अन्यानि चास्थीनि बहूनि तस्य ऋषेस्तदानीं जगृहुः सुराश्च । तथा शिराजालमयांश्च पाशांश्चक्रुः सुरा वैरयुताश्च दैत्यान्

ત્યારે દેવોએ તે ઋષિના અન્ય પણ અનેક અસ્થિઓ એકત્ર કરી; તેમજ શિરાજાળથી બનેલા પાશો પણ ઘડ્યા, વૈરયુક્ત દૈત્યોને બાંધવા માટે.

Verse 6

शस्त्राणि कृत्वा ते सर्वे महाबलपराक्रमाः । ययुर्देवातस्त्वरायुक्ता वृत्रघातनतत्पराः

શસ્ત્રો બનાવીને તે બધા મહાબળવાન અને પરાક્રમી દેવો ઉતાવળે આગળ વધ્યા, વૃત્રવધ માટે દૃઢ સંકલ્પિત હતા.

Verse 7

ततः सुवर्च्चाश्च दधीचिपत्नी या प्रेषिता सा सुरकार्यसिद्धये । व्यलोकयत्तत्र समेत्य सर्वं मृतं पतिं देहमथो ददर्शतम्

ત્યારે દેવોના કાર્યની સિદ્ધિ માટે મોકલાયેલી દધીચિની પત્ની સુવર્ચા ત્યાં આવી. તેણે બધું જોયું અને પોતાના પતિના મૃતદેહને નિહાળ્યો.

Verse 8

ज्ञात्वा च तत्सर्वमिदं सुराणां कृत्यं तदानीं च चुकोप साध्वी । ददौ सती शापमतीव रुष्टा तदा सुवर्चा ऋषिवर्यपत्नी

આ બધું દેવોનું જ કૃત્ય છે એમ જાણીને તે સાધ્વી ક્રોધિત થયાં. અત્યંત રોષે ભરાયેલાં તે ઋષિશ્રેષ્ઠનાં પત્ની સુવર્ચાએ ત્યારે શાપ આપ્યો.

Verse 9

अहो सुरा दुष्टतराश्च सर्वे सर्वे ह्यशक्ताश्च तथैव लुब्धाः । तस्माच्च सर्वेऽप्रजसो भवंतु दिवौकसोऽद्यप्रभृतित्युवाच सा

તેણે કહ્યું, "અરે! તમે બધા દેવો અત્યંત દુષ્ટ, શક્તિહીન અને લોભી છો. તેથી આજથી તમે બધા સ્વર્ગવાસીઓ નિઃસંતાન થાઓ."

Verse 10

एव शापं ददौ तेषां सुराणां सा तपस्विनी । प्रवीश्याश्वत्थमूले सा स्वोदरं दारयत्तदा

તે તપસ્વિનીએ દેવોને આ પ્રમાણે શાપ આપ્યો. પછી અશ્વત્થ (પીપળા) વૃક્ષના મૂળમાં પ્રવેશીને તેણે ત્યારે પોતાનું ઉદર ચીરી નાખ્યું.

Verse 11

निर्गतो जठराद्गर्भो दधीचस्य महात्मनः । साक्षाद्रुद्रावतारोऽसौ पिप्लादो महाप्रभः

તે ઉદરમાંથી મહાત્મા દધીચિનો ગર્ભ બહાર આવ્યો. તે સાક્ષાત્ રુદ્રનો અવતાર અને મહાતેજસ્વી 'પિપ્પલાદ' હતો.

Verse 12

प्रहस्य जननी गर्भमुवाच रुषितेक्षणा । सुवर्चा तं पिप्पलादं चिरं तिष्ठास्य सन्निधौ

હસતાં હસતાં, રોષથી તેજસ્વી નેત્રોવાળી માતા સુવર્ચાએ ગર્ભસ્થ શિશુને કહ્યું— “હે પિપ્પલાદ, તું લાંબા સમય સુધી મારા સાન્નિધ્યમાં રહેશે।”

Verse 13

अश्वत्थस्य महाभाग सर्वेषां सफलो भवेः । तथैव भाषमाणा सा सुवर्चा तनयं प्रति । पतिमन्वगमत्साध्वी परमेण समाधिना

“હે મહાભાગ, અશ્વત્થના દ્વારા તું સર્વના પ્રયોજનોને સફળ કરનાર બનશે।” એમ પુત્રને કહી સાધ્વી સુવર્ચા પરમ સમાધિમાં પ્રવેશી પતિને અનુસરવા લાગી।

Verse 14

एवं दधीचपत्नी सा पतिना स्वर्गमाव्रजत्

આ રીતે દધીચિની પત્ની પતિ સાથે સ્વર્ગે ગઈ।

Verse 15

ते देवाः कृतशस्त्रास्त्रा दैत्यान्प्रति समुत्सुकाः । आजग्मुश्चेंद्रमुख्यास्ते महाबलपराक्रमाः

તે દેવો શસ્ત્ર-અસ્ત્રોથી સજ્જ થઈ દાનવો સામે ઉત્સુક બન્યા; ઇન્દ્રના નેતૃત્વમાં મહાબળ અને પરાક્રમી તેઓ આગળ વધ્યા।

Verse 16

गुरुं पुरस्कृत्य तदाज्ञया ते गणाः सुराणां बहवस्तदानीम् । भुवं समागत्य च मध्यदेशमूचुश्च सर्वे परमास्त्रयुक्ताः

ગુરુને અગ્રસ્થાને રાખીને અને તેમની આજ્ઞાથી, તે સમયે દેવોના અનેક ગણ ભૂમિ પર આવી મધ્યદેશમાં પહોંચ્યા; અને બધા પરમાસ્ત્રોથી યુક્ત થઈ બોલ્યા।

Verse 17

समागतानुपसृत्य देवांश्चेंद्रपुरोगमान् । ययौ वृत्रो महादैत्यो दैत्यवृन्दसमावृतः

ઇન્દ્રના નેતૃત્વમાં એકત્ર થયેલા દેવતાઓની પાસે જઈ મહાદૈત્ય વૃત્ર, દૈત્યવૃંદથી ઘેરાયેલો, આગળ વધ્યો।

Verse 18

यथा मेरोश्च शिखरं परिपूर्णं प्रदृश्यते । तथा सोऽपि महातेजा विश्वकर्म्मसुतो महान्

જેમ મેરુ પર્વતનું શિખર પરિપૂર્ણ અને ઊંચું દેખાય છે, તેમ જ તે મહાતેજસ્વી મહાન વિશ્વકર્માનો પુત્ર પણ પ્રકાશિત થયો।

Verse 19

तेन दृष्टो महेन्द्रश्च महेंद्रेण महासुरः । देवानां दानवानां च दर्शनं च महाद्भुतम्

તેને મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર) દેખાયો અને મહેન્દ્રને તે મહાસુર દેખાયો; દેવો અને દાનવોનું સામસામે દર્શન મહા અદ્ભુત હતું।

Verse 20

तदा ते बद्धवैराश्च देवदैत्याः परस्परम् । अन्योन्यमभिसंरब्धा जगर्जुः परमाद्भुतम्

ત્યારે દૃઢ વૈર બાંધેલા દેવો અને દૈત્યો પરસ્પર એકબીજા પર તૂટી પડ્યા; પરસ્પર ક્રોધિત થઈ તેઓ અતિ અદ્ભુત રીતે ગર્જ્યા।

Verse 21

वादित्राणि च भीमानि वाद्यमानानि सर्वशः । श्रूयंतेऽत्र गभीराणि सुरा सुरसमागमे

અને સર્વત્ર ભયંકર વાદ્યો વાગી રહ્યા હતા; દેવ-અસુરોના સમાગમે ત્યાં ઊંડા, ગુંજતા નાદ સંભળાતા હતા।

Verse 22

वाद्यमानेषु तूर्येषु ते सर्वे त्वरयान्विताः । अनेकैः शस्त्रसंघातैर्जघ्नुरन्योन्यमोजसा

યુદ્ધના તૂર્ય વાગતાં જ, તેઓ બધા ઉતાવળથી પ્રેરિત થઈ, અસંખ્ય શસ્ત્રપ્રહારો વડે પરસ્પર પર બળપૂર્વક પ્રહાર કરવા લાગ્યા।

Verse 23

तदा देवासुरे युद्धे त्रैलोक्यं सचराचरम् । भयेन महता युक्तं बभूव गतचेतनम्

ત્યારે દેવો અને અસુરોના યુદ્ધમાં, ચરાચર સહિત ત્રિલોક મહાભયથી યુક્ત થઈ જાણે ચેતનાહીન બની ગયું।

Verse 24

छेदिताः स्फोटिताश्चैव केचिच्छस्त्रैर्द्विधा कृताः । नाराचैश्च तथा केचिच्छस्त्रास्त्रैः शकलीकृताः

કેટલાક શસ્ત્રોથી છેદાઈ ગયા, કેટલાક ચકનાચૂર થયા, અને કેટલાકને બે ભાગમાં કાપી નાખ્યા; તેમજ કેટલાક નારાચો અને શસ્ત્રાસ્ત્રોથી ટુકડા-ટુકડા થઈ ગયા।

Verse 25

भल्लैश्चेरुर्हताः केचिद्व्यंगभूता दिवौकसः । रश्मयो मेघसंभूताः प्रकाशंते नभस्स्विव

કેટલાક દિવૌકસ ભલ્લબાણોથી ઘાયલ થઈ વિકલાંગ બની ફરવા લાગ્યા; અને મેઘમાંથી ઉત્પન્ન કિરણો સમાન આકાશમાં પ્રકાશ ઝળહળ્યો।

Verse 26

शिरांसि पतितान्येव बहूनिच नभस्तलात् । नक्षत्राणीव च यथा महाप्रलयसंकुलम्

નભોમંડળમાંથી અનેક કાપેલા મસ્તકો પડવા લાગ્યા; મહાપ્રલયના સંકુલમાં જાણે નક્ષત્રો જ ઝરી રહ્યા હોય તેમ તે દેખાતાં હતાં।

Verse 27

प्रवर्तितं मध्यदेशे सर्वबूतक्षयावहम् । शक्रेण सह संग्रामं चकार नमुचिस्तदा

ત્યારે મધ્યદેશમાં અસુર નમુચિએ શક્ર સાથે એવો સંગ્રામ પ્રારંભ કર્યો કે જે સર્વ પ્રાણીઓના ક્ષયનું કારણ બન્યો।

Verse 28

वज्रेण जघ्ने तरसा नमुचिं देवराट् स्वयम् । न रोमैकं च त्रुचितं तमुचेरसुरस्य च

દેવરાજે સ્વયં ત્વરાથી વજ્ર વડે નમુચિ પર પ્રહાર કર્યો; છતાં તે અસુર નમુચિનું એક પણ રોમ તૂટ્યું નહીં।

Verse 29

वज्रेणापि तदा सर्वे विस्मयं परमं गताः । असुराश्च सुराश्चैव महेंद्रो व्रीडितस्तदा

ત્યારે વજ્રપ્રહાર છતાં સર્વે પરમ આશ્ચર્યમાં પડી ગયા—અસુરો અને સુરોએ પણ; અને તે સમયે મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર) લજ્જિત થયો।

Verse 30

गदया नमुचिं जघ्ने गदा सापि विचूर्णिता । नमुचेरंगलग्नापि पपात वसुधातले

તેણે ગદા વડે નમુચિ પર પ્રહાર કર્યો; પરંતુ એ ગદા પણ ચૂરચૂર થઈ ગઈ. નમુચિના અંગને ચોંટેલી હોવા છતાં તે ધરતી પર પડી ગઈ।

Verse 31

तथा शूलेन महता तं जघान पुरंदरः । तच्छूलं शतधा चूर्णं नमुचेरंगमाश्रितम्

એ જ રીતે પુરંદરે મહાન શૂલ વડે તેને પ્રહાર કર્યો; પરંતુ તે શૂલ નમુચિના શરીરને સ્પર્શતાં જ સો ટુકડામાં ચૂર થઈ ગયું।

Verse 32

एवं तं वविधैः शस्त्रैराजघान सुरारिहा । प्रहस्य मानो नमुचिर्न जघान पुरंदरम्

આ રીતે દેવોના શત્રુએ તેને અનેક પ્રકારના શસ્ત્રોથી પ્રહાર કર્યો. ગર્વથી હસતો નમુચિ પુરંદર (ઇન્દ્ર)ને સંહાર્યો નહીં।

Verse 33

तूष्णींभूतस्तदा चेंद्रश्चिंतया परया युतः । किं कार्यं किमकार्यं वा इतींद्रो नाविदत्तदा

ત્યારે ઇન્દ્ર મૌન થઈ ગયો અને ઊંડી ચિંતામાં લીન થયો. ‘શું કરવું, શું ન કરવું?’—તે સમયે ઇન્દ્ર નિર્ણય કરી શક્યો નહીં।

Verse 34

एतस्मिन्नंतरे तत्र महायुद्धे महाभये । जाता नभोगता वाणी इंद्रसुद्दिश्य सत्वरम्

એ જ સમયે, તે મહાયુદ્ધના મહાભયમાં, આકાશમાંથી એક વાણી પ્રગટ થઈ અને ત્વરિત ઇન્દ્રને ઉદ્દેશીને બોલી।

Verse 35

जह्येनमद्याशु महेंद्र दैत्यं दिवौकसां घोरतरं भयावहम् । फेनेन चैवाशु महासुरेन्द्रमपां समीपेन दुरासदेन

“હે મહેન્દ્ર! દેવોને અતિ ઘોર ભય આપનાર આ દૈત્યને હમણાં જ ત્વરિત સંહાર. જળની નજીક, દુર્જેય ઉપાય—ફેન (ઝાગ) વડે—તે મહાસુરેન્દ્રને તરત જ નિહત કર.”

Verse 36

अन्येन शस्त्रेण च आहतोऽसौ वध्यः कदाचिन्न भवत्ययं तु । तस्माच्च देवेश वधार्थमस्य कुरु प्रयत्नं नमुचेर्दुरात्मनः

“બીજા કોઈ શસ્ત્રથી આઘાત કરવાથી તે ક્યારેય વધ્ય બનશે નહીં. તેથી, હે દેવેશ! તે દુષ્ટાત્મા નમુચિના વધ માટે વિશેષ પ્રયત્ન કર।”

Verse 37

निशम्य वाचं परमार्थयुक्तां दैवीं सदानंदकरीं शुभावहाम् । चक्रे परं यत्नवतां वरिष्ठो गत्वोदधेः पारमनंतवीर्यः

પરમાર્થયુક્ત, દૈવી, સદા આનંદ આપનાર અને શુભાવહ એવી વાણી સાંભળી, અનંતવીર્ય, પ્રયત્નશીલો પૈકી શ્રેષ્ઠ દેવೇಂದ್ರે મહા પ્રયત્ન કર્યો અને સમુદ્રના પારના કાંઠે પહોંચ્યો।

Verse 38

तत्रागतं समीक्ष्याथ नमुचिः क्रोधमूर्छितः । हत्वा शूलेन देवेंद्रं प्रहसन्निदमब्रवीत्

ત્યાં તેને આવેલો જોઈ ક્રોધમૂર્છિત નમુચિએ ત્રિશૂલથી દેવೇಂದ್ರને પાડી દીધો; પછી હસતાં હસતાં આ વચન બોલ્યો।

Verse 39

समुद्रस्य तटः कस्मात्सेवितः सुरसत्तम । विहाय रणभूमिं च त्यक्तशस्त्रोऽभवद्भवान्

હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ! તું સમુદ્રના કાંઠે કેમ આશ્રય લીધો? રણભૂમિ છોડીને તું શસ્ત્રવિહોણો થયો છે।

Verse 40

त्वदीयेनैव वज्रेण किं कृतं मम दुर्मते

હે દુર્મતિ! તારા પોતાના વજ્રથી તું મારું શું કરી નાખ્યું?

Verse 41

तथान्यानि च शस्त्राणि अस्त्राणि सुबहूनि च । गृहीतानि पुरा मंद हंतुं मामेव चाधुना

હે મંદમતિ! તેમ જ બીજા અનેક શસ્ત્રો અને અસ્ત્રો પહેલાં લેવાયા હતા—મને જ મારવા માટે; અને અત્યારે પણ તું એ જ ઇચ્છે છે।

Verse 42

किं करिष्यसि मां हंतुं युद्धाय समुपस्थितः । केन शस्त्रेण रे मंद योद्धुमिच्छसि संयुगे

યુદ્ધ માટે સામે આવીને તું મને કેવી રીતે મારશે? અરે મંદબુદ્ધિ, કયા શસ્ત્રથી આ સમરમાં યુદ્ધ કરવા ઇચ્છે છે?

Verse 43

त्वां गातयामि चाद्यैव यदि तिष्ठसि संयुगे । नो चेद्गच्छ मया मुक्तश्चिरं जीव सुखी भव

જો તું આ યુદ્ધમાં ઊભો રહેશે તો આજે જ તને સંહાર કરી દઈશ. નહીંતર, મારી તરફથી મુક્ત થઈને ચાલ્યો જા; દીર્ઘાયુ થા અને સુખી રહેજે.

Verse 44

एवं स गर्वितं तस्य वाक्यमाहवशोभिनः । श्रुत्वा महेंद्रोऽपि रुषा जगृहे फेनमद्भुतम्

યુદ્ધમાં તેજસ્વી એવા તેના ગર્વભર્યા વચન સાંભળી મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર) પણ ક્રોધથી અદ્ભુત ફેન હાથમાં લઈ લીધો.

Verse 45

फेनं करस्थं दृष्ट्वा तु असुरा जहसुस्तदा

પરંતુ તેના હાથમાં ફેન જોઈને તે સમયે અસુરો હસી પડ્યા.

Verse 46

क्षयं गतानि चास्त्राणि पेनेनैव पुरंदरः । हंतुमिच्छति मामद्य शतक्रतुरुदारधीः

એના શસ્ત્રો તો ક્ષય પામ્યા છે; અને હવે ઉદારધી શતક્રતુ પુરંદર માત્ર ફેનથી જ આજે મને મારવા ઇચ્છે છે!

Verse 47

एवं प्रहस्य नमुचिरज्ञाय पुरंदरम् । सावज्ञं पुरतस्तस्थौ नमुचिर्दैत्यपुंगवः

આ રીતે હસતો નમુચિ, પુરંદર (ઇન્દ્ર) ને ન સમજી, અવમાનભાવથી તેની સામે ઊભો રહ્યો—દૈત્યોમાં શ્રેષ્ઠ નમુચિ।

Verse 48

तदैव तं स फेनेन शीघ्रमिंद्रो जघान ह

એ જ ક્ષણે ઇન્દ્રે ફેન (ઝાગ) વડે તેને ઝડપી રીતે ઘાત કરીને પાડી દીધો।

Verse 49

हते तु नमुचौ देवाः सर्वे चैव मुदान्विताः । साधुसाध्विति शब्देन ऋषयश्चाभ्यपूजयन्

નમુચિ હણાયો ત્યારે સર્વ દેવો આનંદથી ભરાઈ ગયા; અને ઋષિઓએ ‘સાધુ સાધુ’ એવા નાદથી તે કાર્યની પ્રશંસા કરી।

Verse 50

तदा सर्वे जयं प्राप्ता हत्वा नमुचिमाहवे । दैत्यास्ते कोपसंरब्धा योद्धुकामा मुदान्विताः

ત્યારે યુદ્ધમાં નમુચિનો વધ કરીને સૌએ વિજય મેળવ્યો. તે દૈત્યો ક્રોધથી પ્રજ્વલિત થઈ, ફરી યુદ્ધ કરવા ઉત્સુક, ઉગ્ર ઉત્સાહથી ઉછળી ઊઠ્યા।

Verse 51

पुनः प्रववृते युद्धं देवानां दानवैः सह । शस्त्रास्त्रैर्बहुधा मुक्तैः परस्परवधैषिबिः

ફરી દેવો અને દાનવો વચ્ચે યુદ્ધ પ્રગટ્યું; અનેક પ્રકારનાં શસ્ત્ર-અસ્ત્રો છોડાયા, અને બંને પક્ષ પરસ્પરવધ માટે તત્પર રહ્યા।

Verse 52

यदा ते ह्यसुरा देवैः पातिताश्च पुनःपुनः । तदा वृत्रो महातेजाः शतक्रतुमुपाव्रजत्

જ્યારે દેવોએ તે અસુરોને વારંવાર પાતિત કર્યા, ત્યારે મહાતેજસ્વી વૃત્ર શતક્રતુ ઇન્દ્ર તરફ આગળ વધ્યો।

Verse 53

वृत्रं दृष्ट्वा तदा सर्वे ससुरासुरमानवाः । भयेन महताविष्टाः पतिता भुवि शेरते

ત્યારે વૃત્રને જોઈ દેવ, અસુર અને માનવ—બધા જ મહાભયથી વ્યાપ્ત થઈ ધરતી પર પડી ગયા અને ત્યાં જ પડ્યા રહ્યા।

Verse 54

एवं भीतेषु सर्वेषु सुरसिद्धेषु वै तदा । इंद्रश्चैरावणारूढो वज्रपाणिः प्रतापवान्

આ રીતે જ્યારે બધા સૂર-સિદ્ધો ભયભીત થયા, ત્યારે પ્રતિાપી વજ્રપાણિ ઇન્દ્ર ઐરાવત પર આરુઢ થઈ આગળ પ્રગટ થયો।

Verse 55

छत्रेण ध्रियमाणेन चामरेण विराजितः । तदा सर्वैः समेतो हि लोकपालैः प्रतापितः

ધરાયેલ છત્રથી શોભિત અને ચામરથી ઝળહળતો, તે ત્યારે સર્વ લોકપાલો સાથે સમવेत થઈ પ્રતિાપથી દીપ્ત થયો।

Verse 56

वृत्रं विलोक्य ते सर्वे लोकपाला महेश्वराः । भयभीताश्च ते सर्वे शिवं शरणमन्वयुः

વૃત્રને જોઈ તે બધા મહેશ્વરસમાન લોકપાલો ભયભીત થયા અને સૌએ શિવને શરણ રૂપે સ્વીકાર્યો।

Verse 57

मनसाचिंतयन्सर्वे शंकरं लोकशंकरम् । लिंगं संपूज्य विधिवन्महेंद्रो जयकामुकः

સર્વે મનમાં લોકકલ્યાણકારી શંકરનું ચિંતન કરતાં, વિજયની ઇચ્છાથી મહેન્દ્રે વિધિપૂર્વક લિંગની સમ્યક પૂજા કરી।

Verse 58

गुरुणा विदितः सद्यो विश्वासेन परेण हि । उवाच च तदा शक्रं बृहस्पतिरुदारधीः

ગુરુને તે વાત તરત જ પરમ વિશ્વાસથી જાણી પડી; ત્યારે ઉદારબુદ્ધિ બૃહસ્પતિએ શક્ર (ઇન્દ્ર)ને કહ્યું।

Verse 59

बृहस्पतिरुवाच । कार्तिके शुक्लपक्षे तु मंदवारे त्रयोदशी । समग्रा यदि लभ्येत सर्वप्राप्तयै न संशयः

બૃહસ્પતિએ કહ્યું—કાર્તિક માસના શુક્લપક્ષમાં શનિવારે જો ત્રયોદશી સમગ્ર રીતે પ્રાપ્ત થાય, તો સર્વસિદ્ધિ આપે; તેમાં સંશય નથી।

Verse 60

तस्यां प्रदोषसमये लिंगरूपी सदाशिवः । पूजनीयो हि देवेंद्र सर्वकामार्थसिद्धये

તે પ્રદોષસમયે લિંગરૂપ સદાશિવને, હે દેવેન્દ્ર, સર્વ કામના અને અર્થસિદ્ધિ માટે નિશ્ચયે પૂજવો જોઈએ।

Verse 61

स्नात्वा मध्याह्नसमये तिलामलकसंयुतम् । शिवस्य कुर्याद्गंधपुष्पफलादिभिः

મધ્યાહ્ને સ્નાન કરીને, તલ અને આમળા સહિત અર્પણ લઈને, સુગંધ, પુષ્પ, ફળ વગેરે દ્વારા શિવની પૂજા કરવી જોઈએ।

Verse 62

पश्चात्प्रदोषवेलायां स्थावरं लिंगमर्च्चयेत् । स्वयंभु स्थापितं चापि पौरुषेयमपौरुषम्

પછી પ્રદોષકાળે સ્થાવર (અચલ) શિવલિંગનું અર્ચન કરવું—તે સ્વયંભૂ હોય, સ્થાપિત હોય, પૌરુષેય હોય કે અપૌરુષ હોય।

Verse 63

जने वा विजने वापि अरण्ये वा तपोवने । तल्लिंगमर्च्चयेद्भक्त्या प्रदोषे तु विशेषतः

લોકોમાં હોય કે નિર્જનમાં, અરણ્યમાં હોય કે તપોવનમાં—તે લિંગનું ભક્તિપૂર્વક અર્ચન કરવું; વિશેષ કરીને પ્રદોષકાળે।

Verse 64

ग्रामद्बहिः स्थितं लिंगं ग्रामाच्छतगुणं फलम् । ब्राह्मच्छतगुणं पुण्यमरण्ये लिंगमद्भुतम्

ગ્રામની બહાર આવેલું લિંગ, ગ્રામસ્થ લિંગ કરતાં સોગણું ફળ આપે છે; અને તેનાથી પણ સોગણું પુણ્ય અરણ્યસ્થ લિંગથી મળે છે—વનનું લિંગ અદ્ભુત છે।

Verse 65

आरण्याच्छतगुणं पुण्यमर्चितं पार्वतं यथा । पार्वताच्चैव लिंगाच्च फलं चायुतसंज्ञितम् । तपोवनाश्रितं लिंगं पूजितं वा महाफलम्

અરણ્યલિંગની તુલનામાં પર્વતલિંગનું અર્ચન શતગણું પુણ્ય આપે છે; અને પર્વતલિંગથી પણ પરે રહેલા લિંગનું ફળ ‘અયુત’ (દસ હજાર ગણું) કહેવાયું છે. તપોવનાશ્રિત લિંગની પૂજા મહાફળદાયી છે।

Verse 66

तस्मादेतद्विभागेन शिवपूजनार्चनं बुधैः । कर्त्वयं निपुणत्वेन तीर्थस्नानादिकं तथा

અતએવ આ વિભાગ મુજબ વિદ્વાનોને શિવપૂજન અને અર્ચન કરવું જોઈએ; તેમજ તેવી જ રીતે કાળજીપૂર્વક તીર્થસ્નાન વગેરે વિધિઓ પણ કરવી જોઈએ।

Verse 67

पंचपिंडान्समुद्धृत्य स्नानमात्रेण शोभनम् । कूपे स्नानं प्रकुर्वीत उद्धृतेन विसेषतः

પાંચ પિંડ (માપ) જળ ઉદ્ધૃત કરીને માત્ર સ્નાન કરવાથી જ તે પ્રશસ્ત ગણાય છે. કૂવામાં સ્નાન કરતી વખતે વિશેષ કરીને ઉદ્ધૃત જળથી જ સ્નાન કરવું જોઈએ.

Verse 68

तडागे दश पिंडांश्च उद्धृत्य स्नानमाचरेत् । नदीस्नानं विश्ष्टं च महानद्यां विशेषतः

તળાવમાં દસ પિંડ (માપ) જળ ઉદ્ધૃત કરીને સ્નાન કરવું જોઈએ. નદીમાં સ્નાન વિશિષ્ટ છે, અને મહાનદીમાં તો વિશેષ રૂપે શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 69

सर्वेषामपि तीर्थानां गंगास्नानं विशिष्यते । देवखाते च तत्तुल्यं प्रशस्तं स्नानमाचरेत्

બધા તીર્થોમાં ગંગાસ્નાન વિશેષ શ્રેષ્ઠ છે. દેવખાતમાં સ્નાન પણ તેના સમાન છે; એવું પ્રશસ્ત સ્નાન કરવું જોઈએ.

Verse 70

प्रदीपानां सहस्रेण दीपनीयः सदाशिवः । तथा दीपशतेनापि द्वात्रिंशद्दीपमालया

હજાર દીપોથી સદાશિવને પ્રકાશિત કરીને પૂજવું જોઈએ. તેમ જ સો દીપોથી પણ, અથવા બત્રીસ દીપોની માળાથી પણ, દીપાર્પણ દ્વારા તેમનું સન્માન કરવું જોઈએ.

Verse 71

घृतेन दीपयेद्दीपाञ्छिवस्य परितुष्टये । तथा फलैश्च दीपैश्च नैवेद्यैर्गंधधूपकैः

શિવની પરિતૃપ્તિ માટે ઘીથી દીપ પ્રજ્વલિત કરવા જોઈએ. તેમજ ફળ, દીપ, નૈવેદ્ય, સુગંધ અને ધૂપ પણ અર્પણ કરવા જોઈએ.

Verse 72

उपचारैः षोडशभिर्लिंगरूपी सदा शिवः । पूज्यः प्रदोषवेलायां नृभिः सर्वार्थसिद्धये

પ્રદોષકાળે સોળ ઉપચારોથી લિંગરૂપ સદાશિવની પૂજા કરવી, જેથી સર્વ કાર્યસિદ્ધિ થાય।

Verse 73

प्रदक्षिणं प्रकुर्वीत शतमष्टोत्तरं तथा । नमस्कारान्प्रकुर्वीत तावत्संख्यान्प्रयत्नतः

એકસો આઠ વાર પ્રદક્ષિણા કરવી; અને એટલાં જ પ્રયત્નપૂર્વક નમસ્કાર પણ કરવા।

Verse 74

प्रदक्षिणनमस्कारैः पूजनीयः सदाशिवः । नाम्नां शतेन रुद्रोऽसौ स्तवनीयो यताविधि

પ્રદક્ષિણા અને નમસ્કારોથી સદાશિવની પૂજા કરવી; અને તે રુદ્રનું નિયમ મુજબ શતનામોથી સ્તવન કરવું।

Verse 75

नमो रुद्राय भीमाय नीलकण्ठाय वेधसे । कपर्द्धिने सुरेशाय व्योमकेशाय वै नमः

રુદ્ર ભીમને, નીલકંઠને, વિધાતાને નમસ્કાર; કપર્દિને, સુરેશને અને વ્યોમકેશને પણ નમઃ।

Verse 76

वृषध्वजाय सोमाय नीलकण्ठाय वै नमः । दिगंबराय भर्गाय उमाकांतकपर्द्दिने

વૃષધ્વજને, સોમને, નીલકંઠને નમસ્કાર; દિગંબરને, ભર્ગને અને ઉમાકાંત કપર્દિને નમઃ।

Verse 77

तपोमयाय व्याप्ताय शिपिविष्टाय वै नमः । व्यालप्रियाय व्यालाय व्यालानां पतये नमः

તપોમય, સર્વવ્યાપી, શિપિવિષ્ટ—તમને નમસ્કાર. સર્પપ્રિય, સર્પસ્વરૂપ, અને સર્પોના અધિપતિ—તમને નમસ્કાર.

Verse 78

महीधराय व्याघ्राय पशूनां पतये नमः । त्रिपुरांतकसिंहाय शार्दूलोग्ररवाय च

પર્વતધારી, વ્યાઘ્રસ્વરૂપ, પશુપતિ—તમને નમસ્કાર. ત્રિપુરાંતક સિંહ, અને શાર્દૂલ સમ ઉગ્ર ગર્જન કરનાર—તમને નમસ્કાર.

Verse 79

मीनाय मीननाथाय सिद्धाय परमेष्ठिने । कामांतकाय बुद्धाय बुद्धीनां पतये नमः

મીનરૂપ, મીનોના નાથ, સિદ્ધ અને પરમેષ્ઠી—તમને નમસ્કાર. કામાંતક, બુદ્ધસ્વરૂપ, અને સર્વ બુદ્ધિઓના અધિપતિ—તમને નમસ્કાર.

Verse 80

कपोताय विशिष्टाय शिष्टाय परमात्मने । वेदाय वेदबीजाय देवगुह्याय वै नमः

‘કપોત’ નામે પૂજ્ય, પરમ વિશિષ્ટ, શિષ્ટોના આશ્રય, પરમાત્મા—તમને નમસ્કાર. તમે જ વેદ, વેદબીજ, અને દેવોને પણ ગુહ્ય દિવ્ય રહસ્ય—તમને નમસ્કાર.

Verse 81

दीर्घाय दीर्घदीर्घाय दीर्घार्घाय महाय च । नमो जगत्प्रतिष्ठाय व्योमरूपाय वै नमः

દીર્ઘ, અતિદીર્ઘ, વિશાળ વ્યાપ ધરાવનાર અને મહાન—તમને નમસ્કાર. જગતની પ્રતિષ્ઠા, અને વ્યોમસ્વરૂપ—તમને નમસ્કાર.

Verse 82

गजासुरविनाशाय ह्यंधकासुरभेदिने । नीललोहितशुक्लाय चण्डमुण्डप्रियाय च

ગજાસુરનો વિનાશ કરનાર, અંધકાસુરનો ભેદ કરનાર; નીલ-લોહિત-શુક્લ સ્વરૂપધારી તથા ચંડ-મુંડને પ્રિય એવા પ્રભુને નમસ્કાર।

Verse 83

भक्तिप्रियाय देवाय ज्ञानज्ञानाव्ययाय च । महेशाय नमस्तुभ्यं महादेवहराय च

ભક્તિપ્રિય દેવને, જ્ઞાન અને જ્ઞાતા—બન્ને સ્વરૂપે અવ્યયને; હે મહેશ, તમને નમસ્કાર; હે મહાદેવ-હર, તમને પણ નમસ્કાર।

Verse 84

त्रिनेत्राय त्रिवेदाय वेदांगाय नमोनमः । अर्थाय अर्थरूपाय परमार्थाय वै नमः

ત્રિનેત્ર પ્રભુને વારંવાર નમસ્કાર; જે ત્રિવેદ અને વેદાંગ સ્વરૂપ છે. જે અર્થ સ્વયં છે, જેમનું સ્વરૂપ જ અર્થ છે, તે પરમાર્થ (પરમ સત્ય)ને નમસ્કાર।

Verse 85

विश्वरूपाय विश्वाय विश्वनाताय वै नमः । शंकराय च कालाय कालावयवरूपिणे

જેનુ સ્વરૂપ વિશ્વ છે, જે સ્વયં વિશ્વ છે, જે વિશ્વનાથ છે—તેમને નમસ્કાર। શંકરને નમસ્કાર; કાળસ્વરૂપ અને કાળના અવયવો વડે રચિત સ્વરૂપધારીને નમસ્કાર।

Verse 86

अरूपाय च सूक्ष्माय सूक्ष्मसूक्ष्माय वै नमः । श्मशानवासिने तुभ्यं नमस्ते कृत्तिवाससे

અરૂપ, સૂક્ષ્મ અને સૂક્ષ્માતિસૂક્ષ્મ પ્રભુને નમસ્કાર। શ્મશાનવાસી તમને નમસ્કાર; હે કૃત્તિવાસ (ચર્મવસ્ત્રધારી), તમને નમસ્કાર।

Verse 87

शशांकशेखरायैव रुद्रविश्वाश्रयाय च । दुर्गाय दुर्गसाराय दुर्गावयवसाक्षिणे

ચંદ્રશેખર ભગવાનને તથા વિશ્વાશ્રય રુદ્રને નમસ્કાર. દુર્ગાને, દુર્ગાના સારતત્ત્વને અને દુર્ગાના અંગ-શક્તિઓના સાક્ષીને પ્રણામ.

Verse 88

लिंगरूपाय लिंगाय लिंगानां पतये नमः । प्रणवरूपाय प्रणवार्थाय वै नमः

લિંગરૂપ પરમેશ્વરને, સ્વયં લિંગને અને સર્વ લિંગોના પતિને નમઃ. પ્રણવ (ઓં) રૂપને તથા પ્રણવાર્થરૂપને પણ નમસ્કાર.

Verse 89

नमोनमः कारणकारणाय ते मृत्युंजयायात्मभवस्वरूपिणे । त्रियंबकायासितकंठ भर्ग गौरिपते सकलमंगलहेतवे नमः

વારંવાર તમને નમઃ—હે કારણોના પણ કારણ, હે મૃત્યુઞ્જય, હે આત્મા અને ભવસ્વરૂપ! ત્ર્યંબક, અસિતકંઠ ભર્ગ, ગૌરીપતિ, સર્વ મંગળના હેતુ—તમને પ્રણામ.

Verse 90

बृहस्पतिरुवाच । नाम्नां शतं महेशस्य उच्चार्यं व्रतिना तदा । प्रदक्षिणनमस्कारैरेतत्संख्यैः प्रयत्नतः । कार्यं प्रदोषसमये तुष्ट्यर्थं संकरस्य च

બૃહસ્પતિએ કહ્યું—ત્યારે વ્રતધારીએ મહેશના સો નામો ઉચ્ચારવા જોઈએ; અને એટલી જ સંખ્યામાં પ્રદક્ષિણા તથા નમસ્કાર પણ પ્રયત્નપૂર્વક કરવા જોઈએ. પ્રદોષ સમયે શંકરને પ્રસન્ન કરવા આ કરવું.

Verse 91

एवं व्रतं समुद्दिष्टं तव शक्र महामते । शीघ्रं कुरु महाभाग पश्चाद्युद्धं कुरु प्रभो

હે મહામતિ શક્ર! આ રીતે તારા માટે વ્રત નિર્દેશાયું છે. હે મહાભાગ પ્રભુ, તેને શીઘ્ર કર; પછી યુદ્ધ કર, હે સ્વામી.

Verse 92

शंभोः प्रसादात्सर्वं ते भविष्यति जयादिकम्

શંભુની કૃપાથી તને સર્વ કંઈ પ્રાપ્ત થશે—જય વગેરે બધું જ।

Verse 93

वृत्रो ह्ययं महातेजा दैतेयस्तपसा पुरा । शिवं प्रसादयामास पर्वते गंधमादने

આ વૃત્ર મહાતેજસ્વી દૈત્ય છે; તેણે પૂર્વે તપસ્યા વડે ગંધમાદન પર્વતે શિવને પ્રસન્ન કર્યો હતો।

Verse 94

नाम्ना चित्ररथो राजा वनं चित्ररथस्य तत् । एतज्जानीहि भो इन्द्र शिवपुर्याः समीपतः

ચિત્રરથ નામે એક રાજા હતો; તે વન ‘ચિત્રરથનું વન’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. હે ઇન્દ્ર, જાણ—તે શિવપુરીની નજીક છે।

Verse 95

यस्मिन्वने महाभाग न संति च षडूर्मयः । तस्माच्चैत्ररथं नाम वनं परममंगलम् । तस्य राज्ञः शिवेनैव दत्तं यानं महाद्भुतम्

હે મહાભાગ, તે વનમાં સંસારતાપની છ ઊર્મિઓ નથી. તેથી તે પરમ મંગલ ‘ચૈત્રરથ વન’ કહેવાય છે. તે રાજાને શિવે સ્વયં એક અદ્ભુત વિમાન આપ્યું।

Verse 96

कामगं किंकिणीयुक्तं सिद्धचारणसेवितम् । गंधर्वैरप्सरोयक्षैः किंनरैरुपशोभितम्

તે વિમાન ઇચ્છાનુસાર ગમન કરતું, ઝણઝણતી ઘંટડીઓથી યુક્ત, સિદ્ધ-ચારણોથી સેવિત અને ગંધર્વ, અપ્સરા, યક્ષ તથા કિન્નરોથી શોભિત હતું।

Verse 97

ततस्तेनैव यानेन पृथिवीं पर्यटन्पुरा । तथा गिरीशमुख्यांश्च द्वीपांश्च विविधांस्तथा

ત્યારબાદ તે એ જ યાનથી પૂર્વકાળે પૃથ્વી પર પરિભ્રમણ કરતો રહ્યો અને તેમ જ શ્રેષ્ઠ પર્વતો તથા નાનાવિધ દ્વીપોનું પણ દર્શન કરતો રહ્યો।

Verse 98

एकदा पर्यटन्राजा नाम्ना चित्ररथो महान् । कैलासमागतस्तत्र स ददर्श पराद्भुतम्

એક વખત પરિભ્રમણ કરતાં ચિત્રરથ નામનો મહાન રાજા કૈલાસે આવ્યો; ત્યાં તેણે પરમ અદ્ભુત દૃશ્ય જોયું।

Verse 99

सभातलं महेशस्य गणैश्चैव विराजितम् । अर्द्धागलग्नया देव्या शोभितं च महेश्वरम्

તેણે મહેશની સભાભૂમિને ગણોથી અલંકૃત અને તેજસ્વી જોયી; તેમજ અર્ધાંગિની દેવીએ શોભિત મહેશ્વરને પણ દર્શન કર્યું।

Verse 100

निरीक्ष्य देव्या सहितं सदाशिवं देव्यान्वितं वाक्यमिदं बभाषे

દેવી સાથે સ્થિત સદાશિવને જોઈ, દેવીના સાન્નિધ્યમાં તેણે તેમના પ્રત્યે આ વચન કહ્યું।

Verse 101

वयं च शंभो विषयान्विताश्च मंत्र्यादयः स्त्रीजिताश्चापि चान्ये । न लोकमध्ये वयमेव चाज्ञाः स्त्रीसेवनं लज्जया नैव कुर्मः

હે શંભો! અમે પણ વિષયોમાં આસક્ત છીએ; મંત્રી વગેરે અન્ય લોકો પણ સ્ત્રીઓથી જીતાઈ જાય છે. લોકમાં માત્ર અમે જ અજ્ઞ નથી; પરંતુ લજ્જાથી અમે સ્ત્રી-સેવાને ખુલ્લેઆમ કરતા નથી।

Verse 102

एतद्वाक्यं निशम्याथ महेशः प्रहसन्निव । उवाच न्यायसंयुक्तं सर्वेषामपि श्रृण्वताम्

આ વચન સાંભળી મહેશ જાણે મંદ હાસ્ય સાથે સ્મિત કરતો, સર્વે સાંભળતા હોય તેમ ન્યાયસંયુક્ત અને મર્યાદાયુક્ત ઉત્તર બોલ્યા।

Verse 103

भयं लोकापवादाच्च सर्वेषामपि नान्यथा । ग्रासितं कालकूटं च सर्वेषामपि दुर्जरम्

લોકનિંદાનો ભય સર્વેને થાય છે—એમાં અપવાદ નથી. તેમજ કાલકૂટ વિષ ગળી જવું પણ સર્વે માટે અતિ દુર્જર અને અસહ્ય છે।

Verse 104

तथापि उपहासो मे कृतो राज्ञा हि दुर्जरः । तं चित्ररथमाहूय गिरिजा वाक्यमब्रवीत्

તથાપિ રાજાએ કરેલો મારો ઉપહાસ સહન કરવો દુષ્કર હતો. ત્યારે ગિરિજાએ તે ચિત્રરથને બોલાવી આ વચન કહ્યાં।

Verse 105

गीरिजोवाच । रे दुरात्मन्कथं त्वज्ञ शंकरश्चोपहासितः । मया सहैव मंदात्मन्द्रक्ष्यसे कर्मणः फलम्

ગિરિજાએ કહ્યું—અરે દુરાત્મા! તું અજ્ઞાન બની શંકરનો ઉપહાસ કેવી રીતે કર્યો? હે મંદાત્મા, મારી સાથે જ તું તારા કર્મનું ફળ જોશે।

Verse 106

साधूनां समचित्तानामुपहासं करोति यः । देवो वाप्यथ वा मर्त्यः स विज्ञेयोऽधमाधमः

જે સમચિત્ત સાધુઓનો ઉપહાસ કરે—તે દેવ હોય કે મનુષ્ય—તેને અધમોમાં પણ અધમ જાણવો જોઈએ।

Verse 107

एते मुनींद्राश्च महानुभावास्तथा ह्यमी ऋषयो वेदगर्भाः । तथैव सर्वे सनकादयो ह्यमी अज्ञाश्च सर्वे शिवमर्चयंते

આ મુનીન્દ્રો મહાનુભાવ છે; તેમજ વેદગર્ભ ઋષિઓ પણ; અને સનકાદિ સર્વે—કોઈને ‘સરળ’ જણાય તોય—સર્વે શિવનું પૂજન કરે છે।

Verse 108

रे मूढ सर्वेषु जनेष्वभिज्ञस्त्वमेव एवाद्य न चापरे जनाः । तस्मादभिज्ञं हि करोमि दैत्यं देवैर्द्विजैश्चापि बहिष्कृतं त्वाम्

અરે મૂઢ! સર્વ લોકોમાં આજે તું જ પોતાને ‘જ્ઞાની’ માને છે, બીજાં કોઈ નહીં. તેથી હું તને ખરેખર ‘જ્ઞાની’ બનાવું છું—દૈત્ય કરીને, દેવો અને દ્વિજોથી બહિષ્કૃત।

Verse 109

एवं शप्तस्तया देव्या भवान्या राजसत्तमः । राजा चित्ररथः सद्यः पपात सहसा दिवः

આ રીતે દેવી ભવાનીના શાપથી રાજશ્રેષ્ઠ રાજા ચિત્રરથ તત્કાળ અચાનક સ્વર્ગમાંથી પડી ગયો।

Verse 110

आसुरीं योनिमासाद्य वृत्रोनाम्नाऽभवत्तदा । तपसा परमेणैव त्वष्ट्रा संयोजितः क्रमात्

આસુરી યોનિમાં પ્રવેશ કરીને તે ત્યારે ‘વૃત્ર’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો. પરમ તપના બળથી ત્વષ્ટાએ ક્રમશઃ તેની રચના કરી।

Verse 111

तपसा तेन महता अजेयो वृत्र उच्यत । तस्माच्छंभुं समभ्यर्च्य प्रदोषे विधिनाऽधुना

તે મહાન તપથી વૃત્ર ‘અજય’ કહેવાયો. તેથી હવે પણ પ્રદોષકાળે વિધિપૂર્વક શંભુનું પૂજન કરો।

Verse 112

जहि वृत्रं महादैत्यं देवानां कार्यसिद्धये । गुरोस्तद्वचनं श्रुत्वा उवाचाथ शतक्रतुः । सोद्यापनविधिं ब्रूहि प्रदोषस्य च मेऽधुना

“દેવોના કાર્યસિદ્ધિ માટે તે મહાદૈત્ય વૃત્રનો વધ કર.” ગુરુના વચન સાંભળી શતક્રતુ (ઇન્દ્ર) બોલ્યો— “હવે મને પ્રદોષવ્રતના ઉદ્યાપન (સમાપન)ની વિધિ કહો.”

Verse 113

बृहस्पतिरुवाच । कार्तिके मासि संप्राप्ते मंदवारे त्रयोदशी । संपूर्तिस्तु भवेत्तत्र संपूर्णव्रतसिद्धये

બૃહસ્પતિ બોલ્યા— “કાર્તિક માસ આવી પહોંચે અને શનિવારે ત્રયોદશી આવે ત્યારે ત્યાં પૂર્ણ સમાપ્તિ થાય છે; તેથી વ્રતની સંપૂર્ણ સિદ્ધિ થાય.”

Verse 114

वृषभो राजतः कार्यः पृष्ठे तस्य सुपीठकम् । तस्योपरिन्यसेद्देवमुमाकांतं त्रिलोचनम्

ચાંદીનો વૃષભ બનાવવો અને તેની પીઠ પર સુંદર પીઠિકા કરવી. તેના ઉપર ઉમાકાંત, ત્રિલોચન દેવને સ્થાપિત કરવો.

Verse 115

पंचवक्त्रं दशभुजमर्द्धांगे गिरिजां सतीम् । एवं चोमामहेशं च सौवर्णं कारयेद्बुधः

પંચમુખ, દશભુજ અને અર્ધાંગમાં સતી ગિરિજાસહિત— એવા ઓમામહેશનો સુવર્ણ વિગ્રહ વિદ્વાન બનાવડાવે.

Verse 116

सवृषं ताम्रपत्रे च वस्त्रेण परिगुंठिते । स्थापयित्वोमया सार्द्धं नानाबोगसमन्वितम्

વૃષભસહિત (વિગ્રહને) તામ્રપત્ર પર મૂકી વસ્ત્રથી આવરી દે; ઉમાસહિત સ્થાપિત કરીને નાનાવિધ ભોગ-નૈવેદ્યોથી સમન્વિત કરવો.

Verse 117

विधिना जागरं कुर्याद्रात्रौ श्रद्धासमन्वितः । पंचामृतेन स्नपनं कार्यमादौ प्रयत्नतः

વિધિ અનુસાર શ્રદ્ધાસહિત રાત્રે જાગરણ કરવું; અને આરંભે પ્રયત્નપૂર્વક પંચામૃતથી સ્નપન (અભિષેક) કરવો।

Verse 118

गोक्षीरस्नानं देवेश गोक्षीरेण मया कृतम् । स्नपनं देवदेवेश गृहाण परमेश्वर

હે દેવેશ! મેં ગૌક્ષીરથી સ્નાન (અભિષેક) કર્યું છે. હે દેવદેવેશ, હે પરમેશ્વર! આ સ્નપન સ્વીકારો।

Verse 119

दध्ना चैव मया देव स्नपनं क्रियतेऽधुना । गृहाम च मया दत्तं सुप्रसन्नो भवाद्य वै

હે દેવ! હવે હું દહીંથી પણ સ્નપન (અભિષેક) કરું છું. મેં અર્પણ કરેલું સ્વીકારી, આજે નિશ્ચયે અતિ પ્રસન્ન થાઓ।

Verse 120

सर्पिषा च मया देव स्नपनं क्रियतेऽधुना । गृहाण श्रद्धया दत्तं तव प्रीत्यर्थमेव च

હે દેવ! હવે હું ઘી (સર્પિષ)થી તમારું સ્નપન (અભિષેક) કરું છું. શ્રદ્ધાથી અર્પિત આ દ્રવ્ય, માત્ર તમારી પ્રીતિ માટે, સ્વીકારો।

Verse 121

इदं मधु मया दत्तं तव प्रीत्यर्थमेव च । गृहाम त्वं हि देवेश मम शांतिप्रदो भव

આ મધ મેં માત્ર તમારી પ્રીતિ માટે અર્પણ કર્યું છે. હે દેવેશ! તેને સ્વીકારી, મને શાંતિ આપનાર બનો।

Verse 122

सितया देवदेवेश स्नपनं क्रियतेऽधुना । गृहाण श्रद्धया दत्तां सुप्रसन्नो भव प्रभो

હે દેવોના દેવેશ્વર! અત્યારે હું તમને શર્કરાથી સ્નાન કરાવું છું. શ્રદ્ધાથી અર્પિત આ અર્પણ સ્વીકારો; હે પ્રભુ, અતિ પ્રસન્ન થાઓ.

Verse 123

एवं पंचामृतेनैव स्नपनीयो वृषध्वजः । पश्चादर्घ्यं प्रदातव्यं ताम्रपात्रेण धीमता । अनेनैव च मंत्रेण उमाकांतस्य तृष्टये

આ રીતે વૃષધ્વજ (શિવ) ને પંચામૃતથી સ્નાન કરાવવો જોઈએ. ત્યારબાદ વિદ્વાન વ્યક્તિ તાંબાના પાત્રથી અર્ઘ્ય અર્પે; આ જ મંત્રથી ઉમાકાંતની તૃપ્તિ માટે.

Verse 124

अर्घ्योऽसि त्वमुमाकांत अर्घेणानेन वै प्रभो । गृहाण त्वं मया दत्तं प्रसन्नो भव शंकर

હે ઉમાકાંત! તમે અર્ઘ્યને યોગ્ય છો; તેથી હે પ્રભુ, આ અર્ઘ્ય સ્વીકારો. મારા દ્વારા અર્પિત આને ગ્રહણ કરો; હે શંકર, પ્રસન્ન થાઓ.

Verse 125

मया दत्तं च ते पाद्यं पुष्पगंधसमन्वितम् । गृहाण देवदेवेश प्रसन्नो वरदो भव

મેં તમારા ચરણો માટે પુષ્પસુગંધયુક્ત પાદ્ય અર્પણ કર્યું છે. હે દેવદેવેશ્વર! તેને સ્વીકારો; પ્રસન્ન થઈને વરદાતા બનો.

Verse 126

विष्टरं विष्टरेणैव मया दत्तं च वै प्रभो । शांत्यरथं तव देवेश वरदो भव मे सदा

હે પ્રભુ! વિધિપૂર્વક મેં તમને આસન (વિષ્ટર) અર્પણ કર્યું છે. હે દેવેશ! શાંતિ માટે સદા મને વરદાતા બનો.

Verse 127

आचमनीयं मया दत्तं तव विश्वेश्वर प्रभो । गृहाण परमेशान तुष्टो भव ममाद्य वै

હે વિશ્વેશ્વર પ્રભુ, મેં તમને આચમનીય જળ અર્પણ કર્યું છે. હે પરમેશાન, તેને સ્વીકારી આજે મારા પર પ્રસન્ન થાઓ.

Verse 128

ब्रह्मग्रन्थिसमायुक्तं ब्रह्मकर्मप्रवर्तकम् । यज्ञोपवीतं सौवर्णं मया दत्तं तव प्रभो

હે પ્રભુ, બ્રહ્મગ્રંથિથી યુક્ત અને વૈદિક કર્મોને પ્રવર્તાવનારું આ સુવર્ણ યજ્ઞોપવીત મેં તમને અર્પણ કર્યું છે.

Verse 129

सुगंधं चंदनं देव मया दत्तं च वै प्रभो । भक्त्या पर मया शंभो सुगंधं कुरु मां भव

હે દેવ પ્રભુ, મેં તમને સુગંધિત ચંદન અર્પણ કર્યું છે. હે શંભુ, મારી પરમ ભક્તિથી મને પણ સુગંધિત—અર્થાત્ પવિત્ર અને મનોહર—કરો.

Verse 130

दीपं हि परमं शंभो घृतप्रज्वलितं मया । दत्तं गृहाण देवेश मम ज्ञानप्रदो भव

હે શંભુ, ઘીથી પ્રજ્વલિત આ પરમ દીપ મેં અર્પણ કર્યો છે. હે દેવેશ, તેને સ્વીકારી મને સત્ય જ્ઞાન આપો.

Verse 131

दीपं विशिष्टं परमं सर्वौषधिविजृंभितम् । गृहाण परमेशान मम शांत्यर्थमेव च

હે પરમેશાન, સર્વ ઔષધિઓની શક્તિથી સિદ્ધ થયેલો આ વિશિષ્ટ અને પરમ દીપ સ્વીકારો, અને માત્ર મારી શાંતિ માટે કૃપા કરો.

Verse 132

दीपावलिं मया दत्तां कृहाण परमेश्वर । आरार्तिकप्रदानेन मम तेजः प्रदो भव

હે પરમેશ્વર! મેં અર્પિત કરેલી આ દીપાવળી સ્વીકારો. આ આરતી-દાનના પ્રભાવથી મને તેજ, બળ અને આધ્યાત્મિક પ્રભા પ્રદાન કરો.

Verse 133

फलदीपादिनैवेद्यतांबूलादिक्रमेण च । पूजनीयो विधानज्ञैस्तस्यां रात्रौ प्रयत्नतः

તે રાત્રે વિધાન જાણનારોએ પ્રયત્નપૂર્વક પૂજા કરવી—ફળ, દીપ, નૈવેદ્ય, તાંબૂલ વગેરે અર્પણોના ક્રમનું પાલન કરીને.

Verse 134

पश्चाज्जागरणं कार्यं गृहे वा देवतालये । वितानमंडपं कृत्वा नानाश्चर्यसमन्वितम् । गीतवादित्रनृत्येन अर्चनीयः सदाशिवः

પછી ગૃહમાં કે દેવાલયમાં જાગરણ કરવું જોઈએ. છત્રવાળા મંડપને નાનાવિધ શોભાથી સજાવી, ગીત-વાદ્ય અને નૃત્ય દ્વારા સદાશિવની આરાધના કરવી.

Verse 135

अनेनैव विधानेन प्रदोषोद्यापने विधिः । कार्ये विधिमता शक्र सर्वकार्यार्थसिद्धये

આ જ વિધાનથી પ્રદોષ-વ્રતના ઉદ્યાપનની રીત પણ થાય છે. હે શક્ર! સર્વ કાર્યસિદ્ધિ માટે તેને નિયમપૂર્વક કરજો.

Verse 136

गुरुणा कथितं सर्वं तच्चकार शतक्रतुः । तेनैव च सहायेन इंद्रो युद्धपरायणः

ગુરુએ કહેલું બધું શતક્રતુએ તેમ જ કર્યું. એ જ સહાયથી ઇન્દ્ર યુદ્ધમાં પ્રવૃત્ત થયો.

Verse 137

वृत्रं प्रति सुरैः सार्द्धं युयुधे च शतक्रतुः । तुमुलं युद्धमभवद्देवानां दानावैः सह

ત્યારે શતક્રતુ (ઇન્દ્ર) દેવો સાથે મળીને વૃત્ર સામે યુદ્ધ કરવા લાગ્યો; અને દેવો તથા દાનવો વચ્ચે ભયંકર તુમુલ યુદ્ધ ઊભું થયું।

Verse 138

तस्मिन्सुतुमुले गाढे देवदैत्यक्षयावहे । द्वंद्वयुद्धं सुतुमुलमतिवेलं भयावहम्

તે અત્યંત તુમુલ અને ઘનિષ્ઠ સંઘર્ષમાં—જે દેવો અને દૈત્યો બંનેના ક્ષયનું કારણ હતો—ભયંકર દ્વંદ્વયુદ્ધો ઊભાં થયા; અતિશય કકળાટભર્યા, લાંબા સમય સુધી ચાલનારા અને ભય ઉપજાવનારા।

Verse 139

व्योमो यमेन युयुधे ह्यग्निना तीक्ष्णकोपनः । वरुणेन महादंष्ट्रो वायुना च महाबलः

વ્યોમ યમ સાથે યુદ્ધ કરતો હતો; તીક્ષ્ણ-ક્રોધી અગ્નિ સાથે; મહાદંષ્ટ્ર વરુણ સાથે; અને મહાબલી વાયુ સાથે લડ્યો।

Verse 140

द्वन्द्वयुद्ध रताः सर्वे अन्योन्यबलकांक्षिणः

તેઓ બધા દ્વંદ્વયુદ્ધમાં રત રહી પરસ્પરના બળની કસોટી કરવા ઇચ્છતા હતા।

Verse 141

तथैव ते देववरा महाभुजाः संग्रामशूरा जयिनस्तदाऽभवन् । पराजयं दैत्यवाराश्च सर्वे प्राप्तास्तदानीं परमं समंतात्

આ રીતે તે દેવશ્રેષ્ઠો—મહાભુજ, સંગ્રામશૂર—ત્યારે વિજયી બન્યા; અને દૈત્યશ્રેષ્ઠો બધા જ તે સમયે ચારે તરફથી પરમ પરાજયને પામ્યા।

Verse 142

दृष्ट्वा सुरैर्दैत्यवरान्पराजितान्पलायमानानथ कान्दिशीकान् । तदैव वृत्रः परमेण मन्युना महाबलो वाक्य मिदं बभाषे

દેવોએ શ્રેષ્ઠ દૈત્યોને પરાજિત કરી ગભરાઈને ભાગતા જોયા ત્યારે, મહાબલી વૃત્ર પરમ ક્રોધથી તત્કાળ આ વચન બોલ્યો।

Verse 143

वृत्र उवाच । हे दैत्याः परमार्ताश्च कस्माद्यूयं भयातुराः । पलायनपराः सर्वे विसृज्य रणमद्भुतम्

વૃત્ર બોલ્યો—હે દૈત્યો! તમે કેમ એટલા વ્યાકુળ અને ભયથી કંપી રહ્યા છો? આ અદ્ભુત યુદ્ધ છોડીને તમે બધા કેમ પલાયન તરફ વળ્યા છો?

Verse 144

स्वंस्वं पराक्रमं वीरा युद्धाय कृतनिश्चयाः । दर्शयध्वं सुरगणास्सूदयध्वं महाबलाः

હે વીરોએ! યુદ્ધ માટે નિશ્ચય કરેલો છે—તમારો તમારો પરાક્રમ દર્શાવો. હે મહાબલાઓ! દેવગણોને સંહાર કરો।

Verse 145

गदाभिः पट्टिशैः खड्गैः शक्तितोमरमुद्गरैः । असिभिर्भि दिपालैश्च पाशतोमरमुष्टिभिः

ગદા, પટ્ટિશ, ખડ્ગ, શક્તિ, તોમર અને મુદગરથી; તેમજ અસી, ભિંદિપાલ, પાશ, તોમર-શસ્ત્ર અને લોહમુષ્ટિથી (તેઓ સજ્જ થયા)।

Verse 146

तदा देवाश्च युयुधुर्दधीचास्थिसमुद्भवैः । शस्त्रैरस्त्रैश्च परमैरसुरान्समदारयन्

ત્યારે દેવોએ દધીચિની અસ્થિઓમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા પરમ શસ્ત્ર-અસ્ત્રોથી યુદ્ધ કરી અસુરોને ચીરી નાંખ્યા।

Verse 147

पुनर्दैत्या हता देवैः प्राप्तास्तेपि पराजयम् । पुनश्च तेन वृत्रेण नोद्यमानाः सुरान्प्रति

દેવોએ ફરી દૈત્યોને હણીને તેઓ પરાજય પામ્યા; છતાં વૃત્રના ઉશ્કેરણાથી તેઓ ફરી દેવો સામે આગળ વધ્યા।

Verse 148

यदा हि ते दैत्यवराः सुरेशैर्निहन्यमानाश्च विदुद्रुवुर्दिशः । केचिद्दृष्ट्वा दानवास्ते तदानीं भीतित्रस्ताः क्लीबरूपाः क्रमेणा

જ્યારે તે શ્રેષ્ઠ દૈત્યો દેવાધિપતિઓ દ્વારા હણાતા હણાતા સર્વ દિશાઓમાં દોડી ગયા, ત્યારે કેટલાક દાનવો તે જોઈ ભયથી કંપતા કંપતા ધીમે ધીમે કાયરરૂપ બન્યા।

Verse 149

वृत्रेण कोपिना चैवं धिक्कृता दैत्यपुंगवाः । हे पुलोमन्महाभाग वृषपर्वन्नमोस्तु ते

ક્રોધી વૃત્ર દ્વારા ધિક્કાર પામેલા દૈત્યશ્રેષ્ઠોએ કહ્યું—“હે પુલોમન મહાભાગ! હે વૃષપર્વન! તમને નમસ્કાર.”

Verse 150

हे धूम्राक्ष महाकाल महादैत्य वृकासुर । स्थूलाक्ष हे महादैत्य स्थूलदंष्ट्र नमोस्तु ते

હે ધૂમ્રાક્ષ! હે મહાકાલ! હે મહાદૈત્ય વૃકાસુર! હે સ્થૂલાક્ષ! હે મહાદૈત્ય સ્થૂલદંષ્ટ્ર! તમને નમસ્કાર।

Verse 151

स्वर्गद्वारं विहायैव क्षत्रियाणां मनस्विनाम् । पलायध्वे किमर्थं वा संग्रामाङ्गणमुत्तमम्

મનસ્વી ક્ષત્રિયો માટે જે સ્વર્ગદ્વાર સમાન છે તે રણભૂમિ છોડીને તમે શા માટે ભાગો છો? એ ઉત્તમ યુદ્ધમેદાન કેમ ત્યજો છો?

Verse 152

संगरे मरणं येषां ते यांति परमं पदम् । यत्र तत्र च लिप्सेत संग्रामे मरणं बुधः

જેનુ યુદ્ધમાં મરણ થાય છે તેઓ પરમ પદને પામે છે. તેથી જ્ઞાની પુરુષ જ્યાં હોય ત્યાં, ધર્મકર્તવ્ય આવે ત્યારે યુદ્ધમરણની ઇચ્છા રાખે.

Verse 153

त्यजन्ति संगरं ये वै ते यांति निरयं ध्रुवम्

જે યુદ્ધ છોડીને ભાગે છે તેઓ નિશ્ચિતપણે નરકને પામે છે.

Verse 154

ये ब्राह्मणार्थे भृत्यार्थे स्वार्थे वै शस्त्रपाणयः । संग्रामं ये प्रकुर्वंति महापातकिनो नराः

બ્રાહ્મણોના હિત માટે, આશ્રિત/ભૃત્યના રક્ષણ માટે, અથવા ન્યાયસંગત સ્વાર્થ માટે શસ્ત્રધારી બની યુદ્ધ કરનાર દોષી નથી; પરંતુ અધર્મથી યુદ્ધ ઉશ્કેરનાર મનુષ્યો મહાપાતકી છે.

Verse 155

शस्त्रघातहता ये वै मृता वा संगरे तथा । ते यांति परमं स्थानं नात्र कार्या विचारणा

શસ્ત્રપ્રહારથી હણાયેલા કે યુદ્ધમાં મરેલા—તે પરમ સ્થાનને પામે છે; તેમાં શંકા કે વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

Verse 156

शस्त्रैर्विच्छिन्नदेहा ये गवार्थे स्वामिकारणात् । रणे मृताः क्षता ये वै ते यांति परमां गतिम्

જેનાં દેહ શસ્ત્રોથી છિન્નભિન્ન થાય છે, જે ગૌરક્ષા માટે અથવા સ્વામીના કારણે રણમાં ઘાયલ થઈ મરે છે—તે નિશ્ચિતપણે પરમ ગતિને પામે છે.

Verse 157

तस्माद्रणेऽपि ये शूराः पापिनो निहताः पुरः । प्राप्नुवंति परं स्थानं दुर्लभं ज्ञानिनामपि

અતએવ રણમાં પણ જે પાપી પુરુષો શૂર બની આગળથી હણાય છે, તેઓ પણ તે પરમ ધામને પામે છે, જે જ્ઞાનીજનને પણ દુર્લભ છે.

Verse 158

अथवा तीर्थगमनं वेदाध्ययनमेव च । देवतार्चनयज्ञादिश्रेयांसि विविधानि च

અથવા તીર્થગમન, વેદાધ્યયન, દેવતાઓનું અર્ચન, યજ્ઞાદિ—આવા વિવિધ પ્રકારના શ્રેયસ્કર પુણ્યકર્મો.

Verse 159

ऐकपद्येन तान्येव कलां नार्हंति षोडशीम् । संग्रामे पतितानां च सर्वशास्त्रेष्वयं विधिः

એક પદના અંશ જેટલામાં પણ તે પુણ્યો, સંગ્રામમાં પડેલાઓના પુણ્યના સોળમા ભાગને પણ સમાન નથી; યુદ્ધમાં હત થયેલાઓ વિષે આ નિયમ સર્વ શાસ્ત્રોમાં પ્રતિપાદિત છે.

Verse 160

तस्माद्युद्धावदानं च कर्तव्यमविशंकितैः । भवद्भिर्नान्यथा कार्यं देववाक्यप्रमाणतः

અતએવ તમે નિઃશંક થઈ આ યુદ્ધકાર્ય અવશ્ય કરવું; દેવવાણી જ પ્રમાણ છે, તેથી અન્યથા ન કરશો.

Verse 161

यूयं सर्वे शौरवृत्त्या समेताः कुलेन शीलेन महानुभावाः । पदानि तान्येव पलायमाना गच्छंत्यशूरा रणमंडलाच्च

તમે સૌ શૌર્યવૃત્તિથી યુક્ત, કુળે શ્રેષ્ઠ અને શીલમાં મહાન છો; પરંતુ જો પલાયન કરો તો એ જ પગ તમને રણમંડળમાંથી કાયર બનાવી દૂર લઈ જાય છે.

Verse 162

त एव सर्वे खलु पापलोकान्गच्छंति नूनं वचनात्स्मृतेश्च

નિશ્ચયે એવા સર્વ પુરુષો પાપલોકોમાં જાય છે—એવું ઉપદેશવચન અને સ્મૃતિના વિધાન બંને કહે છે.

Verse 163

ये पापिष्ठास्त्वधर्म्मस्था ब्रह्मघ्ना गुरुतल्पगाः । नरकं यांति ते पापं तथैव रणविच्युताः

જે અતિ પાપી—અધર્મમાં સ્થિત, બ્રાહ્મણહંતક, ગુરુશય્યા ભંગ કરનાર—તે નરકમાં જાય છે; તેમજ રણભૂમિથી વિમુખ થનાર પણ એ જ પાપાંતને પામે છે.

Verse 164

तस्माद्भवद्भिर्योद्धव्यं स्वामिकार्यभरक्षमैः । एवमुक्तास्तदा तेन वृत्रेणापि महात्मना

અતએવ તમે, સ્વામીના કાર્યભારને વહન કરવા સમર્થ, અવશ્ય યુદ્ધ કરો—એમ તે સમયે મહાત્મા વૃત્રે કહ્યું.

Verse 165

चक्रुस्ते वचंनं तस्य असुराश्च सुरान्प्रति । चक्रुः सुतुमुलं युद्धं सर्वलोकभयंकरम्

અસુરોએ તેનું વચન પાળી દેવો સામે અતિ ઘોર, સুতુમુલ યુદ્ધ કર્યું, જે સર્વ લોકોને ભયંકર લાગ્યું.

Verse 166

तस्मिन्प्रवृत्ते तुमुले विगाढे वृत्रो महादैत्यपतिः स एकः । उवाच रोषेण महाद्भुतेन शतक्रतुं देववरैः समेतम्

જ્યારે તે ઘોર, ગાઢ અને તુમુલ યુદ્ધ શરૂ થયું, ત્યારે દૈત્યોના મહાન અધિપતિ વૃત્ર એકલો જ અદ્ભુત ક્રોધથી દેવશ્રેષ્ઠો સાથે રહેલા શતક્રતુ (ઇન્દ્ર)ને સંબોધી બોલ્યો.

Verse 167

वृत्र उवाच । श्रृणु वाक्यं मया चोक्तं धर्म्मार्थसहितं हितम् । त्वं देवानां पतिर्भूत्वा न जानासि हिताहितम्

વૃત્ર બોલ્યો—મારા કહેલા વચન સાંભળ; તે ધર્મ અને અર્થથી યુક્ત તથા હિતકારક છે. તું દેવોના પતિ થઈને પણ હિત-અહિતનો ભેદ જાણતો નથી.

Verse 168

किंबलार्थपरो भूत्वा विश्वरूपो हतस्त्वया । प्राप्तमद्यैव भो इंद्र तस्येदं कर्म्मणः फलम्

બળની લાલસાથી તું વિશ્વરૂપને કેમ માર્યો? હે ઇન્દ્ર, આજે જ તને તે કર્મનું ફળ પ્રાપ્ત થયું છે.

Verse 169

ये दीर्घदर्शिनो मंदा मूढा धर्मबहिष्कृताः । अकल्पाः कार्यसिद्ध्यर्थं यत्कुर्वंति च निष्फलम् । तत्सर्वं विद्धि देवेंद्र मनसा संप्रधार्यताम्

જે પોતાને દૂરદર્શી માને છે, તેઓ ખરેખર મંદબુદ્ધિ, મૂઢ અને ધર્મથી બહિષ્કૃત છે. કાર્યસિદ્ધિ માટે અયોગ્ય થઈ જે કરે છે તે નિષ્ફળ થાય છે; હે દેવેન્દ્ર, આ બધું મનમાં સારી રીતે વિચાર.

Verse 170

तस्माद्धर्म्मपरो भूत्वा युध्यस्व गतकल्मषः । भ्रातृहा त्वं ममैवेंद्र तस्मात्त्वा घातयाम्यहम्

અતએવ ધર્મપરાયણ બની, પાપકલ્મષ દૂર કરીને યુદ્ધ કર. હે ઇન્દ્ર, તું મારા જ ભાઈનો હત્યારો છે; તેથી હું તને ઘાત કરીશ.

Verse 171

मा प्रयाहि स्थिरो भूत्वा देवैश्च परिवारितः । एव मुक्तस्तु वृत्रेण शक्रोऽतीव रुषान्वितः । ऐरावतं समारुह्य ययौ वृत्रजिघांसया

દેવોથી ઘેરાયેલો—“જશો નહીં, સ્થિર રહો”—એમ વૃત્રે કહ્યું. વૃત્રે છોડતાં જ શક્ર અત્યંત ક્રોધથી ભરાયો; ઐરાવત પર ચઢી વૃત્રવધની ઇચ્છાથી તે નીકળી પડ્યો.

Verse 172

इंद्रमायांतमालोक्य वृत्रो बलवतां वरः । उवाच प्रहसन्वाक्यं सर्वेषां श्रृण्वतामपि

ઇન્દ્રને નજીક આવતો જોઈ, બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ વૃત્ર હસતાં હસતાં એવું વચન બોલ્યો કે ત્યાં ઊભેલા સૌએ સાંભળ્યું।

Verse 173

आदौ मां प्रहरस्वेति तस्मात्त्वां घातयाम्यहम्

તે બોલ્યો—“પ્રથમ મને પ્રહાર કર”; તેથી હવે હું તને પાડી દઈશ।

Verse 174

इत्येवमुक्तो देवेंद्रो जघान गदया भृशम् । वृत्रं बलवतां श्रेष्ठं जानुदेशे महाबलम्

આ રીતે સંબોધિત થતાં દેવೇಂದ್ರે ગદાથી અત્યંત પ્રચંડ પ્રહાર કર્યો અને મહાબળવાન, બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ વૃત્રના ઘૂંટણ પ્રદેશે ઘા માર્યો।

Verse 175

तामापतंतिं जग्राह करेणैकेन लीलया । तयैवैनं जघानाशु गदया त्रिदिवेश्वरम्

ઉડી આવતી તે ગદાને તેણે એક હાથથી લીલાથી પકડી લીધી અને એ જ ગદાથી તરત જ ત્રિદિવના ઈશ્વરને પાડી દીધો।

Verse 176

सा गदा पातयामास सवज्रं च पुरंदरम् । पतितं शक्रमालोक्य वृत्र ऊचे सुरान्प्रति

તે ગદાએ વજ્રધારી પુરંદરને પણ પાડી દીધો. શક્રને પડેલો જોઈ વૃત્ર દેવતાઓને સંબોધીને બોલ્યો।

Verse 177

नयध्वं स्वामिनं देवाः स्वपुरीममरावतीम्

હે દેવો! તમારા સ્વામીને તમારી પોતાની નગરી અમરાવતીમાં લઈ જાઓ।

Verse 178

एतच्छ्रुत्वा वचः सत्यं वृत्रस्य च महात्नः । तथा चक्रुः सुराः सर्वे रणाच्चेंद्रं समुत्सुकाः

મહાત્મા વૃત્રના આ સત્ય વચન સાંભળીને, યુદ્ધભૂમિમાંથી ઇન્દ્રને લઈ જવા ઉત્સુક સર્વ દેવોએ તેમ જ કર્યું।

Verse 179

अपोवाह्य गजस्थं हि परिवार्य भयातुराः । सुराः सर्वे रणं हित्वा जग्मुस्ते त्रिदिवं प्रति

હાથી પર બેઠેલા ઇન્દ્રને લઈને, ભયથી વ્યાકુળ થઈ ચારે તરફથી ઘેરી, સર્વ દેવો યુદ્ધ છોડીને ત્રિદિવ તરફ ગયા।

Verse 180

ततो गतेषु देवेषु ननर्त च महासुरः । वृत्रो जहास च परं तेना पूर्यत दिक्तटम्

દેવો ગયા પછી મહાસુર વૃત્ર આનંદથી નાચ્યો અને ઘોર હાસ્ય હસ્યો; તેના ગર્જનાથી દિશાઓનો વિસ્તાર ભરાઈ ગયો।

Verse 181

चचाल च मही सर्वा सशैलवनकानना । चुक्षुभे च तदा सर्वं जंगमं स्थावरं तथा

ત્યારે પર્વતો, વનો અને ઉપવનો સહિત સમગ્ર પૃથ્વી કંપી ઉઠી; અને તે સમયે ચર-અચર સર્વે જ વ્યાકુળ થયા।

Verse 182

श्रुत्वा प्रयातं देवेंद्रं ब्रह्मा लोकपितामहः । उपयातोऽथ देवेंद्र स्वकमण्डलुवारिणा । अस्पृशल्लब्धसंज्ञोऽभूत्तत्क्षणाच्च पुरंदरः

ઇન્દ્ર ભાગી ગયો છે એમ સાંભળીને લોકપિતામહ બ્રહ્મા તેની પાસે આવ્યા. પછી, હે દેવેન્દ્ર, પોતાના કમંડલુના જળથી તેને સ્પર્શ કરતાં જ તે ક્ષણે પુરંદરાને ચેતના પાછી આવી.

Verse 183

दृष्ट्वा पितामहं चाग्रे व्रीडायुक्तोऽभवत्तदा । महेंद्रं त्रपया युक्तं ब्रह्मोवाच पितामहः

આગળ પિતામહને જોઈ ઇન્દ્ર ત્યારે લજ્જાથી ભરાઈ ગયો. અને સંકોચથી યુક્ત મહેન્દ્રને ઉદ્દેશીને પિતામહ બ્રહ્માએ વચન કહ્યું.

Verse 184

ब्रह्मोवाच । वृत्रो हि तपसा युक्तो ब्रह्मचर्यव्रते स्थितः । त्वष्टुश्च तपसा युक्तो वृत्रश्चायं महायशाः । अजेयस्तपसोग्रेण तस्मात्त्वं तपसा जय

બ્રહ્માએ કહ્યું—વૃત્ર તપસ્યાથી યુક્ત છે અને બ્રહ્મચર્યવ્રતમાં સ્થિત છે. ત્વષ્ટૃ પણ તપસ્યાથી યુક્ત છે, અને આ વૃત્ર મહાયશસ્વી છે. પ્રચંડ તપોબળથી તે અજેય છે; તેથી તું તપસ્યાથી જ વિજય મેળવે.

Verse 185

वृत्रासुरो दैत्यपतिश्च शक्र ते समाधिना परमेणैव जय्यः । निशम्य वाक्यं परमेष्ठिनो हरिः सस्मार देवं वृषभध्वजं तदा

હે શક્ર, દૈત્યોના અધિપતિ વૃત્રાસુરને તું માત્ર પરમ સમાધિ દ્વારા જ જીતી શકીશ. પરમેષ્ઠી (બ્રહ્મા)નું વચન સાંભળી હરિ (ઇન્દ્ર)એ ત્યારે વૃષભધ્વજ દેવ (શિવ)નું સ્મરણ કર્યું.

Verse 186

स्तुत्या तदातं स्तवमानो महात्मा पुरंदरो गुरुणा नोदितो हि

ત્યારે ગુરુની પ્રેરણાથી મહાત્મા પુરંદરે સ્તુતિઓ દ્વારા તે દેવનું સ્તવન આરંભ્યું.

Verse 187

इंद्र उवाच । नमो भर्गाय देवाय देवानामतिदुर्गम । वरदो भव देवेश देवानां कार्यसिद्धये

ઇન્દ્રે કહ્યું— ભર્ગ દેવને નમસ્કાર, જે દેવોને પણ અતિ દુર્ગમ છે. હે દેવેશ, દેવકાર્યસિદ્ધિ માટે વરદાતા થાઓ.

Verse 188

एवं स्तितिपरो भूत्वा शचीपतिरुदारधीः । स्वकार्यदक्षो मंदात्मा प्रपंचाभिरतः खलु

આ રીતે સ્થિતિરક્ષામાં તત્પર રહીને પણ શચીપતિ ઇન્દ્ર ઉદારબુદ્ધિ હતો; છતાં આત્મમગ્ન બની પોતાના કાર્યોમાં દક્ષ રહી, ખરેખર પ્રપંચમાં આસક્ત હતો.

Verse 189

प्रपंचाभिरता मूढाः शिवभक्तिपरा ह्यपि । न प्राप्नुवंति ते स्थानं परमीशस्यरागिणः

પ્રપંચમાં આસક્ત મૂઢ લોકો, શિવભક્તિમાં પરાયણ હોવા છતાં, રાગથી બંધાયેલા હોવાથી પરમેશ્વરના ધામને પામતા નથી.

Verse 190

निर्मला निरहंकारा ये जनाः पर्युपासते । मृडं ज्ञानप्रदं चेशं परेशं शंभुमेव च

જે લોકો નિર્મળ અને નિરહંકાર બની, જ્ઞાનપ્રદાતા મૃડ—ઈશ, પરેશ, સ્વયં શંભુ—ની ભક્તિપૂર્વક ઉપાસના કરે છે.

Verse 191

तेषां परेषां वरद इहामुत्र च शंकरः । महेंद्रेण स्तुतः शर्वो रागिणा परमेण हि

એવા પરમ ભક્તો માટે શંકર ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેમાં વરદાતા છે. ખરેખર, પ્રબળ રાગથી યુક્ત મહેન્દ્ર ઇન્દ્રે શર્વની સ્તુતિ કરી.

Verse 192

रागिणां हि सदा शंभुर्दुर्लभो नात्र संशयः । तस्माद्विरागिणां नित्यं सन्मुखो हि सदाशिवः

રાગમાં બંધાયેલા જન માટે શંભુ સદા દુર્લભ છે—એમાં સંશય નથી. તેથી વૈરાગ્યવાન માટે સદાશિવ નિત્ય સન્મુખ અને કૃપાથી નજીક રહે છે.

Verse 193

राजा सुराणां हि महानुरागी स्वकर्मसंसिद्धिमहाप्रवीणः । तस्मात्सदा क्लेशपरः शचीपतिः स्वकामभावात्मपरो हि नित्यम्

દેવોના રાજા ઇન્દ્ર મહાન્ અનુરાગી છે, જો કે સ્વકર્મસિદ્ધિમાં અતિ પ્રવીણ છે. તેથી શચીપતિ સદા ક્લેશમાં રહે છે, કારણ કે તે નિત્ય સ્વકામના-ભાવ અને આત્મકેન્દ્રિત વૃત્તિમાં પરાયણ રહે છે.

Verse 194

स्तवमानं तदा चेंद्रमब्रवीत्कार्यगौरवात् । विज्ञायाखिलदृग्द्रष्टा महेशो लिंगरूपवान्

ત્યારે ઇન્દ્ર સ્તુતિ કરતો હતો; કાર્યના ગૌરવને ધ્યાનમાં લઈ, સર્વદ્રષ્ટા મહેશ લિંગરૂપે પ્રગટ થઈ તેને બોલ્યા.

Verse 195

इंद्र गच्छ सुरैः सार्द्धं वृत्रं वै दानवं प्रति । तपसैव च साध्योऽयं रणे जेतुं शतक्रतो

મહેશ બોલ્યા—“હે ઇન્દ્ર, દેવો સાથે મળીને તે દાનવ વૃત્ર સામે જા. પરંતુ આ શત્રુ માત્ર તપસ્યા દ્વારા જ જીતાય; ત્યારે તું રણમાં વિજય પામશે, હે શતક્રતુ।”

Verse 196

इंद्र उवाच । केनोपायेन साध्योऽयं वृत्रो दैत्यवरो महान् । त्चछीघ्रं कथ्यतां शंभो येन मे विजयो भवेत्

ઇન્દ્ર બોલ્યો—“હે શંભો, દૈત્યોમાં શ્રેષ્ઠ આ મહાન વૃત્ર કયા ઉપાયથી વશ થશે? શીઘ્ર કહો, જેથી મને વિજય પ્રાપ્ત થાય.”

Verse 197

रुद्र उवाच । रणे न शक्यते हंतुमपि देववरैरपि । तस्मात्त्वया हि कर्तव्यं कुत्सितं कर्म चाद्य वै

રુદ્ર બોલ્યા—યુદ્ધમાં દેવોમાં શ્રેષ્ઠો પણ તેને મારી શકતા નથી. તેથી આજે તારે ઉપાયરૂપે એક નિંદનીય કર્મ કરવું પડશે.

Verse 198

अस्य शापः पुरा दत्तः पार्वत्या मम सन्निधौ । असौ चित्ररथो नाम्ना विख्यातो भुवनत्रये

એને પૂર્વે મારી સન્નિધિમાં પાર્વતીએ શાપ આપ્યો હતો. તે ‘ચિત્રરથ’ નામે ત્રિલોકમાં વિખ્યાત હતો.

Verse 199

पर्यटन्सु विमानेन मया दत्तेन भास्वता । उपहासादिमां योनिं संप्राप्तो दत्यपुंगवः

મારા આપેલા તેજસ્વી વિમાનમાં ફરતો હતો ત્યારે, દૈત્યોમાં શ્રેષ્ઠ તે ઉપહાસના કારણે આ યોનિ (આ દેહ)ને પ્રાપ્ત થયો.

Verse 200

तस्मादजेयं जानीहि रणे रणविदां वर । एवमुक्तो महेंद्रोऽयं शंभुना योगिना भृशम्

અતએવ, હે રણવિદ્યામાં શ્રેષ્ઠ, યુદ્ધમાં તેને અજેય જાણ. આ રીતે યોગી શંભુએ આ મહેન્દ્રને દૃઢપણે ઉપદેશ આપ્યો.