Adhyaya 16

Verse 1

। लोमश उवाच । ततः शची तान्प्रोवाच वाचं धर्मार्थसंयुताम् । मा चिंता क्रियतां देवा बृहस्पतिपुरोगमः

લોમશ બોલ્યા: ત્યાર પછી શચીએ ધર્મ અને હિતથી યુક્ત વાણીથી તેમને કહ્યું—“હે દેવો, ચિંતા ન કરો; બૃહસ્પતિને આગે રાખીને આગળ વધો।”

Verse 2

गच्छत त्वरिताः सर्वे शक्रं द्रष्टुं विचक्षणाः । ब्रह्महत्याभिभूतोऽसौ यत्रास्ते सुरसत्तमः

“તમે બધા વિવેકીજન ત્વરિત જાઓ, શક્ર (ઇન્દ્ર)ના દર્શન કરવા; તે દેવશ્રેષ્ઠ બ્રહ્મહત્યાના પાપથી અભિભૂત થઈ જ્યાં વસે છે ત્યાં જ છે।”

Verse 3

बहूनां कारणेनैव विश्वरूपे हि मंदधीः । हतस्तेन महेंद्रेण सर्वैः सोऽपि निराकृतः

ઘણા કારણોસર મંદબુદ્ધિ વિશ્વરૂપને તે મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર)એ વધ કર્યો; અને તેને પણ સર્વે લોકોએ ત્યજી દીધો.

Verse 4

तस्मात्सर्वैर्भवद्भिश्च गंतव्यं यत्र स प्रभुः । अवज्ञा हि कृता पूर्वं महेंद्रेण तवानघ

અતએવ તમે સૌએ જ્યાં તે પ્રભુ છે ત્યાં જવું જોઈએ; કારણ કે અગાઉ, હે નિર્દોષ, મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર)એ અવજ્ઞા કરી હતી.

Verse 5

अवज्ञामात्रक्षुबंधेन त्वया शप्तः पुरंदरः । तथैव शापितश्चासि मया त्वं हि बृहस्पते

અવજ્ઞાથી ઉપજેલા ક્રોધના બંધનમાત્રથી તું પુરંદર (ઇન્દ્ર)ને શાપ આપ્યો; એ જ રીતે, હે બૃહસ્પતિ, મેં પણ તને શાપ આપ્યો છે.

Verse 6

निरस्तोऽपि हि तस्मात्त्वमवसानपरो भव

અતએવ, તું ત્યજાયેલો હોવા છતાં અંત સુધી અડગ રહી કાર્ય પૂર્ણ કર.

Verse 7

यथा मदर्थमानीतौ शक्रे जीवति तावुभौ । त्वयि जीवति भो ब्रहमन्कार्यं तव करिष्यति

જેમ શક્ર (ઇન્દ્ર) જીવિત હોય ત્યાં સુધી મારા હિતાર્થે તે બંનેને સુરક્ષિત રાખવામાં આવ્યા છે, તેમ જ, હે બ્રાહ્મણ, તું જીવિત રહેશ તો તારો કાર્ય સિદ્ધ થશે.

Verse 8

कोऽपि सौभाग्यवांल्लोके तव क्षेत्रे जनिष्यति । पुत्रं विख्यातनामानमत्रनैवास्ति संशयः

આ લોકમાં કોઈ મહાભાગ્યવાન તારા પુણ્યક્ષેત્રમાં જન્મ લેશે; અને અહિં જ વિખ્યાત નામવાળો પુત્ર પણ જન્મશે—એમાં કોઈ સંશય નથી।

Verse 9

गच्छ शीघ्रं सुरैःसार्द्धं शक्रमानय म चिरम् । प्रयासि त्वरितो नो चेत्पुनः शापं ददामि ते

દેવો સાથે ત્વરિત જા અને શક્ર (ઇન્દ્ર)ને વિલંબ વિના લઈ આવ. જો તું તરત ન નીકળે તો હું ફરી તને શાપ આપીશ।

Verse 10

शच्योक्तं वचनं श्रुत्वा सुरैः सार्द्धं जगाम सः । पुरंदरं गताः सर्वे ब्रह्महत्याभिपीडितम्

શચીએ કહેલું વચન સાંભળી તે દેવો સાથે ગયો. બધા પુરંદર (ઇન્દ્ર) પાસે પહોંચ્યા; તે બ્રહ્મહત્યાના પાપથી પીડિત હતો।

Verse 11

सरसस्तीरमासाद्य ते शक्रं चाभ्यवादयन् । दृष्टाः शक्रेम ते सर्वे तदा ह्यप्सु स्थितेन वै

સરovarના કિનારે પહોંચી તેમણે શક્રને પ્રણામ કર્યા. ત્યારે જળમાં સ્થિત શક્રે તેમને સૌને જોયા।

Verse 12

उवाच देवानेदेवेशः कस्माद्यूयमिहागताः । अहं हि पातकग्रस्तो ब्रह्महत्यापरिप्सुतः । अप्सु तिष्ठामि भो देवा एकाकी तपसान्वितः

દેવેશ દેવોને બોલ્યા—“તમે અહીં કેમ આવ્યા છો? હું પાપગ્રસ્ત છું, બ્રહ્મહત્યાના દોષથી પીછો કરવામાં આવ્યો છું. હે દેવો, હું જળમાં એકલો તપસ્યામાં સ્થિત છું।”

Verse 13

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सर्वे देवाः शतक्रतोः । ऊचुर्विह्वलिता एनं देवराजानमद्भुतम्

તેના વચન સાંભળી શતક્રતુ (ઇન્દ્ર)ના સર્વ દેવો વ્યાકુળ થઈ તે અદ્ભુત દેવરાજને બોલ્યા।

Verse 14

एतादृशं न वाच्यं ते परेषामुपकारतः । कृतं त्वयैव यत्कर्म विश्वरूपवधादिकम्

પરેના ઉપકાર માટે તારે આવી વાત ન બોલવી જોઈએ; વિશ્વરૂપવધ વગેરે જે કર્મ થયું, તે તો તારા દ્વારા જ થયું છે।

Verse 15

विश्वकर्मसुतेनैव कृतं याजनमद्भुतम् । येन देवाः क्षयं यांति ऋषयोऽपि महाप्रभाः

વિશ્વકર્માના પુત્રે જ એક અદ્ભુત યાજન (યજ્ઞ) કર્યું, જેના કારણે દેવો પણ ક્ષયને પામે છે અને મહાપ્રભુ ઋષિઓ પણ અસર પામે છે।

Verse 16

तस्माद्वतस्त्वया देव परेषामुपकारतः । ततः सर्वे वयं प्राप्तास्त्वां नेतुममरावतीम्

અતએવ, હે દેવ, પરના ઉપકાર માટે તને પસંદ કરવામાં આવ્યો છે; તેથી અમે બધા તને અમરાવતી લઈ જવા અહીં આવ્યા છીએ।

Verse 17

एवं विवदमानेषु देवेषु च तदाऽब्रवीत् । ब्रह्महत्या त्वरायुक्ता देवेंद्रं वरयाम्यहम्

દેવો આમ વિવાદ કરતા હતા ત્યારે, ત્વરાથી પ્રેરિત બ્રહ્મહત્યાએ કહ્યું— “હું દેવೇಂದ್ರ (ઇન્દ્ર)ને જ મારું લક્ષ્ય પસંદ કરું છું।”

Verse 18

तदा बृहस्पतिर्वाक्यमुवाच सहसैव तु

ત્યારે બૃહસ્પતિએ તત્કાળ વચન ઉચ્ચાર્યું।

Verse 19

बृहस्पतिरुवाच । वासार्थं च करिष्यामः स्थानानि तव सांप्रतम् । प्रसांत्विता तदा हत्या देवैस्तत्कार्यगौरवात्

બૃહસ્પતિ બોલ્યા—“હવે તારા નિવાસ માટે યોગ્ય સ્થાનો અમે ગોઠવી દઈશું.” ત્યારબાદ કાર્યની ગૌરવતા વિચારી દેવોએ બ્રહ્મહત્યાને શાંત કરી।

Verse 20

विमृश्य सर्वे विभजुश्चतुर्द्धा हत्यां सुरास्ते ऋषयो मनीषिणः । यक्षाः पिशाचा उरगाः पतंगास्तथा च सर्वे सुरसिद्धचारणाः

વિચાર કરીને દેવો અને મનીષી ઋષિઓએ બ્રહ્મહત્યાને ચાર ભાગમાં વહેંચી; યક્ષો, પિશાચો, ઉરગો, પક્ષીઓ તથા સર્વ સૂર, સિદ્ધ અને ચારણો પણ તેમાં જોડાયા।

Verse 21

आदौ क्षमां प्रति तदा ऊचुः सर्वे दिवौकसः । हे क्षमेंऽशस्त्वया ग्राह्यो हत्यायाः कार्यसिद्धये

પ્રથમ સ્વર્ગવાસી સૌએ ક્ષમા (ધરા)ને કહ્યું—“હે ક્ષમે, આ કાર્યસિદ્ધિ માટે બ્રહ્મહત્યાનો એક અંશ તારે સ્વીકારવો પડશે।”

Verse 22

सुराणां तद्वचः श्रुत्वा धरित्री कंपिताऽवदत् । कथं ग्राह्ये मया ह्यंशो हत्यायास्तद्विमृश्यताम्

દેવોના વચન સાંભળી ધરિત્રી કંપીને બોલી—“હું બ્રહ્મહત્યાનો અંશ કેવી રીતે સ્વીકારું? આ વિષયે યોગ્ય રીતે વિચાર કરો।”

Verse 23

अहं हि सर्वभूतानां धात्री विश्वं धराम्यहम् । अपवित्रा भविष्यामि एनसा संवृता भृशम्

હું સર્વ ભૂતોની ધાત્રી છું; હું જ સમગ્ર વિશ્વને ધારણ કરું છું. જો આ ભાર હું સ્વીકારું, તો પાપથી ઘન રીતે ઢંકાઈ અશુદ્ધ બની જઈશ.

Verse 24

पृथ्वयास्तद्वचनं श्रुत्वा बृहस्पतिरुवाच ताम् । मा भौषीश्चारुसर्वांगि निष्पापासि न चान्यथा

પૃથ્વીના તે વચન સાંભળી બૃહસ્પતિએ તેણીને કહ્યું—“ભય ન કર, હે સુંદર સર્વાંગી! તું નિષ્પાપ છે; તેમાં અન્યથા નથી.”

Verse 25

यदा यदुकुले श्रीमान्वासुदेवो भविष्यति । तदा तत्पदविन्यासान्नष्पापा त्वं भविष्यसि

જ્યારે યદુકુળમાં શ્રીમાન વાસુદેવ પ્રગટ થશે, ત્યારે તેમના પાદવિન્યાસ (ચરણસ્પર્શ) થી તું પાપમુક્ત બનશે.

Verse 26

कुरु वाक्यं त्वमस्माकं नात्र कार्या विचारणा

અમારું વચન પાળ; આ વિષયમાં વિચારણા કરવાની જરૂર નથી.

Verse 27

इत्युक्ता पृथिवी तेषां निष्पापा साकरोद्वचः । ततो वृक्षान्समाहूय सर्वे देवाऽब्रुवन्वचः

તેમણે એમ કહ્યે પછી પૃથ્વી નિષ્પાપ બની તેમના વચનને સંમતિ આપી. ત્યારબાદ સર્વ દેવોએ વૃક્ષોને બોલાવી તેમને વચન કહ્યું.

Verse 28

हत्यांशो हि ग्रहीतव्यो भवद्भिः कार्यसिद्धये । एवमुक्ताऽब्रुवन्वबृक्षा देवान्सर्वे समागताः

“કાર્યસિદ્ધિ માટે તમારે ‘હત્યા’ (વધપાપ)નો એક અંશ અવશ્ય ગ્રહણ કરવો પડશે.” એમ કહ્યા પછી, એકત્ર થયેલા સર્વ વૃક્ષોએ દેવોને ઉત્તર આપ્યો.

Verse 29

वयं सर्वे तथा भूतास्तापसानां फलप्रदाः । तदा हत्यान्विताः सर्वे भविष्यंति तपस्विनः

અમે બધા એવા જ સત્ત્વો છીએ કે તપસ્વીઓને ફળ આપીએ છીએ. જો અમે ‘હત્યા’ સાથે જોડાઈ જઈએ, તો બધા તપસ્વીઓ કલુષિત થઈ જશે.

Verse 30

पापिनो हि महाभागास्तस्मात्सर्वं विमृश्यताम् । तदा पुरोधसा चोक्ताः सर्वे वृक्षाः समागताः

કારણ ત્યારે, હે મહાભાગ્યો, તમે પાપી બની જશો; તેથી સર્વ બાબતોનું સારી રીતે વિચારણ કરવું જોઈએ. તે સમયે પુરોહિતના કહ્યાથી સર્વ વૃક્ષો એકત્ર થયા.

Verse 31

मा चिंता क्रियतां सर्वैः प्रसादाच्च शतक्रतोः । छेदिताश्चैव सर्वे वै ह्यनेकांशत्वमागताः

તમારે સૌએ ચિંતા ન કરવી; શતક્રતુ (ઇન્દ્ર)ની કૃપાથી તમે સુરક્ષિત રહેશો. કાપવામાં આવ્યા છતાં તમે બધા અનેક ભાગવાળા, એટલે બહુશાખી બનશો.

Verse 32

ततो विटपिनो नित्यं यूयं सर्वे भविष्यथ । इत्युक्तास्ते तदा सर्वेगृह्णन्हत्यां विभागशः

ત્યારબાદ તમે બધા સદાકાળ વિટપવાળા, એટલે શાખાઓથી ભરપૂર વૃક્ષ બનશો. એમ કહ્યા પછી, તેમણે ત્યારે ‘હત્યા’ને ભાગે ભાગે સ્વીકારી લીધી.

Verse 33

ततो ह्यपः समाहूय ऊचुः सर्वे दिवौकसः । अद्भिश्च गृह्यतामद्य हत्यांशः कार्यसिद्धये

ત્યારે સર્વ દેવોએ આપોને બોલાવી કહ્યું—“કાર્યસિદ્ધિ માટે આજે ‘હત્યા’ દોષનો એક અંશ જળ પણ ગ્રહણ કરે.”

Verse 34

तदा ह्यापो मिलित्वाथ ऊचुः सर्वाः पुरोधसम् । यानि कानि च पापानि तथा दुश्चरितानि च

ત્યારે સર્વ જળો એકત્ર થઈ પુરોહિતને બોલ્યાં—“જે જે પાપો છે અને જે જે દુષ્કર્મો પણ છે…”

Verse 35

अस्मत्संपर्कसंबंधात्स्नानशौचाशनादिभिः । पुनंति प्राणिनः सर्वे पापेन परिवेष्टिताः

અમારા સંપર્ક અને સંબંધથી—સ્નાન, શૌચ, પાન વગેરે દ્વારા—પાપથી ઘેરાયેલા હોવા છતાં સર્વ પ્રાણીઓ શુદ્ધ થાય છે।

Verse 36

तासां वचनमाकर्ण्य बृहस्पतिरुवाच ह । मा भयं क्रियतामाप एनसा दुस्तरेण हि

તેમના વચન સાંભળી બૃહસ્પતિ બોલ્યા—“ભય ન કરો, હે જળો; કારણ કે તમારો સંબંધ ખરેખર દુસ્તર એવા પાપ સાથે છે।”

Verse 37

आपः पुनंतु सर्वेषां चराचरनिवासिनाम् । तदा स्त्रियः समाहूय बृहस्पतिरुवाच ह

જળ સર્વ ચરાચર જીવોને પવિત્ર કરે. ત્યારબાદ બૃહસ્પતિએ સ્ત્રીઓને બોલાવી કહ્યું.

Verse 38

अद्यैव ग्राह्ये हत्यांशः सर्वकार्यार्थसिद्धये । निशम्य तद्गुरोर्वाक्यमूचुः सर्वाश्चयोपितः

“આજેજ હત્યા-પાપનો અંશ સ્વીકારવામાં આવે, જેથી સર્વ કાર્યસિદ્ધિ થાય.” તે પૂજ્ય ગુરુના વચન સાંભળી સૌ આશ્ચર્યથી ભરાઈ ઉત્તર આપ્યો.

Verse 39

पापमाचरते योषा तेन पापेन नान्यथा । लिप्यंते बहवः पक्षा इति वेदानुशासनम्

સ્ત્રી જે પાપ આચરે છે, તે એ જ પાપથી લિપ્ત થાય છે, અન્યથા નહીં; પરંતુ અનેક પક્ષો/સંગ પણ કલુષિત થાય છે—આ વેદનું અનુશાસન છે.

Verse 40

श्रुतमस्ति न ते किंचिद्धेपुरोधो विमृश्यताम् । योषिद्भिः प्रोच्यमानोऽपि उवाचाथ बृहस्पतिः

“હે પુરોહિત! શું તું આ વિષે કશું સાંભળ્યું નથી? વિચાર કર.” સ્ત્રીઓ બોલતી હોવા છતાં ત્યારે બૃહસ્પતિ બોલ્યા.

Verse 41

मा भयं क्रियतां सर्वाः पापादस्मात्सुलोचनाः । भविष्याणां तथान्येषां भविष्यति फलप्रदः । हत्यांशो यो हि सर्वासां यथाकामित्वमेव च

હે સુલોચનાઓ! આ પાપથી તમે સૌ ભય ન કરો. ભવિષ્યમાં તમારે અને અન્યને પણ આ ફળ આપનાર બનશે. તમારાં સૌનાં ઉપર આવેલો હત્યા-પાપનો આ અંશ યથાકામ ફળ, એટલે ઇચ્છાપૂર્તિ પણ આપશે.

Verse 42

एवमंशाश्च त्यायाश्चत्वारः कल्पिताः सुरैः । निवासमकरोत्सद्यस्तेषुतेषु द्विजोत्तमाः

આ રીતે દેવોએ ચાર અંશો અને તેમના ચાર વિભાગો કલ્પ્યા; અને હે દ્વિજોત્તમ! તેઓ તત્કાળ તે તે નિવાસસ્થાનોમાં વસવા લાગ્યા.

Verse 43

निष्पापो हि तदा जातो महेंद्रो ह्यभिषेचितः । देवपुर्यां सुरगणैस्तथैव ऋषभिः सह

ત્યારે મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર) નિષ્પાપ થયો અને દેવપુરીમાં દેવગણો તથા ઋષિઓ સાથે તેનો અભિષેક થયો।

Verse 44

शच्या समेतो हि तदा पुरंदरो बभूव विश्वाधिपतिर्महात्मा । देवैः समेतो हि महानुभावैर्मुनीश्वरैः सिद्धगणैस्तदानीम्

ત્યારે શચી સાથે પુરંદર (ઇન્દ્ર) મહાત્મા બની વિશ્વાધિપતિ થયો; તે સમયે મહાનુભાવ દેવો, મુનિશ્રેષ્ઠો અને સિદ્ધગણોથી તે પરિભ્રમિત હતો।

Verse 45

तदाग्नयः शोभना वायवश्च सर्वे ग्रहाः सुप्रभाः शांतियुक्ताः । जाताः सद्यः पृथिवी शोभमाना तथाद्रयो मणिप्रभवा बभूवुः

ત્યારે અગ્નિઓ શુભ બન્યા અને પવનો પણ સૌમ્ય થયા; બધા ગ્રહો શાંતિથી યુક્ત થઈ સુપ્રભાથી ઝળહળ્યા। તરત જ પૃથ્વી શોભાયમાન થઈ અને પર્વતો પણ જાણે મણિપ્રભાના સ્ત્રોત બન્યા।

Verse 46

प्रसन्नानि तथा ह्यासन्मनांसि च मनस्विनाम्

આ રીતે મનસ્વી મહાનુભાવોના મન પ્રસન્ન અને શાંત બન્યા।

Verse 47

नद्यश्चामृतवाहिन्यो वृक्षा ह्यासन्सदाफलाः । अकृष्टपच्यौषधयो बभूवुश्चमृतोपमाः

નદીઓ જાણે અમૃત વહાવતી વહેવા લાગી, વૃક્ષો સદાય ફળોથી ભરપૂર રહ્યા। ખેતી વિના પાકતી ઔષધિઓ પણ તરત જ અમૃતસમાન બની ગઈ।

Verse 48

ऐकपद्येन सर्वेषामिंद्रलोकनिवासिनाम् । बभूव परमोत्साहो महामोदकरस्तथा

તે એક જ વચનથી ઇન્દ્રલોકમાં નિવાસ કરનાર સૌમાં પરમ ઉત્સાહ છવાઈ ગયો અને મહાન આનંદ પ્રગટ થયો.

Verse 49

लोमश उवाच । एतस्मिन्नंतरे त्वष्टा दृष्ट्वा चेंद्रमहोत्सवम् । बभूव रुषि तोऽतीव पुत्रशोकप्रपीडितः

લોમશ બોલ્યા—આ વચ્ચે ત્વષ્ટાએ ઇન્દ્રનો મહોત્સવ જોયો; પુત્રશોકથી પીડિત થઈ તે અત્યંત ક્રોધિત થયો.

Verse 50

जगाम निर्वेदपरस्तपस्तप्तुं सुदारुणम् । तपसा तेन संतुष्टो ब्रह्मा लोकपितामहः

નિરાશાથી ભરાઈ તે અતિ કઠોર તપ કરવા ગયો; તેના તે તપથી લોકપિતામહ બ્રહ્મા પ્રસન્ન થયા.

Verse 51

त्वष्टारमब्रवीत्तुष्टो वरं वरय सुव्रत । तदा वव्रे वरं त्वष्टा सर्वलोकभयावहम् । वरं पुत्रो हि दात्वोय देवानां हि भयावहः

પ્રસન્ન થઈ બ્રહ્માએ ત્વષ્ટાને કહ્યું—“હે સુવ્રત, વર માગ.” ત્યારે ત્વષ્ટાએ સર્વ લોકને ભય પમાડે એવો વર માગ્યો—“દેવતાઓને ભયાવહ એવો પુત્ર મને આપો.”

Verse 52

तथेति च वरो दत्तो ब्रह्मणा परमेष्ठिना । वरदानात्सद्य एव बभूव पुरुषस्तदा

પરમેષ્ઠી બ્રહ્માએ “તથાસ્તુ” કહી વર આપ્યો; તે વરદાનથી તત્ક્ષણે એક પુરુષ પ્રગટ થયો.

Verse 53

वृत्रनामांकितस्तत्र दैत्यो हि परमाद्भुतः । धनुषां शतमात्रं हि प्रत्यहं ववृधेऽसुरः

ત્યાં ‘વૃત્ર’ નામથી અંકિત એવો પરમ અદ્ભુત દૈત્ય પ્રગટ થયો. તે અસુર દરરોજ સો ધનુષ્ય-પરિમાણ જેટલો વધતો ગયો.

Verse 54

पातालान्निर्गता दैत्या ये पुराऽमृतमंथने । घातिताः सुरसंघैश्च भृगुणा जीवितास्त्वरात्

અગાઉ અમૃતમંથન સમયે પાતાળમાંથી નીકળેલા જે દૈત્યો હતા, તેઓ દેવસંઘો દ્વારા ઘાતિત થયા છતાં ભૃગુએ તેમને ત્વરાથી ફરી જીવિત કર્યા.

Verse 55

सर्वं महीतलं व्याप्तं तेनैकेन महात्मना

તે એક જ મહાત્મા (પ્રબળ સત્તા) દ્વારા સમગ્ર પૃથ્વી-તલ વ્યાપ્ત અને આવૃત થઈ ગયું.

Verse 56

तदा सर्वेऽपि ऋषयो वध्यमानास्तपस्विनः । ब्रह्माणं त्वरिताः सर्वे ऊचुर्व्यसनमागतम्

ત્યારે વધ થતી સ્થિતિમાં રહેલા તપસ્વી ઋષિઓ બધા ત્વરાથી બ્રહ્માજી પાસે ગયા અને કહ્યું—અમારા પર મહાવિપત્તિ આવી પડી છે.

Verse 57

तथा चेंद्रादयो देवा गंधर्वाः समरुद्गणाः । ब्रह्मणा कथितं सर्वं त्वष्टुश्चैतच्चिकीर्षितम्

એ જ રીતે ઇન્દ્ર વગેરે દેવો, ગંધર્વો અને મરુદ્ગણો સહિત—બ્રહ્માએ તેમને સર્વ વાત કહી, તેમજ ત્વષ્ટા જે કરવાનું ઇચ્છતો હતો તે પણ જણાવ્યું.

Verse 58

भवद्वधार्थं जनितस्तपसा परमेण तु । वृत्त्रोनाम महातेजाः सर्वदैत्यापिधो महान्

તમારા વધ માટે પરમ તપથી ‘વૃત્ર’ નામનો મહાતેજસ્વી મહાન પુરુષ જન્મ્યો; તે સર્વ દૈત્યોનો વિશાળ આશ્રય અને શરણ બની ગયો।

Verse 59

तथापि यत्नः क्रियतां यथा वध्यो भवेदसौ । निशम्य ब्रह्मणो वाक्यमूचुर्द्देवाः सवासवाः

તથાપિ એવો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ કે જેથી તે વಧ್ಯ બની શકે. બ્રહ્માના વચન સાંભળી ઇન્દ્રસહિત દેવોએ ઉત્તર આપ્યો।

Verse 60

देवा ऊचुः । यदा इंद्रो हि हत्याया विमुक्तः स्थापितो दिवि । तदास्माभिरकार्यं वै कृतमस्ति दुरासदम्

દેવોએ કહ્યું—જ્યારે ઇન્દ્ર હત્યાદોષથી મુક્ત થઈ સ્વર્ગમાં ફરી સ્થાપિત થયા, ત્યારે અમે ખરેખર એક અયોગ્ય કર્મ કરી બેઠા, જે સુધારવું દુષ્કર છે।

Verse 61

शस्त्राण्यस्त्राण्यनेकानि संक्षिप्तानि ह्यबुद्धितः । दधीच स्याश्रमे ब्रह्मन्किं कार्यं करवामहे

ઘણા શસ્ત્રો અને અસ્ત્રો અવિવેકથી દધીચિના આશ્રમમાં મૂકી દેવામાં આવ્યા છે. હે બ્રહ્મન, હવે અમે શું કરવું?

Verse 62

तच्छ्रुत्वा प्रहसन्वाक्यं देवान्ब्रह्मा तदाऽब्रवीत् । चिरं स्थितानि विज्ञायागच्छध्वं तानि वै सुराः

આ વચન સાંભળી બ્રહ્મા હસતાં હસતાં દેવોને બોલ્યા—તે શસ્ત્રો-અસ્ત્રો ત્યાં લાંબા સમયથી પડ્યા છે એમ જાણી, હે સૂરાઓ, જાઓ અને તેમને લઈ આવો।

Verse 63

गत्वा देवास्तदा सर्वे नापश्यन्स्वं स्वमायुधम् । पप्रच्छुश्च दधीचिं ते सोऽवादीन्नैव वेद्भयहम्

ત્યારે સર્વ દેવો ત્યાં ગયા, પરંતુ પોતપોતાનાં આયુધો દેખાયા નહીં. તેમણે દધીચિને પૂછ્યું; તેણે કહ્યું—“મને તેનો જ્ઞાન નથી.”

Verse 64

पुनर्ब्रह्माणमागात्य ऊचुः सर्वे मुनेर्वचः

પછી તેઓ ફરી બ્રહ્માજી પાસે જઈ, મુનિના વચનો બધાં કહી સંભળાવ્યાં.

Verse 65

ब्रह्मोवाच तदा देवान्सर्वेषां कार्यसिद्धये । तस्यास्थीन्येव याचध्वं प्रदास्यति न संशयः

ત્યારે બ્રહ્માએ દેવોને કહ્યું—“સર્વના કાર્યસિદ્ધિ માટે તેની અસ્થિઓ જ માગો; તે નિઃસંદેહ આપશે.”

Verse 66

तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणो वाक्यं शक्रो वचनमब्रवीत्

બ્રાહ્મણના તે વચન સાંભળી શક્ર (ઇન્દ્ર)એ પ્રતિઉત્તર આપ્યો.

Verse 67

विश्वरूपो हतो देव देवानां कार्यसिद्धये । एक एव तदा ब्रह्मन्पापिष्ठोऽहं कृतः सुरैः

“હે દેવ! દેવોના કાર્યસિદ્ધિ માટે વિશ્વરૂપનો વધ થયો; પરંતુ હે બ્રહ્મન, તે સમયે દેવોએ મને એકલાને જ મહાપાપનો ભાગી બનાવ્યો.”

Verse 68

तथा पुरोधसा चैव निःश्रीकस्तत्क्षणात्कृतः । दिष्ट्या परमया चाहं प्रविष्टो निजमंदिरम्

એ જ રીતે મારા જ પુરોહિતે તે ક્ષણે મને શ્રીહીન કર્યો; છતાં પરમ સૌભાગ્યે હું મારા જ મહેલમાં પ્રવેશી શક્યો।

Verse 69

दधीचं घातयित्वा वै तस्यास्थीनि बहून्यपि । अस्त्राणि तानि भगवन्कृतानि ह्यशुभानि वै

દધીચિને ઘાત કરાવી તેની ઘણી હાડકાં લઈને, હે ભગવન્, તેમાંથી જ શસ્ત્રો બનાવાયા; અને તે ખરેખર અશુભતાથી દૂષિત હતા।

Verse 70

त्वष्ट्रा हि जनितो यो वै वृत्रो नामैष दैत्यराट् । कथं तं घातयाम्येवं सततं पापभीरुणा । शक्रेणोक्तं निशम्याथ ब्रह्मा वाक्यमुवाच ह

ત્વષ્ટ્રાથી જન્મેલો આ વૃત્ર દૈત્યરાજ છે. હું સદા પાપથી ભયભીત છું; તો આવી રીતે તેને કેવી રીતે મારું? શક્રના વચન સાંભળી પછી બ્રહ્માએ ઉત્તર આપ્યો।

Verse 71

अर्थशास्त्रपरेणैव विधिना तमबोधयत् । आततायिनमायांतं ब्राह्मणं वा तपस्विनम् । हंतुकामं जिघांसीयान्न तेन ब्रह्महा भवेत्

અર્થશાસ્ત્રસંમત નિયમ મુજબ તેણે સમજાવ્યું—જો કોઈ આતતાયી આવે, તે બ્રાહ્મણ હોય કે તપસ્વી, અને મારવા ઇચ્છે, તો તેને મારી નાખવો જોઈએ; એથી બ્રહ્મહત્યાનો દોષ થતો નથી।

Verse 72

इन्द्र उवाच । दधीचस्य वधाद्ब्रह्मन्नहं भीतो न संशयः । तस्माद्ब्रह्मवधात्सत्यं महदेनो भविष्यति

ઇન્દ્રએ કહ્યું—હે બ્રહ્મન્, દધીચિના વધથી હું ભયભીત છું, તેમાં શંકા નથી. તેથી બ્રાહ્મણવધથી ખરેખર મહાપાપ ઊભું થશે।

Verse 73

अतो न कार्यमस्माभिर्ब्राह्मणानां तु हेलनम् । हेलनाद्बहवो दोषा भविष्यंति न चान्यथा

અતએવ અમારે બ્રાહ્મણોનું કદી અપમાન ન કરવું જોઈએ. અપમાનથી નિશ્ચિતપણે અનેક દોષો ઊભા થાય છે—બીજો પરિણામ નથી.

Verse 74

अदृष्टं परमं धर्म्यं विधिना परमेण हि । कर्तव्यं मनसा चैवं पुरुषेण विजानता

ફળ અદૃશ્ય હોય તોય પરમ ધર્મમય માર્ગ પરમ વિધાન અનુસાર અવશ્ય કરવો જોઈએ. વિવેકી પુરુષે મનમાં નિશ્ચય કરીને તેમ જ આચરણ કરવું.

Verse 75

निःस्पृहं तस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा ब्रह्मा ह्युवाच तम् । शक्रस्वबुद्ध्यावर्तस्व दधीचिं गच्छ सत्वरम्

તેના નિઃસ્પૃહ વચન સાંભળી બ્રહ્માએ તેને કહ્યું—“હે શક્ર, પોતાની બુદ્ધિથી પાછો વળ; દધીચિ પાસે ત્વરિત જા.”

Verse 76

याचस्व तस्य चास्थीनि दधीचेः कार्यगौरवात् । गुरुणा सहितः शक्रो देवैः सह समन्वितः

“કાર્યના ગૌરવને કારણે દધીચિના અસ્થિઓ માગો.” એમ કહી શક્ર (ઇન્દ્ર) ગુરુ સાથે અને દેવો સાથે સમવેત થઈ પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 77

तथेति गत्वा ते सर्वे दधीचस्याश्रमं शुभम् । नानासत्त्वसमायुक्तं वैरबावविवर्जितम्

“તથાસ્તુ” કહી તેઓ બધા દધીચિના શુભ આશ્રમમાં ગયા—જે અનેક સત્ત્વોથી યુક્ત હતો, છતાં વૈરભાવથી રહિત હતો.

Verse 78

मार्जारमूषकाश्चैव परस्परमुदान्विताः । ऐकपद्येन सिंहाश्च गजिन्यः कलभैः सह

ત્યાં બિલાડી અને ઉંદર પણ પરસ્પર મૈત્રીભાવથી સાથે રહેતા. સિંહો પણ વૈર વિના એક જ માર્ગે ફરતા, અને હાથીણીઓ પોતાના બચ્ચાં સાથે નિર્ભયપણે સુખથી વસતી.

Verse 79

तथा जात्यश्च विविधाः क्रीडायुक्ताः परस्परम् । नकुलैः सह सर्पाश्च क्रीडायुक्ताः परस्परम्

એ જ રીતે અનેક જાતિના પ્રાણીઓ પરસ્પર રમતમાં લીન હતા. નકુલ (મુંગસ) સાથે સર્પો પણ પરસ્પર ક્રીડામાં જોડાતા.

Verse 80

एवंविधान्यनेकानि ह्यश्चर्याणि तदाश्रमे । पश्यंतो विबुधाः सर्वे विस्मयं परमं ययुः

તે આશ્રમમાં આવા અનેક અદ્ભુત દૃશ્યો હતાં. તેમને જોઈને સર્વ દેવગણ પરમ આશ્ચર્યમાં ગરકાવ થયા.

Verse 81

अथासने मुनिश्रेष्ठं ददृशुः परमास्थितम् । तेजसा परमेणैव भ्राजमानं यथा रविम्

પછી તેમણે શ્રેષ્ઠ મુનિને પોતાના આસન પર પરમ સ્થિરતામાં સ્થિત જોયા. તેઓ પરમ તેજથી સૂર્ય સમાન પ્રકાશિત હતા.

Verse 82

विभावसुं द्वितीयं वा सुवर्चसहितं तदा । यथा ब्रह्मा हि सावित्र्या तथासौ मुनिसत्तमः

તે સમયે તેઓ તેજસ્વી કાંતિ સાથે જાણે બીજા વિભાવસુ (અગ્નિદેવ) સમાન જણાતા. જેમ બ્રહ્મા સાવિત્રી સાથે શોભે છે, તેમ તે મુનિસત્તમ પણ શોભિત હતા.

Verse 83

तं प्रणम्य ततो देवा वचनं चेदमब्रुवन् । त्वं दाता त्रिषु लोकेषु त्वत्सकाशमिहगताः

તેમને પ્રણામ કરીને દેવોએ કહ્યું— “તમે ત્રિલોકમાં દાતા તરીકે પ્રસિદ્ધ છો; તેથી અમે તમારા સાન્નિધ્યમાં અહીં આવ્યા છીએ।”

Verse 84

निशम्य वचनं तेषां देवानां भुनिरब्रवीत् । किमर्थ मागताः सर्वे वदध्वं तत्सुरोत्तमाः

દેવોના વચન સાંભળી મુનિ બોલ્યા— “તમે બધા કયા હેતુથી આવ્યા છો? કહો, હે સુરોત્તમો!”

Verse 85

प्रयच्छामि न संदेहो नान्यथा मम भाषितम् । तदोचुः सहिताः सर्वे दधीचिं स्वार्थकामुकाः

“હું આપીશ— તેમાં સંશય નથી; મારું વચન અન્યથા નહીં થાય।” ત્યારબાદ પોતાના હિતની ઇચ્છાથી સૌએ મળીને દધીચિને કહ્યું।

Verse 86

भयभीता वयं विप्र भवद्दर्शनकांक्षिणः । त्रातारं त्वां समाकर्ण्य ब्रह्मणा नोदिता वयम्

હે વિપ્ર! અમે ભયભીત છીએ અને તમારા દર્શનની ઇચ્છાથી આવ્યા છીએ. તમે અમારા ત્રાતા છો એમ સાંભળી બ્રહ્માએ અમને તમારી પાસે આવવા પ્રેર્યા છે.

Verse 87

सम्प्राप्ता विद्धि तत्सर्वं दातुमर्होऽथ सुव्रत

જાણો કે અમે એ જ હેતુથી સંપૂર્ણ રીતે અહીં આવ્યા છીએ; તેથી, હે સુવ્રત! તમે તે બધું દાન કરવા યોગ્ય છો.

Verse 88

निशम्य वचनं तेषां किं दातव्यं तदुच्यताम्

તેમના વચન સાંભળી તેણે કહ્યું— “શું દાન આપવું? તે કહો.”

Verse 89

ततो देवाब्रुवन्विप्र दैत्यानां निधनायनः । शस्त्रनिर्माणकार्यार्थं तवास्थीनि प्रयच्छ वै

પછી દેવોએ કહ્યું— “હે વિપ્ર! દૈત્યોના વિનાશ માટે શસ્ત્ર નિર્માણ કાર્યાર્થે તારી અસ્થિઓ અમને નિશ્ચયે આપ.”

Verse 90

प्रहस्योवाच विप्रर्षिस्तिष्ठध्वं क्षणमेव हि । स्वयमेव त्वहं देवास्त्यक्ष्याम्यद्य कलेवरम्

હસીને ઋષિ બોલ્યા— “ક્ષણમાત્ર અહીં ઊભા રહો; હે દેવો, હું સ્વયં આજે આ દેહનો ત્યાગ કરીશ.”

Verse 91

इत्युक्त्वा तानथो पत्नीं समाहूय सुवर्चसम् । प्रोवाच स महातेजाः श्रृणु देवी शुचिस्मिते

એવું કહી તેણે પોતાની તેજસ્વી પત્નીને બોલાવી તે મહાતેજસ્વીએ કહ્યું— “હે દેવી, શুচિસ્મિતે, સાંભળ.”

Verse 92

अस्थ्यर्थं याचितो देवैस्त्यजाम्येतत्कलेवरम् । ब्रह्मलोकं व्रजाम्यद्य परमेण समाधिना

દેવોએ અસ્થિઓ માટે યાચના કરવાથી હું આ દેહનો ત્યાગ કરું છું; આજે પરમ સમાધિથી બ્રહ્મલોકમાં જઈશ.”

Verse 93

मयि याते ब्रह्मलोकं त्वं स्वधर्मेण तत्र माम् । प्राप्स्यस्येव न संदेहो वृथा चिन्तां च मा कृथाः

હું બ્રહ્મલોકમાં ગયા પછી, તું પણ પોતાના સ્વધર્મના પાલનથી ત્યાં જ મને નિશ્ચયે પ્રાપ્ત કરશ—એમાં કોઈ સંશય નથી. વ્યર્થ ચિંતા અને શોક ન કર.

Verse 94

इत्युक्त्वा तां स्वपत्नीं स प्रेषयामास चाश्रमम् । ततो देवाग्रतो विप्रः समाधिमगमत्तदा

આવું કહી તેણે પોતાની પત્નીને આશ્રમ તરફ મોકલી દીધી. ત્યારબાદ દેવતાઓની સન્નિધિમાં તે બ્રાહ્મણ સમાધિમાં પ્રવેશ્યો.

Verse 95

समाधिना परेणैव विसृज्य स्वं कलेवरम् । ब्रह्मलोकं गतः सद्यः पुनर्नावर्तते यतः

તે પરમ સમાધિ દ્વારા પોતાનું કલેવર ત્યજી, તે તરત જ બ્રહ્મલોકમાં ગયો—જ્યાંથી ફરી પાછા ફરવું નથી.

Verse 96

दधीचिनामा मुनिवृंदवर्यः शिवप्रियः शिवदीक्षाभियुक्तः । परोपकारार्थमिदं कलेवरं शीघ्रं स विप्रोऽत्यजदात्मना तदा

ત્યારે મુનિઓમાં શ્રેષ્ઠ દધીચિ—શિવપ્રિય અને શિવદીક્ષામાં દૃઢ—પરોપકાર માટે પોતાની ઇચ્છાથી જ ઝડપથી દેહ ત્યજી દીધો.