Adhyaya 15

Verse 1

। ऋषय ऊचुः । राज्यं प्राप्तो हि देवेंद्रः कथितस्ते गुरुं विना । गुरोरवज्ञया जातो राज्यभ्रंशो हि तस्य तु

ઋષિઓએ કહ્યું—દેવેન્દ્ર ઇન્દ્રે ગુરુ વિના રાજ્ય પ્રાપ્ત કર્યું એમ કહેવાય છે. પરંતુ ગુરુની અવજ્ઞાથી તેને રાજ્યભ્રંશ થયો.

Verse 2

केन प्रणोदितश्चेंद्रो बभूव चिरमासने । तत्सर्वं कथयाशु त्वं परं कौतूहलं हि नः

કેનાં પ્રેરણાથી ઇન્દ્ર લાંબા સમય સુધી સિંહાસન પર સ્થિર રહ્યો? તે સર્વ તું શીઘ્ર કહો, કારણ કે અમારું કૌતૂહલ બહુ છે.

Verse 3

लोमश उवाच । गुरुणापि विना राज्यं कृतवान्स शचीपतिः । विश्वरूपोक्तविधिना इंद्रो राज्ये स्थितो महान्

લોમશે કહ્યું—ગુરુ વિના પણ શચીપતિ ઇન્દ્રે રાજ્ય પ્રાપ્ત કર્યું. વિશ્વરૂપે કહેલા વિધાન મુજબ મહાન ઇન્દ્ર રાજ્યમાં સ્થિર રહ્યો.

Verse 4

विश्वकर्मसुतो विप्रा विश्वरूपो महानृपः । पुरोहितोऽथ शक्रस्य याजकश्चाभवत्तदा

હે બ્રાહ્મણો! વિશ્વકર્માનો પુત્ર મહાન્ પ્રભુ વિશ્વરૂપ તે સમયે શક્ર (ઇન્દ્ર)નો પુરોહિત તથા યજ્ઞનો યાજક પણ બન્યો.

Verse 5

तस्मिन्यज्ञेऽवदानैश्च यजने असुरान्सुरान् । मनुष्यांश्चैव त्रिशिरा अपरोक्षं शचीपतेः

તે યજ્ઞમાં ત્રિશિરાએ આહુતિઓ અને પૂજનક્રિયાઓ દ્વારા અસુરો, સુરો અને મનુષ્યોને પણ—શચીપતિ (ઇન્દ્ર)ની સામે જ—પ્રત્યક્ષ રીતે સેવા કરી.

Verse 6

देवान्ददाति साक्रोशं दैत्यांस्तूष्णीमथाददात् । मनुष्यान्मध्यपातेन प्रत्यहं स ग्रहान्द्विजः

આ દ્વિજ પુરોહિત દેવોને ઉંચા ઉચ્ચાર સાથે ભાગ આપતો, દૈત્યોને મૌન રહીને આપતો, અને મનુષ્યોને મધ્યભાગ આપી—દરરોજ હિસ્સા વહેંચતો હતો.

Verse 7

एकदा तु महेंद्रेण सूचितो गुरुलाघवात् । अलक्ष्यमाणेन तदा ज्ञातं तस्य चिकीर्षितम्

એક વખત મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર)એ ગૌરવ અને લઘુતા સાથેનો સૂક્ષ્મ સંકેત આપ્યો; ત્યારે નજરે ન ચઢતાં પણ (વિશ્વ)રૂપે તેની ઇચ્છા જાણી લીધી.

Verse 8

दैत्यानां कार्यसिद्ध्यर्थमवदानं प्रयच्छति । असौ पुरोहितोऽस्माकं परेषां च फलप्रदः

આ અમારો પુરોહિત દૈત્યોના કાર્યસિદ્ધિ માટે આહુતિઓ અને ભાગો આપે છે; તે માત્ર અમને નહીં, પરાયાઓને પણ ફળ આપનાર છે.

Verse 9

इति मत्वा तदा शक्रो वज्रेण शतपर्वणा । चिच्छेद तच्छिरांस्येव तत्क्षणादभवद्वधः

એવું વિચારી ત્યારે શક્ર (ઇન્દ્ર) એ શતપર્વવાળા વજ્રથી તેના મસ્તકો કાપી નાખ્યા; તે જ ક્ષણે વધ પૂર્ણ થયો.

Verse 10

येनाकरोत्सोमपानमजायंत कपिंजलाः । ततोन्येन सुरापानात्कलविंका भवन्मुखात्

જે મુખથી સોમપાન થયું હતું, તે મુખમાંથી કપિંજલ પક્ષીઓ જન્મ્યા; પછી બીજા મુખમાંથી—સુરાપાનના કારણે—કલવિંક પક્ષીઓ પ્રગટ થયા.

Verse 11

अन्याननादजायंत तित्तिरा विश्वरूपिणः । एवं हतो विश्वरूपः शक्रेण मंदभागिना

વિશ્વરૂપિ વિશ્વરૂપના બીજા મુખમાંથી તિત્તિર (તીતર) પક્ષીઓ જન્મ્યા. આ રીતે મંદભાગી શક્ર (ઇન્દ્ર) એ વિશ્વરૂપનો વધ કર્યો.

Verse 12

ब्रह्महत्या तदोद्भूता दुर्धर्षा च भयावहा । दुर्धर्षा दुर्मुखा दुष्टा चण्डालरजसान्विता

ત્યારે બ્રહ્મહત્યા પ્રગટ થઈ—અદમ્ય અને ભયજનક; તે ઉગ્ર, દુર્મુખી, દુષ્ટ અને ચાંડાલની ધૂળથી લિપ્ત હતી.

Verse 13

ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वंगनागमः । इत्येषामप्यघवतामिदमेव च निष्कृतिः

બ્રહ્મહત્યા, સુરાપાન, ચોરી અને ગુરુપત્નીગમન—આ પાપીઓ માટે પણ આ જ એક પ્રાયશ્ચિત્ત કહેવાયું છે.

Verse 14

नामव्याहरणं विष्णोर्यतस्तद्विषया मतिः । त्रिशिरा धूम्रहस्ता सा शक्रं ग्रस्तुमुपाययौ

વિષ્ણુના નામોચ્ચારણમાં જ તેની બુદ્ધિ સ્થિર હોવાથી, ત્રિશિરા અને ધૂમ્રહસ્તા એવી બ્રહ્મહત્યા શક્ર (ઇન્દ્ર)ને ગ્રસવા આગળ આવી.

Verse 15

ततो भयेन महता पलायनपरोऽभवत् । पलायमानं तं दृष्ट्वा ह्यनुयाता भयावहा

પછી મહાભયથી ગ્રસ્ત થઈ તે પલાયન કરવા તત્પર થયો. તેને ભાગતો જોઈ ભયાવહ બ્રહ્મહત્યા તેની પાછળ દોડી.

Verse 16

यतो धावति साऽधावत्तिष्ठंतमनुतिष्ठति । अंगकृता यथा छाया शक्रस्यपरिवेष्टितुम् । आयाति तावत्सहसा इंद्रोऽप्यप्सु न्यमज्जत

તે જ્યાં દોડે ત્યાં તે પણ દોડે; તે જ્યાં ઊભો રહે ત્યાં તે પણ સાથે ઊભી રહે—દેહજ છાયાની જેમ શક્રને ઘેરી લેવા આવે. ત્યારે અચાનક ઇન્દ્ર પણ જળમાં ડૂબી ગયો.

Verse 17

शीघ्रत्वेन यथा विप्राश्चिरंतनजलेचरः

હે વિપ્રો, તે અતિશય ઝડપી હતો—જળમાં વિચરતા ચિરંતન જલચર જેવો.

Verse 18

एवं दिव्यशतं पूर्णं वर्षाणां च शचीपतेः । वसतस्तस्य दुःखेन तथा चैव शतद्वयम् । अराजकं तदा जातं नाकपृष्ठे भयावहम्

આ રીતે શચીપતિ (ઇન્દ્ર)ના સો દિવ્ય વર્ષ પૂર્ણ થયા; અને તેના દુઃખથી તેમ જ વધુ બે સો વર્ષ પણ વીતી ગયા. ત્યારે નાકપૃષ્ઠ પર અরাজકતા છવાઈ—સ્વર્ગલોક ભયાવહ બન્યો.

Verse 19

तदा चिंतान्विता देवा ऋषयोऽपि तपस्विनः । त्रैलोक्यं चाऽपदा ग्रस्तं बभूव च तदा द्विजाः

ત્યારે દેવતાઓ અને તપસ્વી ઋષિઓ પણ ચિંતાથી વ્યાકુળ થયા. હે દ્વિજોઃ તે સમયે ત્રિલોક આપત્તિથી ગ્રસ્ત બન્યું.

Verse 20

एकोऽपि ब्रह्महा यत्र राष्ट्रे वसति निर्भयः । अकालमरणं तत्र साधूनामुपजायते

જે રાજ્યમાં એકપણ બ્રહ્મહત્યારો નિર્ભય રહી વસે, ત્યાં સાધુજનને અકાળમરણ ઉપજે છે.

Verse 21

राजा पापयुतो यस्मिन्राष्ट्रे वसति तत्र वै । दुर्भिक्षं चैव मरणं तथैवोपद्रवा द्विजाः

જે રાજ્યમાં પાપયુક્ત રાજા વસે, ત્યાં ખરેખર દુર્ભિક્ષ, મરણ અને અનેક ઉપદ્રવો થાય છે, હે દ્વિજોઃ.

Verse 22

भवंति बहवोऽनर्थाः प्रजानां नाशहेतवे । तस्माद्राज्ञा तु कर्तव्यो धर्म्मः श्रद्धापरेण हि

પ્રજાના નાશનું કારણ બનતા અનેક અનર્થો ઊભા થાય છે. તેથી રાજાએ શ્રદ્ધાપૂર્વક ધર્મનું અવશ્ય પાલન કરવું જોઈએ.

Verse 23

तथा प्रकृतयो राज्ञः शुचजित्वेन प्रतिष्ठिताः । इन्द्रेण च कृतं पापं तेन पापेन वै द्विजाः । नानाविधैर्महातापैः सोपद्रवमभूज्जगत्

તેમજ રાજાની પ્રજા શોકવિજય અને શુચિત્વમાં પ્રતિષ્ઠિત થઈ. પરંતુ ઇન્દ્રે કરેલું પાપ, હે દ્વિજોઃ, તે પાપથી જગત નાનાવિધ મહાતાપો અને ઉપદ્રવોથી પીડિત બન્યું.

Verse 24

शौनक उवाच । अश्वमेधशतेनैव प्राप्तं राज्यं महत्तरम् । देवानामखिलं सूत कस्माद्विघ्रमजायत । शक्रस्य च महाभाग यथावत्कथयस्व न

શૌનક બોલ્યા—સો અશ્વમેધ યજ્ઞોથી અતિ મહાન રાજ્યસત્તા પ્રાપ્ત થઈ; છતાં, હે સૂત, સર્વ દેવતાઓને માટે વિઘ્ન કેમ ઊભું થયું? હે મહાભાગ, શક્ર (ઇન્દ્ર) નો પ્રસંગ યથાવત અમને કહો।

Verse 25

सूत उवाच । देवानां दानवानां च मनुष्याणां विशेषतः । कर्म्मैव सुखदुःखानां हेतुभूतं न संशयः

સૂત બોલ્યા—દેવો, દાનવો અને વિશેષ કરીને મનુષ્યો માટે સુખ-દુઃખનું કારણ માત્ર કર્મ જ છે; તેમાં સંશય નથી।

Verse 26

इन्द्रेण च कृतं विप्रा महद्भूतं जुगुप्सितम् । गुरोरवज्ञा च कृता विश्वरूपवधः कृतः

હે વિપ્રો, ઇન્દ્રે એક મહાન પરંતુ નિંદનીય કર્મ કર્યું—ગુરુની અવજ્ઞા કરી અને વિશ્વરૂપનો વધ કર્યો।

Verse 27

गौतमस्य गुरोः पत्नी सेविता तस्य तत्फलम् । प्राप्तं महेंद्रेण चिरं यस्य नास्ति प्रतिक्रिया

ગૌતમના ગુરુની પત્ની સાથે સંબંધ રાખવાનો ફળ મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર) એ લાંબા સમય સુધી ભોગવ્યો; તે પાપનું કોઈ સહેલું પ્રતિકાર (ઉપાય) ન હતું।

Verse 28

ये हि दृष्कटतकर्म्माणो न कुर्वंति च निष्कृतिम् । दुर्दशां प्रप्नुवन्त्येते यथैवेन्द्रः शतक्रतुः

જે લોકો ભારે દુષ્કર્મ કરીને પણ પ્રાયશ્ચિત્ત નથી કરતા, તેઓ દુર્દશાને પામે છે—જેમ શતક્રતુ ઇન્દ્ર પામ્યો હતો।

Verse 29

दुष्कृतोपार्जितस्या तः प्रायाश्चित्तं हि तत्क्षणात् । कर्तव्यं विधिवद्विप्राः सर्वपापोपशांतये

અતએવ દુષ્કર્મથી સંચિત પાપનું પ્રાયશ્ચિત્ત તત્ક્ષણે વિધિપૂર્વક કરવું જોઈએ, હે વિપ્રો, સર્વ પાપોની શાંતિ માટે।

Verse 30

उपपातकमध्यस्तं महापातकतां व्रजेत्

જે ઉપપાતક (લઘુ પાપ)માં અટવાઈ રહે છે, તે ક્રમે મહાપાતકની સ્થિતિમાં પડી જાય છે।

Verse 31

ततः स्वधर्मनिष्ठां च ये कुर्वंति सदा नराः । प्रातर्मध्याह्नसायाह्ने तेषां पापं विनश्यति

પછી જે મનુષ્યો સદા સ્વધર્મમાં નિષ્ઠાવાન રહે છે, તેમનું પાપ પ્રાતઃ, મધ્યાહ્ન અને સાયં—આ ત્રણ સંધિકાળે નાશ પામે છે।

Verse 32

प्राप्नुवंत्युत्तमं लोकं नात्र कार्या विचारणा । तस्मादसौ दुराचारः प्राप्ते वै कर्मणः फलम्

તેઓ ઉત્તમ લોકને પ્રાપ્ત કરે છે—અહીં શંકા કરવાની જરૂર નથી. તેથી તે દુષ્ચારી પોતાના કર્મનું ફળ જ નિશ્ચયે પામ્યો।

Verse 33

स प्रधार्य तदा सर्वे लोकपालास्त्वरान्विताः । बृहस्पतिमुपागम्य सर्वमात्मनि धिष्ठितम् । कथयामासुरव्यग्रा इंद्रस्य च गुरुं प्रति

ત્યારે સર્વ લોકપાલોએ સમ્યક વિચાર કરીને, ત્વરાથી બૃહસ્પતિ પાસે જઈ, અવિચલિત ચિત્તે, જે રીતે બન્યું હતું તે સર્વ ઇન્દ્રના ગુરુને કહી સંભળાવ્યું।

Verse 34

देवैरुक्तं वचो विप्रा निशम्य च बृहस्पतिः । अराजकं च संप्राप्तं चिंतयामास बुद्धिमान्

હે વિપ્રો, દેવોએ કહેલું વચન સાંભળી બુદ્ધિમાન્ બૃહસ્પતિએ, રાજાવિહોણી અরাজકતા આવી છે એમ જોઈ મનમાં વિચાર કર્યો।

Verse 35

किं कार्यं चाद्य कर्तव्यं कथं श्रेयो भविष्यति । देवानां चाद्य लोकानामृषीणां भावितात्मनाम्

‘આજે શું કરવું યોગ્ય છે, કયો માર્ગ અપનાવવો? દેવો, લોકો અને ભાવિતાત્મા ઋષિઓનું કલ્યાણ કેવી રીતે થશે?’

Verse 36

मनसैव च तत्सर्वं कार्याकार्यं विचार्य च । जगाम शक्रं त्वरितो देवैः सह महायशाः

મનમાં જ કરવાનું-ન કરવાનું બધું વિચારી મહાયશસ્વી (બૃહસ્પતિ) દેવો સાથે ત્વરિત શક્ર (ઇન્દ્ર) પાસે ગયો।

Verse 37

प्राप्तो जलाशयं तं च यत्रास्ते हि पुरंदरः । यस्य तीरे स्थिता हत्या चंडालीव भयावहा

તે તે જળાશયે પહોંચ્યો જ્યાં પુરંદર (ઇન્દ્ર) રહેતો હતો; તેના કાંઠે બ્રહ્મહત્યાનું પાપ ભયંકર ચાંડાલીની જેમ ઊભું હતું।

Verse 38

तत्रोविष्टास्ते सर्वे देवा ऋषिगणान्विताः । आह्वानं च कृतं तस्य शक्रस्य गुरुणा स्वयम्

ત્યાં બધા દેવો ઋષિગણો સાથે બેઠા; અને ગુરુએ સ્વયં શક્ર (ઇન્દ્ર)ને આહ્વાન કર્યું।

Verse 39

समुत्थितस्ततः शक्रो ददर्श स्वगुरुं तदा । बाष्पपूरितवक्त्रो हि बृहस्पतिमभाषत

ત્યારે શક્ર ઊભો થયો અને પોતાના ગુરુને જોયા. આંસુઓથી ભરેલા મુખે તેણે બૃહસ્પતિને કહ્યું.

Verse 40

प्रणिपत्य च तत्रत्यान्कृताञ्जलिरभाषत । तदा दीनमुखो भूत्वा मनसा संविमृश्य च

ત્યાં હાજર સૌને પ્રણામ કરીને, હાથ જોડીને તેણે કહ્યું. પછી દીન મુખ કરીને મનમાં ઊંડો વિચાર કર્યો.

Verse 41

स्वयमेव कृतं पूर्वमज्ञानलक्षणं महत् । अधुनैव मया कार्यं किं कर्तव्यं वद प्रभो

પૂર્વે મેં પોતે અજ્ઞાનથી ચિહ્નિત એક ભારે કર્મ કર્યું. હવે હું શું કરું? હે પ્રભુ, કહો.

Verse 42

प्रहस्योवाच भगवान्बृहस्पति रुदारधीः । पुरा त्वया कृतं यच्च तस्येदं कर्मणः फलम्

દૃઢ સમજવાળા ભગવાન બૃહસ્પતિ હસીને બોલ્યા—“હે ઇન્દ્ર, તું પહેલાં જે કર્યું, આ તે કર્મનું ફળ છે.”

Verse 43

मां च उद्दिश्य भो इंद्र तद्भोगादेव संक्षयः । प्रायश्चितं हि हत्याया न दृष्टं स्मृतिकारिभिः

“અને હે ઇન્દ્ર, મારા વિષયમાં—મને ઉદ્દેશીને—તેનો ક્ષય માત્ર ભોગવટાથી જ થાય છે. બ્રાહ્મણહત્યાનું પ્રાયશ્ચિત્ત સ્મૃતિકારોએ દર્શાવ્યું નથી.”

Verse 44

अज्ञानतो हि यज्जातं पापं तस्य प्रतिक्रिया । कथिता धर्म्मशास्त्रज्ञैः सकामस्य न विद्यते

અજ્ઞાનથી જે પાપ ઉત્પન્ન થાય તેનું પ્રતિકાર (પ્રાયશ્ચિત્ત) ધર્મશાસ્ત્રજ્ઞોએ કહ્યું છે; પરંતુ જાણીને કરેલા પાપનું એવું પ્રાયશ્ચિત્ત માન્ય નથી।

Verse 45

सकामेन कृतं पापमकामं नैव जायते । ताभ्यां विषयभेदेन प्रायश्चित्तं विधीयते

સંકલ્પપૂર્વક કરેલું પાપ, અકામ/અજાણતાં થયેલા પાપ સમાન નથી; આ ભેદ અનુસાર પ્રાયશ્ચિત્ત નિર્ધારિત થાય છે।

Verse 46

मरणांतो विधिः कार्यो कामेन हि कृतेन हि । अज्ञानजनिते पापे प्रायश्चित्तं विधीयते

જાણીને કરેલા કર્મ માટે મરણાંત સુધીનું પણ કઠોર વિધાન છે; પરંતુ અજ્ઞાનજનિત પાપ માટે પ્રાયશ્ચિત્ત નિર્ધારિત થાય છે।

Verse 47

तस्मात्त्वया कृतं यच्च स्वयमेव हतो द्विजः । पुरोहितश्च विद्वांश्च तस्मान्नास्ति प्रतिक्रिया

અતએવ તારા પોતાના કૃત્યથી તે દ્વિજ—જે તારો વિદ્વાન પુરોહિત પણ હતો—હત થયો; તેથી આ માટે કોઈ સરળ પ્રતિકાર/પ્રાયશ્ચિત્ત નથી।

Verse 48

यावन्मरणमप्येति तावदप्सु स्थिरो भव

મરણ પણ નજીક આવે ત્યાં સુધી, જળમાં સ્થિર અને અડગ રહો।

Verse 49

शताश्वमेधसंज्ञं च यत्फलं तव दुर्मते । तन्नष्टं तत्क्षणादेव घातितो हि द्विजो यदा

હે દુર્મતે, તને જે શત અશ્વમેધ યજ્ઞફળ સમાન પુણ્ય ગણાતું હતું, તે દ્વિજવધ થતાં જ તે ક્ષણે નષ્ટ થઈ ગયું।

Verse 50

सच्छिद्रे च यथा तोयं न तिष्ठति घटेऽण्वपि । तथैव सुकृतं पापे हीयते च प्रदक्षिणम्

જેમ છિદ્રોથી ભરેલા ઘડામાં પાણી અણુમાત્ર પણ ટકતું નથી, તેમ પાપની હાજરીમાં સુકૃત ક્ષીણ થાય છે; પ્રદક્ષિણા જેવા કર્મ પણ નિષ્ફળ બને છે।

Verse 51

तस्माच्च दैवसंयोगात्प्राप्तं स्वर्गादिकं च यैः । यथोक्तं तद्भवेत्तेषां धर्मिष्ठानां न संशयः

અતએવ ધર્મનિષ્ઠોને દૈવસંયોગથી જે સ્વર્ગાદિ પ્રાપ્તિ થાય છે, તે શાસ્ત્રોક્ત પ્રમાણે જ સિદ્ધ થાય છે; તેમાં સંશય નથી।

Verse 52

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य शक्रो वचनमब्रवीत् । कुकर्मणा मदीयेन प्राप्तमेतन्न संशयः

તેના વચન સાંભળી શક્ર (ઇન્દ્ર) બોલ્યા—“સંદેહ નથી; મારા જ કુકર્મથી આ સ્થિતિ મને પ્રાપ્ત થઈ છે।”

Verse 53

अमरावती माशु त्वं गच्छ देवर्षिबिः सह । लोकानां कार्यसिद्ध्यर्थे देवानां च बृहस्पते । इंद्रं कुरु महाभाग यस्ते मनसि रोचते

“વિલંબ ન કર; દેવર્ષિઓ સાથે અમરાવતી જા. લોકકાર્યસિદ્ધિ અને દેવતાઓના હિતાર્થે, હે બૃહસ્પતિ, જે તારા મનને ગમે, હે મહાભાગ, તેને ઇન્દ્ર તરીકે નિયુક્ત કર।”

Verse 54

यथा मृतस्तथा हं वै ब्रह्महत्यावृतो महान् । रागद्वेषसमुत्थेन पापेनास्मि परिप्लुतः

હું તો ખરેખર મૃત સમાન છું—બ્રહ્મહત્યાના મહાપાપથી આવૃત. રાગ અને દ્વેષથી ઉત્પન્ન પાપે મને સર્વથા ડૂબાવી દીધો છે.

Verse 55

तस्मात्त्वरान्विता यूयं देवराजानमाशुः वै । कुर्वतु मदनुज्ञाताः सत्यं प्रतिवदामि वः

અતએવ તમે ત્વરિત થાઓ અને તરત દેવરાજને સ્થાપિત કરો. મારી અનુમતિથી તે કરો—હું તમને સત્ય જ કહું છું.

Verse 56

एवमुक्तास्तदा सर्वे बृहस्पतिपुरोगमाः । एत्यामरावतीं तूर्णं पुरंदरविचेष्टितम् । कथयामासुरव्यग्रा शचीं प्रति यथा तथा

આ રીતે કહ્યા પછી, બૃહસ્પતિના નેતૃત્વમાં સૌ પુરંદર (ઇન્દ્ર)ની સ્થિતિથી વ્યાકુળ થઈ ઝડપથી અમરાવતી ગયા અને જે રીતે બન્યું હતું તે બધું શચીને યથાતથ્ય કહી સંભળાવ્યું.

Verse 57

राज्यस्य हेतोः किं कार्यं विमृशंतः परस्परम्

તેઓ પરસ્પર વિચારવા લાગ્યા—રાજ્યના હિત માટે હવે શું કરવું?

Verse 58

एवं विमृश्यमानानां देवानां तत्र नारदः । यदृच्छयागतस्तत्र देवर्षिरमितद्युतिः

દેવતાઓ આમ વિચારતા હતા ત્યારે, ત્યાં યદૃચ્છાએ અપાર તેજવાળા દેવર્ષિ નારદ આવી પહોંચ્યા.

Verse 59

उवाच पूजितो देवान्कस्माद्यूयं विचेतसः । तेनोक्ताः कथयामासुः सर्वं शक्रस्य चेष्टितम्

પૂજિત થયેલા નારદે દેવોને કહ્યું—“તમે કેમ એટલા નિરાશ છો?” એમ પૂછતાં તેમણે શક્ર (ઇન્દ્ર) ની સર્વ ચેષ્ટાઓ વિગતે કહી સંભળાવीं.

Verse 60

गतमिंद्रस्य चेंद्रत्वमेनसा परमेण तु । ततः प्रोवाच तान्देवान्देवर्षिर्नारदो वचः

પરમ ઘોર પાપના કારણે ઇન્દ્રનું ઇન્દ્રત્વ દૂર થઈ ગયું છે. ત્યારબાદ દેવર્ષિ નારદે દેવોને આ વચન કહ્યું.

Verse 61

यूयं देवाश्च सर्वज्ञास्तपसा विक्रमेण च । तस्मादिंद्रो हि कर्तव्यो नहुषः सोमवंशजः

તમે દેવો સર્વજ્ઞ છો અને તપ તથા પરાક્રમથી યુક્ત છો. તેથી સોમવંશજ નહુષને જ ઇન્દ્ર બનાવવો જોઈએ.

Verse 62

सोऽस्मिन्राष्ट्रे प्रतिष्ठाप्यस्त्वरितेनैव निर्जराः । एकोनमश्वमेधानां शतं तेन महात्मना । कृतमस्ति महाभागा नहुषेण च यज्वना

અતએવ હે અમર દેવો, તેને તાત્કાલિક આ રાજ્યમાં સ્થાપિત કરો. કારણ કે તે મહાત્મા, મહાભાગ્યશાળી યજમાન નહુષે નવ્વાણું (૯૯) અશ્વમેધ યજ્ઞો કર્યા છે.

Verse 63

शच्या श्रुतं च तद्वाक्यं नारदस्य मुखोद्गतम् । गतांतःपुरमव्यग्रा बाष्पपूरितलोचना

નારદના મુખમાંથી નીકળેલા તે વચનો શચીએ સાંભળ્યા. તે વ્યાકુળ થયા વિના, આંસુથી ભરેલી આંખો સાથે અંતઃપુરમાં ગઈ.

Verse 64

नारदस्य वचः श्रुत्वा सर्वे देवान्वमोदयन्

નારદના વચન સાંભળી સર્વ દેવગણ આનંદથી હર્ષિત થયા।

Verse 65

नहुषं राज्यमारोढुमैकपद्येन ते यदा । आनीतो हि तदा राजा नहुषो ह्यमरावतीम्

જ્યારે દેવોએ નહુષને રાજ્યસિંહાસન પર આરોહણ કરાવવાનું વિચાર્યું, ત્યારે રાજા નહુષને એક જ પગલામાં અમરાવતીમાં લાવવામાં આવ્યો।

Verse 66

राज्यं दत्तं महेंद्रस्य सुरैः सर्वैर्महर्षिभिः । तदागस्त्यादयः सर्वे नहुषं पर्युपासत

સર્વ દેવો અને મહર્ષિઓએ મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર)નું રાજ્ય અર્પણ કર્યું; ત્યારબાદ અગસ્ત્ય આદિ સૌ નહુષની સેવા-ઉપાસનામાં લાગ્યા।

Verse 67

गंधर्वाप्सरसो यक्षा विद्याधरमहोरगाः । यक्षाः सुपर्णाः पतगा ये चान्ये स्वर्गवासिनः

ગંધર્વો-અપ્સરાઓ, યક્ષો, વિદ્યાધરો, મહોરગો, સુપર્ણો તથા અન્ય સર્વ સ્વર્ગવાસીઓ ત્યાં એકત્ર થયા।

Verse 68

तदा महोत्सवो जातो देवपुर्यां निरंतरः । शंखतूर्यमृदंगानि नेदुर्दुंदुभयः समम्

ત્યારે દેવપુરીમાં અવિરત મહોત્સવ ઊભો થયો; શંખ, તૂર્ય, મૃદંગ અને દુન્દુભિ એકસાથે ગુંજી ઊઠ્યા।

Verse 69

गायकाश्च जगुस्तत्र तथा वाद्यानि वादकाः । नर्तका ननृतुस्तत्र तथा राज्यमहोत्सवे

ત્યાં ગાયકો ગાયા, વાદકો વાદ્યો વગાડ્યા અને નર્તકો નૃત્ય કર્યા—એવો તે મહાન રાજાભિષેક-મહોત્સવ હતો।

Verse 70

अभिषिक्तस्तदा तत्र बृहस्पतिपुरोगमैः

ત્યારે ત્યાં જ બૃહસ્પતિના નેતૃત્વમાં (આચાર્યો દ્વારા) તેનો અભિષેક થયો।

Verse 71

अर्चितो देवसूक्तैश्च यथा वद्ग्रहपूजनम् । कृतवांश्चैव ऋषिभिर्विद्वद्भिर्भावितात्मभिः

દેવસૂક્તોથી તેનું અર્ચન થયું, જેમ વિધિવત્ ગ્રહપૂજન થાય; અને વિદ્વાન, સંયમી ઋષિઓએ પણ વિધિ-કર્મો સંપન્ન કર્યા।

Verse 72

तथा च सर्वैः परिपूजितो महान्राजा सुराणां नहुषस्तदानीम् । इंद्रासने चेंद् समानरूपः संस्तूयमानः परमेण वर्चसा

આ રીતે તે સમયે દેવોમાં અધિપતિ મહારાજ નહુષને સર્વે દ્વારા પરિપૂજિત કરવામાં આવ્યો। ઇન્દ્રાસન પર બેસીને, ઇન્દ્રસમાન રૂપ ધરાવતો તે પરમ તેજથી ઝળહળી રહ્યો અને સ્તુતિ પામતો હતો।

Verse 73

सुगंधदीपैश्च सुवाससा युतोऽलंकारभोगैः सुविराजितांगः । बभौ तदानीं नहुषो मुनीद्रैः संस्तूयमानो हि तथाऽमरेंद्रैः

સુગંધિત દીપો અને ઉત્તમ વસ્ત્રોથી યુક્ત, અલંકાર અને ઐશ્વર્યભોગોથી અંગો ઝળહળતા—તે સમયે નહુષ મુનીન્દ્રો તથા અમરೇಂದ್ರો દ્વારા સ્તુતિ પામી અત્યંત શોભિત થયો।

Verse 74

इति परमकलान्वितोऽसौ सुरमुनिवरगणैश्च पूज्यमानः । नहुषनृपवरोऽभवत्तदानीं हृदि महता हृच्छयेनतप्तः

આ રીતે પરમ કલાઓથી સમ્પન્ન અને દેવો તથા શ્રેષ્ઠ મુનિગણોથી પૂજિત તે નહુષ નૃપશ્રેષ્ઠ તે સમયે હૃદયમાં મહાન દાહક ઇચ્છાથી અંદરથી દગ્ધ થયો।

Verse 75

नहुष उवाच । इंद्राणी कथमद्यैव नायाति मम सन्निधौ । तां चाह्वयत शीघ्रं भो मा विलंबितुमर्हथ

નહુષ બોલ્યો—“ઇન્દ્રાણી આજે જ મારી સન્નિધિમાં કેમ નથી આવતી? હે મહાશયો, તેને તુરંત બોલાવો; વિલંબ ન કરશો।”

Verse 76

नहुपस्य वचः श्रुत्वा बृहस्पतिरुदारधीः । शचीभवनमासाद्य उवाच च सविस्तरम्

નહુષના વચન સાંભળી ઉદારબુદ્ધિ બૃહસ્પતિ શચીના ભવનમાં જઈ તેને વિસ્તારે કહી સંભળાવ્યું।

Verse 77

शक्रस्य दुर्निमित्तेन ह्यनीतो नहुषोऽत्र वै । राज्यार्ते भामिनि त्वं च अर्द्धासनगता भव

શક્રને (ઇન્દ્રને) અશુભ નિમિત્ત પડવાથી નહુષને અહીં લાવવામાં આવ્યો છે. હે ભામિની, રાજ્યહિત માટે તું પણ અર્ધાસન પર બેસ।

Verse 78

शची प्रहस्य चोवाच बृहस्पतिमकल्मषम् । असौ न परिपूर्णो हि यज्ञैः शक्रासने स्थितः । एकोनमश्वमेधानां शतं कृतमनेन वै

શચી હસીને નિષ્કલંક બૃહસ્પતિને બોલી—“શક્રાસન પર બેઠો હોવા છતાં એ યજ્ઞપુણ્યથી પરિપૂર્ણ નથી. એણે એક ઓછું કરીને સો અશ્વમેધ કર્યા છે।”

Verse 79

तस्मान्न योग्यो प्रहस्य चोवाच बृहस्पतिमकल्पणषम् । असौ न परिपूर्णो हि यज्ञैः शक्रासने स्थितः । अवाह्यवाहनेनैव अत्रागत्य लभेत माम्

અતએવ આ યોગ્ય નથી—એમ હસતાં હસતાં તેણીએ બૃહસ્પતિને કહ્યું—‘શક્રના આસને બેઠો હોવા છતાં યજ્ઞયોગ્યતામાં તે પરિપૂર્ણ નથી. “અવાહ્ય” એટલે જેને જોડીને ખેંચી ન શકાય એવા વાહનથી જ અહીં આવીને પછી મને પ્રાપ્ત કરે।’

Verse 80

तथेति गत्वा त्वरितो बृहस्पतिरुवाच तम् । नहुषं कामसंतप्तं शच्योक्तं च यथातथम्

‘તથાસ્તુ’ કહી બૃહસ્પતિ ત્વરિત જઈ કામતાપથી દગ્ધ નહુષને શચીએ કહેલું યથાતથ્ય રીતે કહી સંભળાવ્યું।

Verse 81

तथेति मत्वा राजासौ नहुषः काममोहितः । विमृश्य परया बुद्ध्या अवाह्यं किं प्रशस्यते

‘એમ જ થશે’ એમ માની કામમોહિત રાજા નહુષે તીક્ષ્ણ બુદ્ધિથી વિચાર્યું—‘આ “અવાહ્ય” એટલે જેને ખેંચી ન શકાય એવું કયું વાહન પ્રશંસિત છે?’

Verse 82

स बुद्ध्या च चिरं स्मृत्वा ब्राह्मणाश्चतपस्विनः । अवाह्याश्च भवंत्यस्मादात्मानं वाहयाम्यहम्

ઘણો સમય વિચાર કરીને તેણે નક્કી કર્યું—‘તપસ્વી બ્રાહ્મણો ખરેખર “અવાહ્ય” છે; તેમને ખેંચવા માટે જોડવું યોગ્ય નથી. તેથી હું પોતાને એમની દ્વારા જ વહન કરાવું છું।’

Verse 83

द्वाभ्यां च तस्याः प्राप्त्यर्थमिति मे हृदि वर्तते । शिबिकां च ददौ ताभ्यां द्विजाभ्यां काममोहितः

‘બે દ્વિજોથી જ તેણીની પ્રાપ્તિ થશે’—એવું તેના હૃદયમાં સ્થિર થયું. કામમોહિત થઈ તેણે તે બે બ્રાહ્મણોને એક શિબિકા (પાલકી) આપી।

Verse 84

उपविश्य तदा तस्यां शिवबिकायां समाहितः । सर्पसर्पेति वचनान्नोदयामास तौ तदा

ત્યારે તે શિવ-શિબિકામાં બેસી એકાગ્રચિત્ત થયો અને “ચાલો, ચાલો” એવા વચનોથી તે બંને વહનકારોને આગળ ધપાવ્યા।

Verse 85

अगस्त्यः शिबिकावाही ततः क्रुद्धोऽशपन्नृपम् । विप्राणामवमंता त्वमुन्मत्तोऽजगरो भव

શિબિકા વહન કરતા અગસ્ત્ય ક્રોધિત થઈ રાજાને શાપ આપ્યો—“વૈપ્રોનું અપમાન કર્યાથી તું ઉન્મત્ત અજગર બની જા!”

Verse 86

शापोक्तिमात्रतो राजा पतितो ब्राह्मणस्य हि । तत्रैवाजगरो भूत्वा विप्रशापो दुरत्ययः

શાપ ઉચ્ચારતાં જ રાજા બ્રાહ્મણના ચરણોમાં પડી ગયો અને ત્યાં જ અજગર બની ગયો; કારણ કે વિપ્રનો શાપ દુરત્યય છે।

Verse 87

यथा हि नहुषो जातस्तथा सर्वेऽपि तादृशाः । विप्राणामवमानेन पतिन्ति निरयेऽशुचौ

જેમ નહુષનો પતન થયો, તેમ જ એવા બધા લોકો—વૈપ્રોનું અપમાન કરીને—ઝડપથી અશુચિ નરકોમાં પડી જાય છે।

Verse 88

तस्मासर्वप्रयत्नेन पदं प्राप्य विचक्षणैः । अप्रमत्तैर्नरैर्भाव्यमिहामुत्र च लब्धये

અતએવ વિવેકી લોકો—યોગ્ય પદ પ્રાપ્ત કરીને—સર્વ પ્રયત્ન અને સાવચેતીથી વર્તે, જેથી ઇહલોક અને પરલોક બંનેમાં કલ્યાણ મળે।

Verse 89

तथैव नहुषः सर्प्पो जातोरण्ये महाभये । एवं चैवाभवत्तत्र देवलोके ह्यराजकम्

એ જ રીતે નહુષ ભયંકર અરણ્યમાં સર્પરૂપે થયો; અને આમ દેવલોકમાં પણ ત્યારે રાજાવિહોણી સ્થિતિ ઊભી થઈ।

Verse 90

तथैव ते सुराः सर्वे विस्मयाविष्टचेतसः । अहो बत महत्कष्टं प्राप्तं राज्ञा ह्यनेन वै

ત્યારે બધા દેવો આશ્ચર્યથી મગ્ન થઈ બોલ્યા— ‘અહો! આ રાજાએ ખરેખર પોતાના પર કેટલું મોટું દુઃખ લાવી લીધું છે!’

Verse 91

न मर्त्य लोको न स्वर्गो जातो ह्यस्य दुरात्मनः । सतामवज्ञया सद्यः सुकृतं दग्धमेव हि

તે દુષ્ટાત્મા માટે ન તો મર્ત્યલોક રહ્યો, ન સ્વર્ગ પ્રાપ્ત રહ્યો; સજ્જનોની અવજ્ઞાથી તેનું સંચિત પુણ્ય તત્ક્ષણે દગ્ધ થઈ ગયું।

Verse 92

याज्ञिको ह्यपरो लोके कथ्यतां च महामुने । तदोवाच महातेजा नारदो मुनिसत्तमः

‘લોકમાં બીજો એક યાજ્ઞિક (રાજ્યયોગ્ય) કહેવાય છે—હે મહામુને, તેની વાત કહો.’ ત્યારે મહાતેજસ્વી મુનિશ્રેષ્ઠ નારદ બોલ્યા।

Verse 93

ययातिं च महाभागा आनयध्वं त्वरान्विताः । देवदूतास्तु वै तूर्णं ययातिं द्रुतमानयन्

‘હે ભાગ્યશાળીઓ, યયાતિને ત્વરાથી લઈ આવો.’ ત્યારે દેવદૂતોએ તરત જઈ યયાતિને ઝડપથી લઈ આવ્યા।

Verse 94

विमानमारुह्य तदा महात्मा ययौ दिवं देवदूतैः समेतः । पुरस्कृतो देववरैस्तदानीं तथोरगैर्यक्षगंधर्वसिद्धैः

ત્યારે તે મહાત્મા વિમાનમાં આરોહણ કરીને દેવદૂતોથી સહીત સ્વર્ગે ગયો. તે સમયે દેવશ્રેષ્ઠોએ તથા નાગો, યક્ષો, ગંધર્વો અને સિદ્ધોએ પણ તેને વિશેષ સન્માન આપ્યું.

Verse 95

आयातः सोऽमरावत्यां त्रिदशैरभितोषितः । इंद्रासने चोपविष्टो बभाषे च स सत्वरम्

તે અમરાવતીમાં આવ્યો અને ત્રિદશ દેવોએ પ્રસન્ન થઈ તેનું સ્વાગત કર્યું. ઇન્દ્રાસન પર બેસીને તેણે વિલંબ વિના તરત જ વચન કહ્યું.

Verse 96

नारदेनैवमुक्तस्तु त्वं राजा याज्ञिको ह्यसि । सतामवज्ञया प्राप्तो नहुषो दंदशूकताम्

નારદે આ રીતે કહ્યું— ‘હે રાજન, તું ખરેખર યજ્ઞકર્તા છે. સત્પુરુષોની અવજ્ઞા કરવાથી નહુષ સર્પત્વને પ્રાપ્ત થયો.’

Verse 97

ये प्राप्नुवंति धर्मिष्ठा दैवेन परमं पदम् । प्राक्तनेनैव मूढास्ते न पश्यंति शुभाशुभम्

ધર્મનિષ્ઠ લોકો પણ દૈવબળે પરમ પદને પ્રાપ્ત કરે છે; પરંતુ પૂર્વકર્મના મોહથી તેઓ શુભ-અશુભનો ભેદ જોઈ શકતા નથી.

Verse 98

पतंति नरके घोरे स्तब्धा वै नात्र संशयः

અહંકારથી સ્તબ્ધ થયેલા લોકો નિશ્ચયે ભયંકર નરકમાં પડે છે— તેમાં સંશય નથી.

Verse 99

ययातिरुवाच । यैः कृतं पुण्यं तेषां विघ्नः प्रजायते । अल्पकत्वेन देवर्षे विद्धि सर्वं परं मम

યયાતિ બોલ્યા—જેઓએ પુણ્ય કર્યું છે, તેમના માટે પણ વિઘ્નો ઊભા થાય છે. હે દેવર્ષિ, આને મારું અંતિમ વચન જાણો—આ બધું પોતાના પ્રયત્નની અલ્પતાને કારણે છે.

Verse 100

महादानानि दत्तानि अन्नदानयुतानि च । गोदानानि बहून्येव भूमिदानयुतानि च

મહાદાનો અપાયા, અન્નદાન સાથે; અનેક ગોદાનો પણ કરાયા અને ભૂમિદાન પણ અપાયું.

Verse 101

तथैव सर्वाण्यपि चोत्तमानि दानानि चोक्तानि मनीषिभिर्यदा । एतानि सर्वाणि मया तदैव दत्तानि काले च महाविधानतः

એ જ રીતે, જ્યારે જ્યારે મનીષીઓએ ઉત્તમ દાનોનું વિધાન કહ્યું, ત્યારે ત્યારે મેં તે બધાં દાન યોગ્ય કાળે મહાવિધાન મુજબ આપ્યાં.

Verse 102

यज्ञैरिष्टं वाजपेयातिरात्रैर्ज्योतिष्टोमै राजसूयादिभिश्च । शास्त्रप्रोक्तैरश्वमेधादिभिश्च यूपैरेषालंकृता भूः समंतात्

વાજપેય, અતિરાત્ર, જ્યોતિષ્ટોમ, રાજસૂય વગેરે યજ્ઞોથી ઇષ્ટિ કરવામાં આવી; તેમજ શાસ્ત્રોક્ત અશ્વમેધાદિ યજ્ઞોથી પણ. ચારે તરફ યૂપસ્તંભોથી ધરતી શોભિત થઈ.

Verse 103

देवदेवो जगन्नाथ इष्टो यज्ञैरनेकशः । गालवाय पुरे दत्ता कन्या त्वेषा च माधवी

દેવોના દેવ જગન્નાથનું અનેકવાર યજ્ઞોથી પૂજન થયું. અને આ કન્યા માધવી નગરમાં ગાલવને વિવાહાર્થે આપવામાં આવી.

Verse 104

पत्नीत्वेन चतुर्भ्यश्च दत्ताः कन्या मुने तदा । गालवस्य गुरोरर्थे विश्वामित्रस्य धीमतः

હે મુનિ! ત્યારે ગાલવના ગુરુ, ધીમાન વિશ્વામિત્રના હિતાર્થે તે કન્યાને ચાર પુરુષોને પત્નીરૂપે અર્પણ કરવામાં આવી।

Verse 105

एवं भूतान्यनेकानि सुकृतानि मया पुरा । महांति च बहून्येव तानि वक्तुं न पार्यते

આ રીતે મેં પ્રાચીનકાળે અનેક સુકૃત કાર્યો કર્યા—તે મહાન અને બહુ જ છે; તેમનું સંપૂર્ણ વર્ણન કરવું શક્ય નથી।

Verse 106

भूयः पृष्टः सर्वदेवैः स राजा कृतं सर्वं गुप्तमेव यथार्थम् । विज्ञातुमिच्छाम यथार्थतोपि सर्वे वयं श्रोतुकामा ययाते

સર્વ દેવોએ ફરી પૂછતાં તે રાજાએ પોતે કરેલું બધું યથાર્થ હોવા છતાં ગુપ્ત જ રાખ્યું; છતાં, હે યયાતિ, અમે બધા તેને સાચી રીતે જાણવા ઇચ્છીએ છીએ—સાંભળવા આતુર છીએ।

Verse 107

वचो निशम्य देवानां ययातिरमितद्युतिः । कथयामास तत्सर्वं पुण्यशेषं यथार्थतः

દેવોના વચન સાંભળી, અમિત તેજસ્વી યયાતિએ પોતાના સંચિત પુણ્યનો અવશેષ ભાગ યથાર્થ રીતે સંપૂર્ણપણે કહી સંભળાવ્યો।

Verse 108

कथितं सर्वमेतच्च निःशेषं व्यासवत्तदा । स्वपुण्यकथनेनैव ययातिरपतद्भुवि

ત્યારે તેણે વ્યાસની જેમ આ બધું નિઃશેષ કહી દીધું; અને પોતાના પુણ્યનું વર્ણન કરતાં કરતાં જ યયાતિ ધરતી પર પડી ગયો।

Verse 109

तत्क्षणादेव सर्वेषां सुराणां तत्र पश्यताम् । एवमेव तथा जातमराजकमतंद्रितम्

એ જ ક્ષણે, ત્યાં સર્વ દેવતાઓ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે જ, એમ જ બન્યું—રાજા રહ્યો નહિ, રાજ્ય નિરાજક બન્યું; અને કોઈ પણ નિશ્ચિંત રહી શક્યો નહિ।

Verse 110

अन्यो न दृश्यते लोके याज्ञिको यो हि तत्र वै । शक्रासनेऽभिषे कार्यं श्रूयतां हि द्विजोत्तमाः

લોકમાં ત્યાં બીજો કોઈ યોગ્ય યાજ્ઞિક દેખાતો નથી; તેથી ઇન્દ્રાસનનો અભિષેક કરવો જોઈએ—સાંભળો, હે દ્વિજોત્તમો।

Verse 111

सर्वे सुराश्च ऋषयोऽथ महाफणींद्रा गन्धर्वयक्षखगचारणकिंनराश्च । विद्याधराः सुरगणाप्सरसां गणाश्च चिंतापराः समभवन्मनुजास्तथैव

બધા દેવો અને ઋષિઓ, મહાફણીન્દ્રો, ગંધર્વ-યક્ષો, પક્ષીઓ, ચારણો અને કિન્નરો; વિદ્યાધરો, દેવગણો અને અપ્સરાઓના સમૂહો—માનવો પણ—સૌ ચિંતામાં પડી ગયા।