Adhyaya 14

Verse 1

लोमश उवाच । ततो युद्धमतीवासीदसुरैर्विष्णुना सह । ततः सिंहाः सपक्षास्ते दंशिताः परमाद्भुताः

લોમશ બોલ્યા—ત્યારે અસુરો અને વિષ્ણુ વચ્ચે અત્યંત ઘોર યુદ્ધ ઊભું થયું. ત્યારબાદ પરમ અદ્ભુત સિંહો પ્રગટ થયા—પાંખવાળા અને દંષ્ટ્રાઓથી સજ્જ।

Verse 2

असुरैरुह्यमानास्ते रहुत्मंतं व्यदारयन् । सिंहास्ते दारितास्तेन खंडशश्च विदारिताः

અસુરો દ્વારા વહન કરાતા તે સિંહોએ રહુત્મંતને ચીરી નાખ્યો. પરંતુ તેણે પણ તે સિંહોને ફાડી, ખંડે ખંડે વિખેરી નાખ્યા.

Verse 3

विष्णुना च तदा दैत्याश्चक्रेण शकलीकृताः । हतांस्तानसुरान्दृष्ट्वा कालनेमिः प्रतापवान्

ત્યારે વિષ્ણુએ પોતાના ચક્રથી દૈત્યોને ટુકડા ટુકડા કરી નાખ્યા. તે અસુરો હણાયેલા જોઈ પ્રતિાપશાળી કાલનેમિએ તે દૃશ્ય નિહાળ્યું.

Verse 4

त्रिशूलेनाहनद्विष्णुं रोषपर्याकुलेक्षणः । तमायांतं च जगृहे मुकुंदोऽनाथसंश्रयः

ક્રોધથી વ્યાકુળ નેત્રોવાળાએ ત્રિશૂલથી વિષ્ણુ પર પ્રહાર કર્યો. અને તે ધસી આવતાં, અનાથોના આશ્રય મુકુંદે તેને પકડી લીધો.

Verse 5

करेण वामेन जघान लीलया तं कालनेमिं ह्यसुरं महाबलम् । तेनैव शूलेन समाहतोऽसौ मूर्च्छान्वितोऽसौ सहसा पपात

તેણે ડાબા હાથથી લીલાપૂર્વક તે મહાબળી અસુર કાલનેમિને પ્રહાર કર્યો. અને એ જ ત્રિશૂલથી આઘાત પામી તે મૂર્છિત થઈ તત્કાળ પડી ગયો.

Verse 6

पतितः पुनरुत्थाय शनैरुन्मील्य लोचने । पुरतः स्थितमालोक्य विष्णुं सर्वगुहाशयम्

પડીને તે ફરી ઊભો થયો અને ધીમે ધીમે આંખો ખોલી. સામે ઊભેલા, સર્વના અંતર્ગુહામાં વસતા વિષ્ણુને તેણે જોયા.

Verse 7

लब्धसंज्ञोऽब्रवीद्वाक्यं कालनेमिर्महाबलः । तव युद्धं न दास्यामि नास्ति लोके स्पृहा मम

સંજ્ઞા પ્રાપ્ત કરીને મહાબળી કાલનેમિ બોલ્યો— “હું તારી સાથે યુદ્ધ નહીં કરું; લોકોમાં મને કશી પણ લાલસા નથી.”

Verse 8

ये येऽसुरा हता युद्धे अक्षयं लोकमाप्नुयुः । ब्रह्मणो वचनात्सद्य इंद्रेण सह संगताः

“યુદ્ધમાં જે જે અસુરો હણાયા, તેઓ અક્ષય લોકને પામ્યા; બ્રહ્માના વચનથી તેઓ તરત જ ઇન્દ્ર સાથે સંગતિ પામ્યા.”

Verse 9

भुंजतो विविधान्भोगान्देववद्विचरंति ते । इंद्रेण सहिताः सर्वे संसारे च पतंत्यथ

તેઓ નાનાવિધ ભોગો ભોગવી દેવતાસમાન વિહરે છે; ઇન્દ્ર સાથે સર્વે મળીને રહે છે, અને પછી ફરી સંસારમાં પડી જાય છે.

Verse 10

तस्माद्युद्धेन मरणं न कांक्षे क्षणभंगुरम् । अन्यजन्मनि मे वीर वैरभावान्न संशयः । दातुमर्हसि मे नाथ कैवल्यं केवलं परम्

અતએવ ક્ષણભંગુર યુદ્ધમરણની હું ઇચ્છા કરતો નથી. હે વીર, અન્ય જન્મમાં મારામાં વૈરભાવ નિશ્ચિતપણે ફરી ઊભો થશે. તેથી હે નાથ, મને પરમ શુદ્ધ કૈવલ્ય (મોક્ષ) દાન કરો.

Verse 11

तथेति दैत्यप्रवरो निपातितः परेण पुंसा परमार्थदेन । दत्त्वाऽभयं देवतानां तदानीं तथा सुधां देवताभ्यः प्रदत्त्वा

“તથાસ્તુ” કહી દૈત્યોમાં શ્રેષ્ઠ તે, પરમાર્થદાતા પરમ પુરુષ દ્વારા પાતિત થયો. તે સમયે તેણે દેવતાઓને અભય આપ્યું અને દેવોને અમૃત પણ અર્પણ કર્યું.

Verse 12

कालनेमिर्हतो दैत्यो देवा जाता ह्यकटकाः । शल्यरूपो महान्सद्यो विष्णुना प्रभविष्णुना

કાલનેમિ દૈત્ય હણાયો ત્યારે દેવતાઓ નિશ્ચિતપણે ક્લેશરહિત થયા. પરંતુ સર્વશક્તિમાન પ્રભુ વિષ્ણુ દ્વારા જ તત્ક્ષણે શલ્યરૂપ મહા પીડા ઊભી થઈ.

Verse 13

तिरोधानं गतः सद्यो भगवान्कमलेक्षणः । इंद्रोऽपि कदनं कृत्वा दैत्यानां परमाद्भुतम्

કમલનેત્ર ભગવાન તત્ક્ષણે અંતર્ધાન થયા. ત્યારબાદ ઇન્દ્રએ પણ દૈત્યોનો પરમ અદ્ભુત સંહાર કર્યો.

Verse 14

पतितानां क्लीबरूपाणां भग्नानां भीतचेतसाम् । मुक्तकच्छशिखानां च चक्रे स कदनक्रियाम्

જે પડી ગયેલા, કાયરરૂપ ધારણ કરેલા, ભંગાયેલા અને હૃદયે ભયભીત હતા, જેમની કચ્છા અને શિખા ઢીલી પડી હતી—તેમના પર તેણે સંહારકર્મ કર્યું।

Verse 15

अर्थशास्त्रपरो भूत्वा महेंद्रो दुरातिक्रमः । दैत्यानां कालरूपोऽसौ शचीपतिरुदारधीः

અર્થશાસ્ત્ર અને નીતિકૌશલ્યમાં તત્પર બની મહેન્દ્ર દુરાતિક્રમ્ય થયો; દૈત્યોને તે કાળરૂપ જ લાગ્યો—શચીપતિ, ઉદાર ધી ધરાવનાર।

Verse 16

एवं निहन्य्मानानामसुराणां शचीपतेः । निवारणार्थं भगवानागतो नारदस्तदा

આ રીતે શચીપતિ દ્વારા અસુરો સંહારાતા હતા ત્યારે, તેમને રોકવા માટે ભગવાન નારદ તે સમયે ત્યાં આવ્યા।

Verse 17

नारद उवाच । युद्धहताश्च ये वीरा ह्यसुरा रणमण्डले । तेषामनु कथं कर्ता भीतानां च विहिंसनम्

નારદ બોલ્યા—‘રણમંડળમાં યુદ્ધમાં જે વીર અસુરો હત થયા, તેમના પછી ભયભીત લોકો પર હિંસા કરવી કેવી રીતે યોગ્ય?’

Verse 18

ये भीतांश्च प्रपन्नांश्चघातयंति मदोद्धताः । ब्रह्मघ्नास्तेऽपि विज्ञेया महापातकसंयुताः

જે અહંકારના મદમાં ઉદ્ધત બની ભયભીત અને શરણાગતનો વધ કરે છે, તેઓ પણ ‘બ્રહ્મઘ્ન’ તરીકે જ જાણીતા—મહાપાતકથી યુક્ત।

Verse 19

तस्मात्त्वया न कर्त्तव्यं मनसापि विहिंसनम् । एवमुक्तस्तदा शक्रो नारदेन महात्मना

અતએવ તારે મનમાં પણ હિંસા કરવી નહિ. ત્યારે મહાત્મા નારદે શક્ર (ઇન્દ્ર)ને આ રીતે ઉપદેશ આપ્યો.

Verse 20

सुरसेनान्वितः सद्य आगतो हि त्रिविष्टपम् । तदा सर्वे सुरगणाः सुहृद्भ्यश्च परस्परम् । बभूवुर्मुदिताः सर्वे यक्षगंधर्वकिंनराः

દેવસેનાસહિત તે તત્કાળ ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ) પર પાછો આવ્યો. ત્યારે સર્વ દેવગણો પરસ્પર સુહૃદોની જેમ આનંદિત થયા; યક્ષ, ગંધર્વ અને કિન્નરો પણ બધા હર્ષિત થયા.

Verse 21

तदा इंद्रोऽमरावत्यां हस शच्याऽभिषेचितः

ત્યારે અમરાવતીમાં શચીદેવીએ ઇન્દ્રનો અભિષેક કર્યો.

Verse 22

देवर्षिप्रमुखैश्चैव ब्रह्मर्षिप्रमुखैस्तथा । शक्रोऽपि विजयं प्राप्तः प्रसादाच्छंकरस्य च

દેવર્ષિઓના અગ્રણી અને બ્રહ્મર્ષિઓના અગ્રણી સાથે, શક્ર (ઇન્દ્ર)એ પણ શંકર (શિવ)ની કૃપાથી વિજય પ્રાપ્ત કર્યો.

Verse 23

तदा महोत्सवो विप्रा देवलोके महानभूत् । शंखाश्च पटहाश्चैव मृदंगा मुरजा अपि । तथानकाश्च भेर्यश्च नेदुर्दुंदुभयः समम्

ત્યારે, હે વિપ્રો, દેવલોકમાં મહાન મહોત્સવ થયો. શંખો અને પટહો, મૃદંગો અને મુરજો, તેમજ નાકો અને ભેરીઓ—સાથે દુન્દુભિઓ પણ એકસાથે ગુંજી ઉઠ્યાં.

Verse 24

गायकाश्चैव गंधर्वाः किन्नराश्चाप्सपोगणाः । ननृतुर्जगुस्तुष्टुवुश्च सिद्धचारणगुह्यकाः

ગાયક, ગંધર્વ, કિન્નર અને અપ્સરાઓના ગણ નાચ્યા, ગાયા અને સ્તુતિ-સ્તુત્યો કરી; તેમજ સિદ્ધ, ચારણ અને ગુહ્યકો પણ આનંદથી સ્તવન કરવા લાગ્યા.

Verse 25

एवं विजयमापन्नः शक्रो देवेस्वरस्तदा । देवैर्हतास्तदा दैत्याः पतितास्ते महीतले

આ રીતે દેવેશ્વર શક્રે વિજય પ્રાપ્ત કર્યો. ત્યારબાદ દેવતાઓ દ્વારા હણાયેલા દૈત્યોએ ધરતીના તળ પર પડી ગયા.

Verse 26

गतासवो महात्मानो बलिप्रमुखतो ह्यमी । तपस्तप्तुं पुरा विप्रो भार्गवो मानसोत्तरम्

તે મહાત્માઓ—જેમામાં બલિ મુખ્ય હતો—પ્રાણહીન થયા. પૂર્વે બ્રાહ્મણ ભાર્ગવ (શુક્ર) તપ કરવા માનસોત્તર પર્વત પર ગયા હતા.

Verse 27

गतः शिष्यैः परिवृतस्तस्माद्युद्धं न वेद तत् । अवशेषाश्च ये दैत्यास्ते गता भार्गवं प्रति

તે શિષ્યો સાથે ઘેરાઈ ત્યાં ગયો હતો, તેથી તે યુદ્ધની તેને ખબર ન પડી. અને જે દૈત્ય બાકી રહ્યા હતા, તેઓ ભાર્ગવ પાસે ગયા.

Verse 28

कथितं वै महद्धृत्तमसुराणां क्षयावहम् । निशम्य मन्युमाविष्टो ह्यागतो भृगुनंदनः

અસુરોના ક્ષયને લાવનાર તે મહાન વૃત્તાંત કહેવામાં આવ્યો; તે સાંભળી ભૃગુનંદન (શુક્ર) ક્રોધથી આવિષ્ટ થઈ ત્યાં આવી પહોંચ્યો.

Verse 29

शिष्यैः परिवृतो भूत्वा मृतांस्तानसुरानपि । विद्यया मृतजीविन्या पतितान्समजीवयत्

શિષ્યો વડે પરિઘેરાયેલા થઈ, તેમણે પડેલા મૃત અસુરોને પણ ‘મૃત-સંજીવની’ વિદ્યાથી ફરી જીવંત કર્યા।

Verse 30

निद्रापायगता यद्वदुत्थितास्ते तदाऽसुराः । उत्थितः स बलिः प्राह भार्गवं ह्यमितद्युतिम्

જાણે તેમની નિદ્રા ઉતરી ગઈ હોય તેમ તે અસુરો ત્યારે ઊભા થયા. ઊભા થઈ બલિએ અપરિમિત તેજવાળા ભાર્ગવને કહ્યું।

Verse 31

जीवितेन किमद्यैव मम नास्ति प्रयोजनम् । पातितस्त्रिदशेंद्रेण यथा कापुरुषस्तथा

હવે મારા જીવનનો શું ઉપયોગ? તેમાં મારું કોઈ પ્રયોજન નથી—ત્રિદશોના ઇન્દ્રે મને કાયર સમાન પાડી દીધો છે।

Verse 32

बलिनोक्तं वचः श्रुत्वा शुक्रो वचनमब्रवीत् । मनस्विनो हि ये शूराः पतंति समरे बुधा

બલિના વચન સાંભળી શુક્રાચાર્ય બોલ્યા—“ઉદારમન વીર જે સમરમાં પડે છે, તેમને જ બુદ્ધિમાનો સાચા શ્રેષ્ઠ ગણે છે।”

Verse 33

ये शस्त्रेण हताः सद्यो म्रियमाणा व्रजंति वै । त्रिविष्टपं न संदेह इति वेदानुशासनम्

જે શસ્ત્રથી ઘાયલ થઈ તત્ક્ષણે પ્રાણ ત્યાગે છે, તેઓ નિઃસંદેહ ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ) જાય છે—આ વેદનું અનુશાસન છે।

Verse 34

एवमाश्वासयामास बलिनं भृगुनंदनः । तपस्तताप विविधं दैत्यानां सिद्धिदायकम्

આ રીતે ભૃગુનંદન શુક્રાચાર્યે બલિને આશ્વાસન આપ્યું. ત્યારબાદ દૈત્યોને સિદ્ધિ આપનારાં વિવિધ તપો તેમણે આચર્યાં.

Verse 35

तथा दैत्य गताः सर्वे भृगुणा च प्रचोदिताः । पातालमवसन्सर्वे बलिमुख्याः सुखेन वै

તેમજ ભૃગુવંશીય શુક્રના પ્રેરણાથી બલિ-મુખ્યા સર્વ દૈત્યો પાતાળમાં ગયા અને ત્યાં નિશ્ચયે સુખથી વસ્યા.