Adhyaya 13

Verse 1

लोमश उवाच । ततस्ते गर्ज्जमानाश्च आक्षिपंतः सुरान्रणे । शतक्रतुप्रमुख्यांस्तन्महाबलपराक्रमान्

લોમશ બોલ્યા—પછી તેઓ ગર્જના કરતાં યુદ્ધમાં દેવતાઓ પર તૂટી પડ્યા; શતક્રતુ (ઇન્દ્ર) પ્રમુખ મહાબળ અને પરાક્રમશાળી દેવોને આક્ષેપ્યા।

Verse 2

विमानमारुह्य तदा महात्मा वैरोचनिः सर्वबलेन सार्द्धम् । दैत्यैः समेतो विविधैर्महाबलैः सुरान्प्रदुद्राव महाभयावहम्

ત્યારે મહાત્મા વૈરોચનિ વિમાન પર આરોહણ કરીને પોતાની સમગ્ર સેના સાથે, વિવિધ મહાબળ દૈત્યો સાથે મળીને, મહાભય ઉપજાવી દેવતાઓને પલાયન કરાવ્યા।

Verse 3

स्वानि रूपाणि बिभ्रंतः समापेतुः स हस्रशः । केचिद्व्याघ्रान्समारूढा महिषांश्च तथा परे

પોતપોતાના રૂપ ધારણ કરીને તેઓ હજારોની સંખ્યામાં એકત્ર થયા. કેટલાક વાઘ પર ચઢ્યા અને કેટલાક તેમ જ મહિષ પર સવાર થયા।

Verse 4

अश्वान्केचित्समारूढा द्विपान्केचित्तथा परे । सिंहांस्तथा परे रूढाः शार्दूलाञ्छरभांस्तथा

કેટલાક ઘોડા પર સવાર થયા, કેટલાક હાથી પર; બીજા સિંહ પર ચઢ્યા, તેમજ વાઘ અને શરભ પર પણ આરોહણ કર્યું।

Verse 5

मयूरान्राजहंसांश्च कुक्कुटांश्च तथा परे । केचिद्धयान्समारूढा उष्ट्रानश्वतरानपि

બીજા કેટલાક મોર, રાજહંસ અને કુકડ પર ચઢ્યા. કેટલાક ઘોડા પર સવાર થયા, અને ઊંટ તથા અશ્વતર (ખચ્ચર) પર પણ ચઢ્યા।

Verse 6

गजान्खरान्परे चैव शकटांश्च तथा परे । पादाता बहवो दैत्याः खङ्गशक्त्यृष्टिपाणयः

કેટલાંક પાસે હાથી અને ગધેડાં હતાં, અને કેટલાંક પાસે શકટ (ગાડા-રથ) હતાં. અનેક દૈત્ય પદાતિ બની યુદ્ધ કરતાં, હાથમાં ખડ્ગ, શક્તિ અને ઋષ્ટિ (ભાલા) ધારણ કરતાં હતાં.

Verse 7

परिघायुधिनः पाशशूलमुद्गरपाणयः । असिलोमान्विताः केचिद्भुशुंडीपरिघायुधाः

કેટલાંક પરિઘ (લોખંડનો દંડ-ગદા) આયુધધારી હતા; કેટલાંકના હાથમાં પાશ, શૂલ અને મુદ્ગર હતા. કેટલાંક તલવારસમાન કવચથી આવૃત, અને કેટલાંક ભુશુન્ડી તથા પરિઘને શસ્ત્ર બનાવી ધારણ કરતા હતા.

Verse 8

हयनागरथाश्चान्ये समारूढाः प्रहारिणः । विमानानि समारूढा बलिमुख्याः सहस्रशः

બીજા યોદ્ધાઓ ઘોડા, હાથી અને રથ પર ચઢીને પ્રચંડ પ્રહાર કરતા હતા. અને હજારોની સંખ્યામાં બલિ વગેરે મુખ્ય નેતાઓ વિમાનો પર પણ આરોહણ કરેલા હતા.

Verse 9

स्पर्द्धमानास्ततान्योन्यं गर्जंतश्च मुहुर्मुहुः । वृषपर्वा ह्युवा चेदं बलिनं दैत्यपुंगवम्

તેઓ પરસ્પર સ્પર્ધા કરતાં અને વારંવાર ગર્જના કરતાં, વૃષપર્વા તથા અન્ય યુવાન નેતાઓ દાનવશ્રેષ્ઠ બલિને આ રીતે સંબોધવા લાગ્યા.

Verse 10

त्वया कृतं महाबाहो इंद्रेण सह संगमम् । विश्वासो नैव कर्तव्यो दुर्हृदा च कथंचन

હે મહાબાહો! તું ઇન્દ્ર સાથે સંધિ કરી છે; પરંતુ દુર્હૃદય શત્રુ પર કોઈ રીતે પણ વિશ્વાસ કરવો નહીં.

Verse 11

ऊनेनापि हि तुच्छेन वैरिणापि कथंचन । मैत्री बुद्धिमता कार्या आपद्यपि निवर्तते

હીન કે તુચ્છ માણસ સાથે પણ, અહીં સુધી કે શત્રુ સાથે પણ, બુદ્ધિમાને ક્યારેક મૈત્રી કરવી જોઈએ; કારણ કે આપત્તિના સમયે એ જ મૈત્રી ભયને દૂર કરે છે.

Verse 12

न विश्वसेत्पूर्वविरोधिना क्वचित्पराजिताः स्मोऽथ बले त्वयाधुना । पुराणदुष्टाः कथमद्य वै पुनर्मंत्रं विकर्तुं न च ते यतेरन्

પૂર્વના વિરોધી પર ક્યારેય વિશ્વાસ ન કરવો. અમે એક વખત પરાજિત હતા, પરંતુ હવે તારા બળથી બળવાન છીએ. જૂના દુષ્ટો આજે પણ અમારી મંત્રણા અને યોજના ઉથલાવી દેવા પ્રયત્ન કેમ ન કરે?

Verse 13

इत्यूचुस्ते दुराधर्षा योद्धुकामा व्यवस्थिताः । ध्वजैश्छत्रैः पताकैश्च रणभूमिममंडयन्

એમ કહી તે દુર્ધર્ષ યોદ્ધાઓ યુદ્ધ માટે ઉત્સુક થઈ ગોઠવાઈ ઊભા રહ્યા; ધ્વજ, છત્ર અને પતાકાઓથી તેમણે રણભૂમિને શોભાવી.

Verse 14

चामरैश्च दिशः सर्वा लोपितं च रणस्थलम् । तथा सर्वे सुरास्तत्र दैत्यान्प्रति समुत्सुकाः

ચામરોના પવનથી જાણે સર્વ દિશાઓ ઢંકાઈ ગઈ અને રણસ્થળ પણ અસ્પષ્ટ બન્યું. ત્યાં બધા દેવો દૈત્યો સામે સામનો કરવા ઉત્સુક હતા.

Verse 15

पीत्वामृतं महाभागा वाहान्यारुह्य दंशिताः । गजारूढो महेंद्रोपि वज्रपाणिः प्रतापवान् । सूर्यश्चोच्चैः श्रवारूढो मृगा रूढश्च चन्द्रमाः

મહાભાગ્યવંતોએ અમૃત પીને, પોતાના-પોતાના વાહનો પર આરોહણ કરીને, શસ્ત્રધારી બની તૈયાર થયા. પ્રતાપી વજ્રપાણિ મહેન્દ્ર ગજરૂઢ થયો; સૂર્ય ઉચ્ચૈઃશ્રવાસ પર અને ચંદ્રમા મૃગ પર આરૂઢ થયો.

Verse 16

छत्रचामरसंवीताः शोभिता विजयश्रिया । प्रणम्य विष्णुं ते सर्व इंद्राद्या जयकांक्षिणः

છત્ર અને ચામરોથી ઘેરાયેલા, વિજયશ્રીથી શોભિત ઇન્દ્રાદિ સર્વે જયની ઇચ્છાથી વિષ્ણુને પ્રણામ કરવા લાગ્યા।

Verse 17

ते विष्णुना ह्यनुज्ञाता असुरान्प्रति वै रुषा । असुराश्च महाकाया भीमाक्षा भीमविक्रमाः

વિષ્ણુની અનુમતિ મળતાં તેઓ ક્રોધે અસુરો સામે આગળ વધ્યા; અને અસુરો પણ મહાકાય, ભયંકર નેત્રવાળા તથા ભીમ પરાક્રમી હતા।

Verse 18

तेषां बोरमभूद्युद्धं देवानां दानवैः सह । तुमुलं च महाघोरं सर्वभूतभयावहम्

ત્યારે દેવો અને દાનવો વચ્ચે યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું—ઘોર કકળાટભર્યું, અત્યંત ભયંકર, સર્વ ભૂતોને ભય પેદા કરનારું।

Verse 19

शरधारान्वितं सर्वं बभूव परमाद्भुतम् । ततश्च टचटाशब्दा बभूवुश्च दिशोदश

શરવર્ષાથી સર્વત્ર પરમ અદ્ભુત દૃશ્ય છવાઈ ગયું; પછી દસેય દિશામાં ‘ટચટા-ટચટા’ જેવી ખડખડાટ ધ્વનિ ઊઠી।

Verse 20

ततो निमिषमात्रेण शरघातयुता भवन् । शरतोमरनाराचैराहताश्चापतन्भुवि

પછી પળમાત્રમાં શરપ્રહાર વધુ જ વધ્યો; શર, તોમર અને નારાચથી આઘાત પામી તેઓ ધરતી પર પડી ગયા।

Verse 21

विध्यमानास्तथा केचिद्विविधुश्चापरान्रणे । भल्लैर्भग्नाश्च पतिता नाराचैः शकलीकृताः

કેટલાક ઘાયલ થતાં પણ રણમાં બીજાને ભેદતા રહ્યા; કેટલાક ભલ્લોથી તૂટી પડી ગયા અને કેટલાક નારાચોથી ટુકડા-ટુકડા થયા।

Verse 22

क्षुरप्रहारिताः केचिद्दैत्या दानवराक्षसाः । शिलीमुखैर्मारिताश्च भग्नाः केचिच्च दानवाः

કેટલાક દૈત્ય-દાનવ-રાક્ષસ ક્ષુરપ્રહારથી ઘાયલ થયા; કેટલાક શિલીમુખ બાણોથી માર્યા ગયા, અને કેટલાક દાનવો તૂટી ને ભાગી ગયા।

Verse 23

एवं भग्नं दानवानां च सैन्यं दृष्ट्वा देवा गर्जमानाः समंतात् । हृष्टाः सर्वे संमिलित्वा तदानीं लब्ध्वा युद्धे ते जयं श्लाघयन्ते

દાનવોની સેના આમ ભંગ થયેલી જોઈ દેવો ચારે તરફથી ગર્જના કરવા લાગ્યા; બધા હર્ષિત થઈ એકત્ર થયા અને યુદ્ધમાં પ્રાપ્ત વિજયનો જયઘોષ કર્યો।

Verse 24

शंखवादित्रघोषेण पूरितं च जगत्त्रयम् । देवान्प्रति कृतामर्षा दानवास्ते महाबलाः

શંખ અને વાદ્યોના ઘોષથી ત્રિલોક ભરાઈ ગયું; પરંતુ દેવો પ્રત્યે ક્રોધથી ભરેલા તે મહાબલી દાનવો ફરી ઉગ્ર બન્યા।

Verse 25

बलिप्रभृतयः सर्वे संभ्रमेणोत्थिताः पुनः । विमानैः सूर्यसंकासैरनेकैश्च समन्विताः

બલી વગેરે બધા ગભરાટથી ફરી ઊભા થયા; સૂર્યસમાન તેજવાળા અનેક વિમાનો સાથે તેઓ સમન્વિત હતા।

Verse 26

द्वंद्वयुद्धं सुतुमुलं देवानां दानवैः सह । संप्रवृत्तं पुनश्चैव परस्परजिगीषया

દેવો અને દાનવો વચ્ચે ફરી એકવાર પરસ્પર વિજયની ઇચ્છાથી અત્યંત ઘોર અને તુમુલ દ્વંદ્વયુદ્ધ શરૂ થયું।

Verse 27

बलिना दानवेंद्रेण महेंद्रो युयुधे तदा । तथा यमो महाबाहुर्नमुच्या सह संगतः

ત્યારે દાનવોના અધિપતિ બલિ સાથે મહેન્દ્ર યુદ્ધ કરવા લાગ્યા; તેમજ મહાબાહુ યમ પણ નમુચિ સાથે સમરમાં જોડાયા।

Verse 28

नैरृतः प्रघसेनैव पाशी कुंभेन संगतः । निकुंभेनैव सुमहद्युद्धं चक्रे सदारयः

નૈરૃત પ્રઘસેન સાથે યુદ્ધમાં મળ્યો; પાશધારી (વરুণ) કુંભ સામે આવ્યો; અને સદારયે નિકુંભ સાથે અતિ મહાન યુદ્ધ કર્યું।

Verse 29

सोमेन सह राहुश्च युद्धं चक्रे सुदारुणम् । राहुणा चन्द्रदेहोत्थममृतं भक्षितं तदा । संपर्कादमृस्यैव यथा राहुस्तथाऽभवत्

રાહુએ સોમ (ચંદ્ર) સાથે અત્યંત ભયંકર યુદ્ધ કર્યું। ત્યારે રાહુએ ચંદ્રદેહમાંથી ઉત્પન્ન અમૃત ગળી લીધું; અને તે અમૃત-સ્પર્શથી રાહુ આજ જેવો છે એવો જ બની ગયો।

Verse 30

तानि सर्वाणि दृष्टानि शंभुना परमेष्ठिना । आश्रयोऽहं च सर्वेषां भूतानां नात्र संशयः । असुराणां सुराणां च सर्वेषामपि वल्लभः

આ બધું પરમેશ્વર શંભુએ જોયું। તેમણે કહ્યું— ‘હું સર્વ ભૂતોનો આશ્રય છું; તેમાં શંકા નથી. અસુરો અને સુરો—બધાને હું વલ્લભ છું।’

Verse 31

एवमुक्तस्तदा राहुः प्रणम्य शिरसा शिवम् । मौलौ स्थितस्तदा चंद्रो अमृतं व्यसृजद्भयात्

આ રીતે કહ્યા પછી રાહુએ ત્યારે શિર નમાવી શિવને પ્રણામ કર્યો. ત્યારબાદ શિવના મૌલિ પર સ્થિત ચંદ્રે ભયથી અમૃત વહાવ્યું.

Verse 32

तेन तस्य हि जातानि शिरांसि सुबहून्यपि । एकपद्येन तेषां च स्रजं कृत्वा मनोहराम् । बबंध शंभुः शिरसि शिरोभूषणवत्कृतम्

તેના કારણે તેના માટે ખરેખર અનેક શિરો ઉત્પન્ન થયા. શંભુએ એક જ માળાની દોરીમાં તેમને ગૂંથી મનોહર સ્રજ બનાવી અને શિરોભૂષણ સમાન પોતાના શિરે બાંધી લીધી.

Verse 33

अशनात्कालकूटस्य नीलकंठोऽभवत्तदा । देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं मुंडमाला तथा कृता

કાલકૂટ વિષ ગળી જવાથી તેઓ ત્યારે નીલકંઠ બન્યા. અને દેવતાઓના કાર્યસિદ્ધિ માટે મુંડમાળા પણ તેવી જ રીતે રચાઈ.

Verse 34

दधार शिरसा तां च मुण्डमालां महेश्वरः

મહેશ્વરે તે મુંડમાળાને પોતાના શિરે ધારણ કરી.

Verse 35

तया स्रजाऽसौ शुशुभे महात्मा देवादिदेवस्त्रिपुरांतको हरः । गजासुरो येन निपातितो महानथांधको येन कृतश्च चूर्णः

તે સ્રજથી અલંકૃત મહાત્મા હર—દેવાધિદેવ, ત્રિપુરાંતક—અતિ શોભાયમાન થયા; જેમણે મહાન ગજાસુરને પાતાળ કર્યો અને જેમણે અંધકને ચૂર્ણ કરી નાખ્યો.

Verse 36

गंगा धृता येन शिरस्सुमध्ये चंद्रं च चूडे कृतवान्भयापहः । वेदाः पुराणानि तथागमाश्च तथैव नानाश्रुतयोऽथ शास्त्रम्

જેણે પોતાના શિરના મધ્યમાં ગંગાને ધારણ કરી અને જટામુકુટ પર ચંદ્રને સ્થાપ્યો—તે ભયહર છે. વેદો, પુરાણો, આગમો તથા નાનાશ્રુતિઓ અને શાસ્ત્રો—બધાં જ તેને જ પ્રગટ કરે છે.

Verse 37

जल्पंति नानागमभेदैर्मीमांसमानाश्च भवंति मूकाः । नानागमार्चायमतप्रभेदैर्निरूप्यमाणो जगदेकबंधुः

લોકો નાનાં આગમભેદો લઈને બકબક કરે છે; અને જે માત્ર મીમાંસા-વિવાદમાં રત રહે છે, તે સત્ય સામે મૂંગા બની જાય છે. નાનાં આગમિક પૂજાવિધિઓ અને મતભેદોથી વર્ણવાતો હોવા છતાં, તે જ જગતનો એકમાત્ર બાંધવ છે.

Verse 38

शिवं हि नित्यं परमात्मदैवं वेदैकवेद्यं परमात्मदिव्यम् । विहाय तं मूढजनाः प्रमत्ताः शिवं न जानंति परात्मरूपम्

શિવ નિત્ય છે—પરમાત્મા અને દેવસ્વરૂપ; માત્ર વેદથી જ જ્ઞેય, પરમ દિવ્ય તત્ત્વ. પરંતુ તેને ત્યજી મોહગ્રસ્ત અને પ્રમત્ત લોકો શિવને પરમાત્મરૂપે ઓળખતા નથી.

Verse 39

येनैव सृष्टं विधृतं च येन येन श्रितं येन कृतं समग्रम् । यस्यांशभूतं हि जगत्कदाचिद्वेदांतवेद्यः परमात्मा शिवश्च

જેનાથી આ જગત સર્જાયું, જેને કારણે તે ધારિત છે, જેમાં તે આશ્રિત છે અને જેના દ્વારા સમગ્ર રચાયું છે; જેના અંશરૂપે ક્યારેક જગત છે—તે જ વેદાંતથી જ્ઞેય પરમાત્મા શિવ છે.

Verse 40

आढ्यो वापि दरिद्रो वा उत्तमो ह्यधमोऽपि वा । शिवभक्तिरतो नित्यं शिव एव न संशयः

ધનવાન હોય કે ગરીબ, ઉત્તમ હોય કે અધમ—જે નિત્ય શિવભક્તિમાં રત રહે છે, તે નિઃસંદેહ શિવ જ છે.

Verse 41

यो वा परकृतां पूजां शिवस्योपरि शोभिताम् । दृष्ट्वा संतोषमायाति दायं प्राप्नोति तत्समम्

જે કોઈ અન્યની શોભાયમાન શિવપૂજા જોઈ હૃદયમાં નિર્મળ આનંદ અનુભવે છે, તે તે પૂજાના સમાન પુણ્યભાગ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 42

ये दीपमालां कुर्वंति कार्तिक्यां श्रद्धयान्विताः । यावत्कालं प्रज्वलंति दीपास्ते लिंगमग्रतः । तावद्युगसहस्राणि दाता स्वर्गे महीयते

શ્રદ્ધાપૂર્વક કાર્તિક માસમાં શિવલિંગની સામે દીપમાળા ગોઠવનારા—જેટલો સમય દીવા પ્રજ્વલિત રહે, તેટલા સહસ્ર યુગો સુધી દાતા સ્વર્ગમાં મહિમાવાન થાય છે।

Verse 43

कौसुंभतैलसंयुक्ता दीपा दत्ताः शिवालये । दातारस्तेऽपि कैलासे मोदन्ते शिवसंनिधौ

શિવાલયમાં કুসુંભ તેલથી ભરેલા દીપ અર્પણ કરનાર દાતાઓ પણ કૈલાસમાં શિવસન્નિધિમાં આનંદ કરે છે।

Verse 44

अतसीतैलसंयुक्ता दीपा दत्ताः शिवालये । ते शिवं यांति संयुक्ताः कुलानां च शतेन वै

શિવાલયમાં અતસી (અલસી) તેલથી ભરેલા દીપ અર્પણ કરનાર દાતાઓ પોતાના કુળની સો પેઢીઓ સાથે શિવને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 45

ज्ञानिनोऽपि हि जायंते दीपदानफलेन हि

દીપદાનના ફળથી જ જ્ઞાન પ્રગટે છે; આ પુણ્યબળથી મનુષ્ય જ્ઞાની પણ બને છે।

Verse 46

तिलतैलेन संयुक्ता दीपा दत्ताः शिवालये । ते शिवं यांति संयुक्ताः कुलानां च शतेन वै

જે તિલના તેલથી ભરેલા દીવા શિવાલયમાં અર્પણ કરે છે, તે દાતા પોતાના કુળની સો પેઢીઓ સહિત શિવધામને પામે છે।

Verse 47

घृताक्ता यैः कृता दीपा दीपिताश्च शिवालये । ते यांति परमं स्थानं कुललक्षसमन्विताः

જે ઘીથી લેપિત દીવા બનાવી શિવાલયમાં પ્રજ્વલિત કરે છે, તે પોતાના કુળના લક્ષ (એક લાખ) વંશ સહિત પરમ સ્થાનને પામે છે।

Verse 48

कर्पूरागुरुधूपैश्च ये यजंति सदा शिवम् । आरार्तिकां सकर्प्पूरां ये कुर्वंति दिनेदिने । ते प्राप्नुवंति सायुज्यं नात्र कार्या विचारणा

જે કપૂર અને અગરુ-ધૂપથી સદા શિવની પૂજા કરે છે, અને જે દિનપ્રતિદિન કપૂરસહિત આરતી કરે છે, તે સાયુજ્યમુક્તિ પામે છે; તેમાં વિચારની જરૂર નથી।

Verse 49

एककालं द्विकालं वा त्रिकालं ये ह्यतंद्रिताः । लिंगार्चनं प्रकुर्वंति ते रुद्रा नात्र संशयः

જે બેદરકારી વિના દિવસે એકવાર, બેવાર અથવા ત્રણવાર શિવલિંગનું અર્ચન કરે છે, તે રુદ્રસ્વરૂપ બની જાય છે; તેમાં સંશય નથી।

Verse 50

रुद्राक्षधारणं ये च कुर्वंति शिवपूजने । दाने तपसि तीर्थे च पर्वकाले ह्यतंद्रिताः । तेषां यत्सुकृतं सर्वमनंतं भवति द्विजाः

હે દ્વિજોએ! શિવપૂજા, દાન, તપ, તીર્થ અને પર્વકાળે જે શ્રદ્ધાપૂર્વક રુદ્રાક્ષ ધારણ કરે છે, તેમનું સર્વ પુણ્ય અનંત બની જાય છે।

Verse 51

रुद्राक्षा ये शिवेनोक्तास्ताच्छृणुध्वं द्विजोत्तमाः । आरम्भैकमुखं तावद्याबद्वक्त्राणि षोडश । एतेषां द्वौ च विज्ञेयौ श्रेष्ठौ तारयितुं द्विजाः

હે દ્વિજોત્તમો, શિવે કહેલા રુદ્રાક્ષો વિષે સાંભળો. તે એકમુખથી આરંભ કરીને સોળમુખ સુધી હોય છે. તેમાંના બે મુક્તિ આપનારા પરમ શ્રેષ્ઠ છે એમ જાણવું, હે બ્રાહ્મણો.

Verse 52

रुद्राक्षाणां पंचमुखखस्तथा चैकमुखः स्मृतः । ये धारयंत्येकमुखं रुद्राक्षमनिशं नराः । रुद्रलोकं च गच्छंति मोदन्ते रुद्रसंनिधौ

રુદ્રાક્ષોમાં પંચમુખ અને એકમુખ વિશેષ રીતે સ્મરણીય છે. જે મનુષ્યો નિત્ય એકમુખ રુદ્રાક્ષ ધારણ કરે છે, તેઓ રુદ્રલોકને જાય છે અને રુદ્રના સાન્નિધ્યમાં આનંદ પામે છે.

Verse 53

जपस्तपः क्रिया योगः स्नानं दानार्चनादिकम् । क्रियते यच्छृभं कर्म्म ह्यनंतं चाक्षधारणात्

જપ, તપ, ક્રિયા, યોગ, સ્નાન, દાન, અર્ચન વગેરે—જે કોઈ શુભ કર્મ કરવામાં આવે, રુદ્રાક્ષ ધારણથી તેનું ફળ અક્ષય અને અનંત બને છે.

Verse 54

शुनः कंठनिबद्धोऽपि रुद्राक्षो यदि वर्तते । सोऽपि संतारितस्तेन नात्र कार्या विचारणा

જો રુદ્રાક્ષ કૂતરાના ગળે પણ બાંધેલો હોય, તો તે પણ તેના દ્વારા તરાઈ જાય છે; અહીં શંકા કે વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

Verse 55

तथा रुद्राक्षसंबंधात्पापमपिक्षयं व्रजेत् । एवं ज्ञात्वा शुभं कर्म कार्यं रुद्राक्षबंधनात्

તેમજ રુદ્રાક્ષના સંબંધથી પાપ પણ ક્ષય પામે છે. આ જાણીને રુદ્રાક્ષ ધારણ કરીને શુભ કર્મ કરવું જોઈએ.

Verse 56

त्रिपुण्ड्रधारणं येषां विभूत्वा मन्त्रपूतया । ते रुद्रलोके रुद्राश्च भविष्यंति न संशयः

જે મંત્રથી પવિત્ર થયેલી વિભૂતિથી ત્રિપુણ્ડ્ર ધારણ કરે છે, તે રુદ્રલોકમાં રુદ્રરૂપ બને છે; તેમાં શંકા નથી।

Verse 57

कपिलायाश्च संगृह्य गोमयं चांतरिक्षगम् । शुष्कं कृत्वाथ संदाह्यं विभूत्यर्थं शिवप्रियैः

શિવપ્રિય ભક્તોએ કપિલા ગાયનું ગોમય એકત્ર કરી, તેને સુકવી પછી દહન કરવું—વિભૂતિ તૈયાર કરવા માટે।

Verse 58

विभूतीति समाख्याता सर्वपापप्रणाशिनी । ललाटेंऽगुष्ठरेखा च आदौ भाव्या प्रयत्नतः

તેને ‘વિભૂતિ’ કહેવામાં આવે છે; તે સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે. આરંભે પ્રયત્નપૂર્વક લલાટ પર અંગૂઠાની રેખા/ચિહ્ન કરવું જોઈએ।

Verse 59

मध्यमां वर्जयित्वा तु अंगुलीक्द्वयेन च । एवं त्रिरेखासंयुक्तो ललाटे यस्य दृश्यते । स शैवः शिववज्ज्ञेयो दर्शनात्पापनाशनः

મધ્યમા આંગળી છોડીને બે આંગળીઓથી જેના લલાટ પર ત્રણ રેખાઓયુક્ત ચિહ્ન દેખાય, તે શૈવ—શિવસમાન જાણવો; તેના દર્શનમાત્રથી પાપ નાશ પામે છે।

Verse 60

जटाधराश्च ये शैवाः सप्त पंच तथा नव । जटा ये स्थापियिष्यंति शैवेन विधिना युताः

જે શૈવ જટાધારી છે—સાત, પાંચ અથવા નવ (જટાઓ)—અને જે શૈવવિધિ મુજબ જટાઓ સ્થાપિત કરશે,

Verse 61

ते शिवं प्राप्नुवं तीह नात्र कार्या विचारणा । रुद्राक्षधारणं कार्यं शिवभक्तैर्विशेषतः

તેઓ અહીં અને પરલોકમાં પણ શિવને પ્રાપ્ત કરે છે; તેમાં વિચારની જરૂર નથી. રુદ્રાક્ષ ધારણ અવશ્ય કરવું—વિશેષ કરીને શિવભક્તોએ।

Verse 62

अल्पेन वा महत्त्वेन पूजितो वा सदाशिवः । कुलकोटिं समुद्धृत्य शिवेन सह मोदते

ઓછા કે મોટા ઉપચારથી પૂજિત થયો તોય સદાશિવ—કુલની કરોડો પેઢીઓને ઉદ્ધરી—શિવ સાથે આનંદ કરે છે।

Verse 63

तस्माच्छिवात्परतरं नास्ति किंचिद्द्विजोत्तमाः । यदैवमुच्यते शास्त्रे तत्सर्वं शिवकारणम्

અતએવ, હે દ્વિજોત્તમો, શિવથી પરે કંઈ નથી। શાસ્ત્રમાં જે આમ કહેવાયું છે—તે સર્વનું કારણ શિવ જ છે।

Verse 64

शिवो दाता हि लोकानां कर्ता चैवानुमोदिता । शिवशक्त्यात्मकं विश्वं जानीध्वं हि द्विजोत्तमाः

શિવ લોકોના દાતા, કર્તા અને અનુમોદન કરનાર પણ છે। હે દ્વિજોત્તમો, જાણો કે આ વિશ્વ શિવ-શક્તિ સ્વરૂપ છે।

Verse 65

शिवेति द्व्यक्षरं नाम त्रायते महतो भयात् । तस्माच्छिवश्चिंत्यतां वै स्मर्यतां च द्विजोत्तमाः

‘શિવ’ આ દ્વાક્ષર નામ મહાભયથી તારણ કરે છે। તેથી, હે દ્વિજોત્તમો, શિવનું ચિંતન અને સ્મરણ કરો।

Verse 66

ऋषय ऊचुः । सोमनाथस्य माहात्म्यं ज्ञातं तस्य प्रसादतः । राहोः शिरोभयात्सर्वे रक्षिताः परमेष्ठिना

ઋષિઓએ કહ્યું—તમારા પ્રસાદથી સોમનાથનું માહાત્મ્ય અમને જાણાયું. રાહુના શિરના ભયથી પરમેષ્ઠી બ્રહ્માએ સૌનું રક્ષણ કર્યું.

Verse 67

सुराश्चेंद्रादयश्चान्ये तस्मिन्युद्धे सुदारुणे । अत ऊर्ध्वं सुराः सर्वे किमकुर्वत उच्यताम्

અને તે અત્યંત ભયંકર યુદ્ધમાં ઇન્દ્ર વગેરે અન્ય દેવતાઓ પણ હતા. ત્યાર પછી સર્વ દેવોએ શું કર્યું—કૃપા કરીને કહો.

Verse 68

शिवस्य महिमा सर्वः श्रुतस्तव मुखोद्गतः । अथ युद्धस्य वृत्तान्तः कथ्यतां परमार्थतः

તમારા મુખમાંથી નીકળેલી શિવની સર્વ મહિમા અમે સાંભળી. હવે યુદ્ધનો વૃત્તાંત પરમાર્થসহ યથાર્થ રીતે કહો.

Verse 69

लोमश उवाच । यदा हि दैत्यैश्च पराजिताः सुराः शम्भुं च सर्वे शरणं प्रपन्नाः । शिवं प्रणेमुः सहसा सुरोत्तमा युद्धाय सर्वे च मनो दधुस्तदा

લોમશ બોલ્યા—જ્યારે દૈત્યો દ્વારા પરાજિત થયેલા દેવો સૌ શંભુના શરણમાં ગયા, ત્યારે દેવોત્તમોએ તત્કાળ શિવને પ્રણામ કર્યો અને પછી સૌએ યુદ્ધ માટે મન દૃઢ કર્યું.

Verse 70

तथैव दैत्या अपि युध्यमाना उत्साहयुक्तातिबलाश्च सर्वे । देवैः समेताश्च पुनः पुनश्च युद्धं प्रचक्रुः परमास्त्रयुक्ताः

એ જ રીતે દૈત્યો પણ યુદ્ધમાં—ઉત્સાહથી ભરપૂર અને અતિબળવાન—પરમ અસ્ત્રોથી સજ્જ થઈ દેવો સાથે વારંવાર યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.

Verse 71

एवं च सर्वे ह्यसुराः सुराश्च शक्त्यृष्टिशूलैः परिघैः परश्वधैः । जयार्थिनोमर्षयुताः परस्परं सिंहा यथा हैमवतीं दुरात्ययाः । निहन्यमाना ह्यसुराः सुरैस्तदा नानास्त्रयोगैः परमैर्निपेतुः

આ રીતે સર્વ અસુરો અને સુરો શક્તિ, ઋષ્ટિ, શૂલ, પરિઘ અને પરશુધ જેવા શસ્ત્રો લઈને, વિજયની ઇચ્છા અને ઉગ્ર રોષથી યુક્ત થઈ, દુર્ગમ હિમવત પ્રદેશમાં સિંહોની જેમ પરસ્પર અથડાયા. ત્યારબાદ દેવોના પરમ અસ્ત્રોના નાનાવિધ સંયોગોથી ઘાયલ થઈ અસુરો ધરાશાયી થયા.

Verse 72

चक्रुस्ते सकलामुर्वी मांसशोणितकर्दमाम् । महीं वृक्षाद्रिसंयुक्तां ससागरवनाकराम्

તેમણે સમગ્ર ધરતીને માંસ અને લોહીના કાદવમાં ફેરવી નાખી—વૃક્ષો અને પર્વતો સાથે જોડાયેલી, તથા સાગર, વનો અને ખાણો ધરાવતી આ જ ભૂમિને.

Verse 73

शिरांसि च कबन्धानि कवचानि महांति च । ध्वजारथाः पताकाश्च गजवाजिशिरांसि च

ત્યાં માથાં અને માથાવિહિન ધડ, વિશાળ કવચો, ધ્વજ-પતાકાવાળા રથો, તેમજ હાથી-ઘોડાંનાં માથાં પણ—ચારે તરફ વિખેરાયેલા પડ્યા હતા.

Verse 74

बहन्त्यश्चापगा ह्यासन्नद्यो भीरुभयावहाः । अगाधाः शोणितोदाश्च तरंतो ब्रह्मराक्षसाः । तयंति परान्भूतप्रतप्रमथराक्षसान्

ત્યાં નાનાં પ્રવાહો અને નદીઓ વહેતી હતી, ભીરુઓને ભય ઉપજાવનારી—અગાધ, રક્તજળથી ભરેલી ધારા. તેમાં બ્રહ્મરાક્ષસો તરતા હતા અને તેઓ અન્ય જીવોને પીડાવતા—ઉગ્ર ભૂત, પ્રેત, પ્રમથ અને રાક્ષસોને.

Verse 75

शाकिनीडाकिनीसंघा यक्षिण्योऽथ सहस्रशः । नानाकेलिषु संयुक्ताः परस्परमुदान्विताः

શાકિની-ડાકિનીઓના સમૂહો અને સહસ્રો યક્ષિણીઓ, નાનાવિધ ઉન્મત્ત ક્રીડાઓમાં જોડાઈ, પરસ્પર આનંદમાં મગ્ન હતાં.

Verse 76

एवं संक्रीडमानास्ते भूतप्रमथराक्षसाः । रणे तस्मिन्महारौद्रे देवासुरसमागमे

તે મહાભયંકર રણમાં, જ્યાં દેવો અને અસુરો સામસામે મળ્યા હતા, ત્યાં ભૂત, પ્રમથ અને રાક્ષસો ક્રીડા કરતાં સર્વત્ર વિહરતા હતા।

Verse 77

बलिना सह देवेन्द्रो युयुधेऽद्भुतविक्रमः । शक्त्या जघान देवेंद्रं वैरोचनिरमर्षणः

અદ્ભુત પરાક્રમી દેવೇಂದ್ರ ઇન્દ્ર બલિ સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યો. ત્યારે અસહ્ય ક્રોધવાળો વૈરોચનિ (બલિ) શક્તિથી ઇન્દ્રને આઘાત કર્યો।

Verse 78

तां शक्तिं वञ्चयामास महेन्द्रो लघुविक्रमः । जघान स बलिं यत्नाद्दैत्येंद्रं परमेण हि

લઘુ પરાક્રમી મહેન્દ્રે તે શક્તિને ચકમો આપ્યો. પછી તેણે પ્રયત્નપૂર્વક દૈત્યેન્દ્ર બલિને પરમ પ્રહારથી પાડી દીધો।

Verse 79

वज्रेण शितधारेण बाहुं चिच्छेद विक्रमी । गातासुरपतद्भूमौ विमानात्सूर्यसंन्निभात्

વિક્રમી ઇન્દ્રે તીક્ષ્ણ ધારવાળા વજ્રથી તેનો બાહુ કાપી નાખ્યો. ત્યારબાદ સૂર્યસમાન તેજવાળા વિમાનમાંથી અસુરપતિ ભૂમિ પર પડી ગયો।

Verse 80

पतितं च बलिं दृष्ट्वा वृषपर्वा रूपान्वितः । ववर्ष शरधाराभिः पयोद इव पर्वतम्

પડેલા બલિને જોઈ રૂપસંપન્ન વૃષપર્વાએ બાણોની ધારાઓ વરસાવી, જેમ વાદળ પર્વત પર વરસાદ વરસાવે તેમ।

Verse 81

महेंद्रं सगजं चैव सहमानं शिताञ्छरान् । तदा युद्धमभूद्वोरं महेन्द्रवृषपर्वणोः

ત્યારે મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર) પોતાના ગજ સહિત તીક્ષ્ણ બાણો સહન કરતાં વૃષપર્વા સાથે ઘોર યુદ્ધમાં પ્રવૃત્ત થયો।

Verse 82

निपात्य वृषपर्वाणमिंद्रः परबलार्दनः

વૃષપર્વાને પાડી, પરબલાર્દન ઇન્દ્રે વિજય પ્રાપ્ત કર્યો।

Verse 83

ततो वज्रेण महता दानवानवधीद्रणे । शिरसि च्छेदिताः केचित्केचित्कंधरतो हताः

પછી મહાન વજ્રથી તેણે રણમાં દાનવોનો સંહાર કર્યો—કેટલાંકના શિર છેદાયા, અને કેટલાંક કંધરા-ગ્રીવા પર પ્રહારે હત થયા।

Verse 84

विह्वलाश्च कृताः केचिदिंद्रेण कुपितेन च । तथा यमेन निहता वायुना वरुणेन च

ક્રોધિત ઇન્દ્રે કેટલાંકને વિહ્વળ કરી દીધા; તેમજ કેટલાંક યમ, વાયુ અને વરુણ દ્વારા નિહત થયા।

Verse 85

कुबेरेण हताश्चान्ये नैरृतेन तथा परे । अग्निना निहताः केचिदीशेनैव विदारिताः

બીજા દાનવો કુબેર દ્વારા હત થયા, અને કેટલાક નૈઋત દ્વારા; કેટલાક અગ્નિ દ્વારા નિહત થયા, અને કેટલાકને સ્વયં ઈશે વિદારી નાખ્યા।

Verse 86

एवं तदा तैर्निहता बलीयसो महासुरा विक्रमशानिनश्च । सुरैस्तु सर्वैः सह लोकपालैः शिवप्रसादा भिहतास्तदानीम्

ત્યારે શિવપ્રસાદથી લોકપાલો સહિત સર્વ દેવોએ મળીને તે પરાક્રમી, અતિબલવાન મહાસુરોનો વધ કર્યો।

Verse 87

ततो महादैत्यवरो दुरात्मा स कलानेमिः परमास्त्रयुक्तः । ययौ तदानीं सुरसत्तमांस्तान्हंतुं सदा क्रूरमतिः स एकः

પછી તે દુષ્ટાત્મા, મહાદૈત્યોમાં શ્રેષ્ઠ કાલનેમિ, પરમ અસ્ત્રોથી સજ્જ, સદા ક્રૂરમતિ, એકલો જ તે દેવશ્રેષ્ઠોને મારવા આગળ વધ્યો।

Verse 88

सिंहारूढो दंशितश्च त्रिशुलेन हि संयुतः । दैत्यानामर्बुदेनैव सिंहारूढेन संवृतः

તે સિંહ પર આરૂઢ, કવચધારી અને ત્રિશૂલથી યુક્ત હતો; અને સિંહારૂઢ દૈત્યોના અપરિમિત સમૂહથી ઘેરાયેલો હતો।

Verse 89

ते सिंहा दंशिताः सर्वे महाबलपराक्रमाः । तेषु सिंहेषु चारूढा महादैत्याश्च तत्समाः

તે બધા સિંહો સજ્જ, મહાબલ અને પરાક્રમવાળા હતા; અને તે સિંહો પર આરૂઢ મહાદૈત્યો પણ તેમનાં સમાન જ ઉગ્ર હતા।

Verse 90

आयांतीं दैत्यसेनां तां सर्वां सिंहविभूषिताम् । कालनेमियुतां दृष्ट्वा देवा इंद्रपुरोगमाः । भयमाजग्मुरतुलं तदा ध्यानपरा भवन्

સિંહોથી વિભૂષિત અને કાલનેમિ સહિત આવતી તે સમગ્ર દૈત્યસેનાને જોઈ, ઇન્દ્રના નેતૃત્વવાળા દેવો અતુલ ભયથી વ્યાકુળ થયા અને ત્યારે ધ્યાનપર થયા।

Verse 91

किं कुर्मोऽद्य वयं सर्वे कथं जेष्याम चाद्भुतम् । एतादृशमसंख्याकमनीकं सिंहसंवृतम्

અમે બધા આજે શું કરીએ? આ અદ્ભુત બળને કેવી રીતે જીતીએ? આ તો સિંહોથી ઘેરાયેલું અસંખ્ય સૈન્ય છે.

Verse 92

एवं विचिंत्यमानास्ते ह्यागतस्तत्र नारदः । नारदेन च तत्सर्वं पुरावृत्तं महत्तरम्

તેઓ આમ વિચારતા હતા ત્યારે ત્યાં નારદજી આવ્યા. અને નારદ દ્વારા અગાઉ બનેલા મહત્તર પ્રસંગનો સમગ્ર વર્ણન જણાવાયું.

Verse 93

कथितं च महेंद्राय कालनेमेस्तपोबलम् । अजेयत्वं च संग्रामे वरदानबलेन तु

મહેન્દ્ર ઇન્દ્રને કાલનેમિના તપોબળનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું, અને વરદાનના બળથી યુદ્ધમાં તેની અજેયતા પણ જણાવાઈ.

Verse 94

विष्णुं विना वयं देवा अशक्ता रणमंडले । जेतुं च स ततो विष्णुः स्मर्यतां परमेश्वरः । तमालनीलो वरदः सर्वैर्विजयकांक्षिभिः

વિષ્ણુ વિના અમે દેવો રણમંડળમાં અશક્ત છીએ. તેથી તમાલ-નીલ, વરદ, પરમેશ્વર વિષ્ણુનું સ્મરણ સર્વ વિજયકાંક્ષીઓએ કરવું જોઈએ.

Verse 95

नारदस्य वचः श्रुत्वा तदा देवास्त्वरान्विताः । ध्यानेन च महाविष्णुं ततः परबलार्द्दनम् । स्मरंतः परमात्मानमिदमूचुश्च तं विभुम्

નારદના વચન સાંભળી દેવો તત્કાળ ઉતાવળથી ભરાયા. તેમણે શત્રુબળ-વિનાશક મહાવિષ્ણુનું ધ્યાન કર્યું; પરમાત્મા સર્વવ્યાપી પ્રભુને સ્મરીને તેને આ વચન કહ્યાં.

Verse 96

देवा ऊचुः । नमस्तुभ्यं भगवते नमस्ते विश्वमंगलम् । श्रीनिवास नमस्तुभ्यं श्रीपते ते नमोनमः

દેવોએ કહ્યું—હે ભગવન્! તમને નમસ્કાર; હે સમગ્ર વિશ્વના મંગલસ્વરૂપ! તમને નમસ્કાર. હે શ્રીનિવાસ! તમને નમસ્કાર; હે શ્રીપતિ! વારંવાર તમને પ્રણામ.

Verse 97

अद्यास्मान्भयभीतांस्त्वं कालनेमिभयार्दितान् । त्रातुमर्हसि दैत्याच्च देवानामभयप्रद

આજે અમે ભયભીત છીએ અને કાલનેમિના ભયથી પીડિત છીએ; હે દેવોને અભય આપનાર! તે દૈત્યથી અમારી રક્ષા કરવી તમને યોગ્ય છે.

Verse 98

एवं ध्यातः संस्मृतश्च प्रादुर्भूतो हरिस्तदा । नीलो गरुडमारुह्य जगतामभयप्रदः

આ રીતે ધ્યાન અને સ્મરણ થતાં હરિ ત્યારે પ્રાદુર્ભૂત થયા—નીલવર્ણ—ગરુડ પર આરૂઢ, જગતને અભય આપનાર।

Verse 99

चक्रपाणिस्तदायातो देवानां विजयाय च । गगनस्थं महाविष्णुं गरुडोपरि संस्थितम् । श्रीवासमेनं दुर्द्धर्षं योद्धुकामं ददर्शिरे

ત્યારે ચક્રપાણિ પ્રભુ દેવોના વિજય માટે આવ્યા. તેમણે આકાશમાં ગરુડ પર સ્થિત મહાવિષ્ણુને જોયા—શ્રીવાસ, અદમ્ય, અને યુદ્ધ માટે ઉત્સુક.

Verse 100

तथा दृष्ट्वा कालनेमिस्तदानीं प्रहस्यमानोऽतिरुषा बलान्वितः । कस्त्वं महाभाग वरेण्यरूपः श्यामो युवा वारणमत्तविक्रमः । करे गृहीतं निशितं महाप्रभं चक्रं च कस्मात्कथयस्व मे प्रभो

તેને જોઈ કાલનેમિ તે જ ક્ષણે ઉપહાસથી હસતો, પ્રચંડ ક્રોધ અને બળથી યુક્ત થઈ બોલ્યો—“હે મહાભાગ! વંદનીય રૂપવાળા, શ્યામવર્ણ, યુવાન, મત્ત હાથી સમા પરાક્રમી—તું કોણ છે? અને તારા હાથમાં તે તીક્ષ્ણ, મહાતેજસ્વી ચક્ર કેમ ધારણ કર્યું છે? હે પ્રભુ, મને કહો.”

Verse 101

श्रीभगवानुवाच । युद्धार्थमिह चायातो देवानां कार्यसिद्धये । त्वं स्थिरो भव रे मंद दहाम्यद्य न संशयः

શ્રીભગવાન બોલ્યા—દેવોના કાર્યસિદ્ધિ માટે હું અહીં યુદ્ધાર્થે આવ્યો છું. અરે મૂઢ, સ્થિર રહેજે; આજે હું તને દહાવી દઈશ—એમાં સંશય નથી।

Verse 102

श्रुत्वा भगवतो वाक्यं कालनेमिः प्रतापवान् । उवाच रुषितो भूत्वा भगवंतमधोक्षजम्

ભગવાનના વચન સાંભળી પરાક્રમી કાલનેમિ ક્રોધિત થયો અને અધોક્ષજ ભગવાનને બોલ્યો।

Verse 103

मूलभूतो हि देवानां भगवान्युद्धदुर्मदः । युद्धं कुरु मया सार्द्धं यदि शूरोऽसि संप्रति

હે ભગવાન, તું દેવોનો મૂળ આધાર છે—યુદ્ધગર્વથી ઉન્મત્ત! જો તું અત્યારે સાચે શૂર હોય, તો મારી સાથે યુદ્ધ કર।

Verse 104

प्रहस्य भगवान्विष्णुरुवाचेदं महाप्रभः । गगनस्थो भव त्वं हि महीस्थोऽहं भवामि वै

હસીને મહાપ્રભુ ભગવાન વિષ્ણુ બોલ્યા—તું આકાશમાં જ રહેજે; હું ધરતી પર જ રહીશ।

Verse 105

अप्रशस्तं च विषमं युद्धं चैव यथा भवेत् । तथा कुरु महाबाहो गगनो वा महीतले

યુદ્ધ અયોગ્ય કે વિષમ (અન્યાયી) ન બને. હે મહાબાહો, તેમ જ યુદ્ધ કર—આકાશમાં હોય કે ધરતી પર।

Verse 106

तथेति मत्वा हि महानुभावो दैत्यैः समेतोऽर्बुदसंख्यकैश्च । सिंहोपरिस्थैश्च महानुभावैर्महाबलैः क्रूरतरैस्तदानीम्

“તથાસ્તુ” એમ નિશ્ચય કરીને તે મહાનુભાવ આગળ વધ્યો. તેની સાથે અર્બુદસંખ્યક દૈત્ય હતા અને તે સમયે સિંહારૂઢ મહાબલી, ક્રૂર યોદ્ધાઓ પણ સાથે હતા.

Verse 107

गगनमथ जगाहे मंदमंदं महात्मा ह्यसुरगणसमेतो विश्वरूपं जिघांसुः । त्रिशिखमपरमुग्रं गृह्य संदेशचेष्टादशनविकृतवक्त्रो योद्धुकामो हरिं सः

ત્યારે તે મહાત્મા અસુરગણ સાથે વિશ્વરૂપ હરિનો વધ કરવા ઇચ્છીને ધીમે ધીમે આકાશમાં પ્રવેશ્યો. પરમ ઉગ્ર ત્રિશૂલ ધારણ કરીને, સંકેતચેષ્ટામાં દાંત દેખાડતો વિકૃત મુખવાળો, તે હરિ સાથે યુદ્ધ કરવા આતુર થયો.