Adhyaya 11

Verse 1

महेश्वर उवाच । प्रतिपक्षे चतुर्थ्यां तु पूजनीयो गणाधिपः । स्नात्वा शुक्लतिलैः शुद्धैः शुक्लपक्षे सदा नृभिः

મહેશ્વરે કહ્યું—કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્થીએ ગણાધિપનું પૂજન કરવું જોઈએ. સ્નાન કરીને શુદ્ધ શ્વેત તલથી શુક્લપક્ષમાં પણ મનુષ્યોએ સદા પૂજા કરવી.

Verse 2

कृत्वा चावस्यकं सर्वं गणेशस्यार्चनक्रियाम् । प्रयत्नेनैव कुर्वीत गंधमाल्याक्षतादिभिः

ગણેશપૂજાના સર્વ આવશ્યક કર્મો કરીને, ગંધ, માળા, અક્ષત વગેરે અર્પણથી પ્રયત્નપૂર્વક અર્ચના કરવી જોઈએ.

Verse 3

ध्यानमादौ प्रकर्तव्यं गणेशस्य यथाविधि । आगमा बहवो जाता गणेशस्य यथा मम

પ્રથમ યથાવિધિ ગણેશનું ધ્યાન કરવું જોઈએ. જેમ મારા વિષયમાં, તેમ ગણેશના વિષયમાં પણ અનેક આગમો પ્રગટ થયા છે.

Verse 4

बहुधोपासका यस्मात्तमः सत्त्वरजोन्विताः । गणभेदेन तान्येव नामानि बहुधाऽभवत्

ઉપાસકો તમસ્, સત્ત્વ અને રજોગુણથી યુક્ત અનેક પ્રકારના હોવાથી, ગણભેદ અનુસાર એ જ (દિવ્ય સ્વરૂપનાં) નામો પણ અનેક થયા.

Verse 5

पंचवक्त्रो गणाध्यक्षो दशबाहुस्त्रिलोचनः । कांतस्फटिकसंकाशो नीलकंठो गजाननः

તે પંચવક્ત્ર, ગણોના અધ્યક્ષ, દશબાહુ અને ત્રિલોચન છે; કાંતિમય સ્ફટિક સમાન તેજસ્વી, નીલકંઠ અને ગજાનન છે.

Verse 6

मुखानि तस्य पंचैव कथयामि यतातथम्

હું તેના પાંચ મુખોનું યથાતથ્ય રીતે, જેમ છે તેમ વર્ણન કરું છું।

Verse 7

मध्यमं तु मुखं गौरं चतुर्दन्तं त्रिलोचनम् । शुंडादंडमनोज्ञं च पुष्करे मोदकान्वितम्

મધ્યમ મુખ ગૌરવર્ણનું, ચતુર્દંત અને ત્રિલોચન છે; મનોહર શુંડા-દંડসহ, કમળહસ્તમાં મોદકોથી યુક્ત છે।

Verse 8

तथान्यत्पीतवर्णं च नीलं च शुभलक्षणम् । पिंगलं च तथा शुभ्रं गणेशस्य शुभाननम्

તેમજ એક મુખ પીતવર્ણનું; એક નীলવર્ણ શુભલક્ષણયુક્ત; એક પિંગળ અને એક શુભ્ર—આ ગણેશના શુભ મુખો છે।

Verse 9

तथा दशभुजेष्वेव ह्यायुधानि ब्रवीमि वः । पाशं पस्शुपद्मे च अंकुशं दंतमेव च

તેમજ (ગણેશના) દશભુજોમાં ધ્યાન કરવા યોગ્ય આયુધો હું કહું છું—પાશ, પદ્મ, અંકુશ અને દંત પણ।

Verse 10

अक्षमालां लांगलं च मुसलं वरदं तथा । पूर्णं च मोदकैः पात्रं पाणिना च विचिंतयेत्

તેમનું ધ્યાન અક્ષમાળા, લાંગલ, મુસલ અને વરદમુદ્રા ધારણ કરનાર તરીકે; તેમજ એક હાથમાં મોદકોથી ભરેલું પાત્ર ધરાવનાર તરીકે કરવું।

Verse 11

लंबोदर विरूपाक्षं निवीतं मेखलान्वितम् । योगासने चोपविष्टं चंद्रलेखां कशेखरम्

(ગણેશનું ધ્યાન કરો)—લંબોદર, વિશિષ્ટ નેત્રોવાળો, યજ્ઞોપવીત અને મેખલા ધારણ કરનાર; યોગાસનમાં ઉપવિષ્ટ, અને મસ્તકે ચંદ્રલેખા અલંકારરૂપે ધારણ કરનાર।

Verse 12

ध्यानं च सात्त्विकं ज्ञेयं राजसं हि नृणामिव । शुद्धचामीकराभासं गजाननमलौकिकम्

ધ્યાનને સાત્ત્વિક તરીકે જાણવું જોઈએ, અને રાજસ પણ—જેમ મનુષ્યોમાં હોય છે. (સાત્ત્વિક ધ્યાનમાં) શુદ્ધ સોનાની કાંતિથી ઝગમગતો, અલૌકિક ગજાનન પ્રભુનું ચિંતન કરો।

Verse 13

चतुर्भुजं त्रिनयनमेकदंतं महोदरम् । पाशांकुशधरं देवं दंतमोदकपात्रकम्

(ધ્યાન કરો) તે દેવનું—જે ચતુર્ભુજ, ત્રિનયન, એકદંત અને મહોદર છે; પાશ અને અંકુશ ધારણ કરનાર, તેમજ દંત અને મોદક-પાત્ર ધરાવનાર।

Verse 14

नीलं च तामसं ध्यानमेवं त्रिविधमुच्यते । ततः पूजा प्रकर्तव्या भवद्भिः शीघ्रमेव च

નીલરૂપ તામસ ધ્યાન છે—આ રીતે ધ્યાન ત્રિવિધ કહેવાયું છે. ત્યારબાદ તમારે સૌએ તત્કાળ પૂજા કરવી જોઈએ।

Verse 15

एकविंशतिदूर्वाभिर्द्वाभ्यां नाम्ना पृथक्पृथक् । सर्वनामभिरेकैव दीयते गणनायके

એકવીસ દૂર્વા-દળોથી, દરેકને બે બે નામ ઉચ્ચારીને અલગ અલગ અર્પણ કરવું જોઈએ. અને સર્વ નામો સાથે એક (વધારાનું) અર્પણ ગણનાયક ગણેશને આપવામાં આવે છે।

Verse 16

तथैव नामभिर्देया एकविंशतिमोदकाः । दशनामान्यहं वक्ष्ये पूजनार्थं पृथक्पृथक्

એ જ રીતે નામોચ્ચાર સાથે એકવીસ મોદક અર્પણ કરવા જોઈએ. પૂજનાર્થે હું દસ નામો અલગ અલગ કહીશ.

Verse 17

गणाधिप नमस्तेस्तु उमापुत्राघनाशन । विनायकेशपुत्रोति सर्वसिद्धिप्रदायक

હે ગણાધિપ, તમને નમસ્કાર; હે ઉમાપુત્ર, પાપનાશક. હે વિનાયક, ‘ઈશપુત્ર’, તમે સર્વ સિદ્ધિ આપનાર છો.

Verse 18

एकदंतेभवक्त्रेति तथा मूषकवाहन । कुमारगुरवे तुभ्यं पूजनीयः प्रयत्नतः

‘એકદંત’, ‘ભવ્યવક્ત્ર’, તેમજ ‘મૂષકવાહન’—એ રીતે તમને વંદન. હે કુમારના ગુરુ, તમારું પ્રયત્નપૂર્વક પૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 19

एवमुक्त्वा सुरान्सद्यः परिष्वज्य च सादरम् । विष्णुं गुहाशयं सद्यो ब्रह्माणं च सदाशिवः

આ રીતે કહી સદાશિવે તરત જ દેવતાઓને આદરપૂર્વક આલિંગન કર્યું, અને ક્ષણમાં ગુહામાં નિવાસ કરનાર વિષ્ણુ તથા બ્રહ્માને પણ આલિંગન કર્યું.

Verse 20

तिरोधान गतः सद्यः शंभुः परमशोभनः । प्रणम्य शंभुं ते सर्वे गणाध्यक्षार्च्चने रताः

તત્ક્ષણે પરમ શોભન શંભુ અંતર્ધાન થયા. શંભુને પ્રણામ કરીને તેઓ બધા ગણાધ્યક્ષના પૂજનમાં તત્પર બન્યા.

Verse 21

ततः संपूज्य विधिवद्गणाध्यक्षार्च्चने रताः । उपचारैरनेकैश्च दूर्वाभिश्च पृथक्पृथक्

ત્યારબાદ તેઓ વિધિપૂર્વક ગણાધ્યક્ષનું સમ્યક્ પૂજન કરવા રત થયા; અનેક ઉપચારોથી અને અલગ અલગ દૂર્વા અર્પણ કરીને તેમની આરાધના કરી।

Verse 22

संतुष्टो हि गणाध्यक्षो देवानां वरदोऽभवत् । प्रदक्षिणं नमस्कृत्य तैः सर्वैरभितोषितः

ગણાધ્યક્ષ પ્રસન્ન થઈ દેવતાઓના વરદાતા બન્યા; સૌએ પ્રદક્ષિણા કરીને નમસ્કાર કરવાથી તેઓ પરિતોષ પામ્યા।

Verse 23

तमोगुणान्विताः सर्वे ह्यसुरा नाभ्यपूजयन् । उपहासपरास्ते वै देवान्प्रत्यसुरोत्तमाः

તમોગુણથી યુક્ત બધા અસુરોએ પૂજા કરી નહિ; અસુરોમાં શ્રેષ્ઠોએ દેવતાઓનો ઉપહાસ કર્યો।

Verse 24

पूजयित्वा शांकरिं ते पुनः क्षीरार्णवं ययुः । ब्रह्मा विष्णुश्च ऋषयो देवदैत्याः सुरोत्तमाः

શાંકરીનું પૂજન કરીને તેઓ ફરી ક્ષીરસાગર તરફ ગયા—બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ઋષિઓ, દેવ-દૈત્ય અને શ્રેષ્ઠ સૂર।

Verse 25

मंथानं मंदरं कृत्वा रज्जुं कृत्वाथ वासुकिम् । ममंथुश्च तदा देवा विष्णुं कृत्वाथ सन्निधौ

મંદર પર્વતને મથનદંડ અને વાસુકિને રज्जુ બનાવી દેવતાઓએ ત્યારે ક્ષીરસાગરનું મથન કર્યું; સહાય માટે વિષ્ણુને સન્નિધિમાં રાખ્યા।

Verse 26

मथ्यमाने तदाब्धौ च निर्गतश्चंद्र अग्रतः । पीयूषपूर्णः सर्वेषां देवानां कार्यसिद्धये

જ્યારે તે સમુદ્રનું મંથન થતું હતું, ત્યારે સૌપ્રથમ ચંદ્ર પ્રગટ થયો. તે અમૃતથી પરિપૂર્ણ હતો અને દેવોના કાર્યની સિદ્ધિ કરાવનાર બન્યો.

Verse 27

शौनक उवाच । अर्णवे किं पुरा चंद्रो निक्षिप्तः केन सुव्रत । गजादिकानि रत्नानि कथितानि त्वया पुरा

શૌનકે કહ્યું— હે સુવ્રત! પહેલાં ચંદ્રને સમુદ્રમાં કોણે અને શા માટે નાંખ્યો? તમે તો અગાઉ ગજાદિ રત્નોનું વર્ણન કર્યું છે.

Verse 28

एतत्सर्वं समासेन आदौ कथय मे प्रभो । ज्ञात्वा सर्वे वयं सूत पश्चादावर्णयामहे

હે પ્રભુ! આરંભથી આ બધું સંક્ષેપમાં મને કહો. હે સૂત! જાણીને અમે પછી વિસ્તારે વર્ણન કરીશું.

Verse 29

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सूतो वाक्यमुपाददे

તેમના વચન સાંભળી મહાભાગ સૂતે ઉત્તર આપવા માટે વાણી ધારણ કરી અને કથા કહેવા લાગ્યા.

Verse 30

चंद्र आपोमयो विप्रा अत्रिपुत्रो गुणान्वितः । उत्पन्नो ह्यनसूयायां ब्रह्मणोंऽशात्समुद्भवः । रुद्रस्यांशाद्धि दुर्वासा विष्णोरंशात्तु दत्तकः

હે વિપ્રો! ચંદ્ર જલમય, ગુણસંપન્ન અને અત્રિનો પુત્ર છે. તે અનસૂયામાં જન્મ્યો અને બ્રહ્માના અંશથી ઉદ્ભવ્યો માનવામાં આવે છે. રુદ્રના અંશથી દુર્વાસા અને વિષ્ણુના અંશથી દત્તક (દત્તાત્રેય) પ્રગટ થયા.

Verse 31

क्षीराब्धिं मथ्यमानं तु दृष्ट्वा चंद्रो मुदान्वितः । क्षीराब्धिरपि चंद्रं च दृष्ट्वा सोऽप्युत्सुकोऽभवत्

ક્ષીરસમુદ્રનું મથન થતું જોઈ ચંદ્ર આનંદથી ભરાઈ ગયો; અને ક્ષીરસમુદ્ર પણ ચંદ્રને જોઈ પોતે પણ ઉત્સુક થયો.

Verse 32

प्रविष्टश्चोभयप्रीत्या श्रृण्वतां भो द्विजोत्तमाः । चंद्रो ह्यमृत पूर्णोभूदग्रतो देवसन्निधौ

હે દ્વિજોત્તમો, સાંભળો—પરસ્પર પ્રીતિથી આગળ પ્રવેશ કરીને ચંદ્ર દેવસન્નિધિમાં અગ્રસ્થાને ઊભો રહી અમૃતથી પરિપૂર્ણ થયો.

Verse 33

दृष्ट्वा च कांतिं त्वरितोऽथ चंद्रो नीराजितो देवगणैस्तदानीम् । वादित्रगोषैस्तुमुलैरनेकैर्मृदंगशंखैः पटहैरनेकैः

તેણીની કાંતિ જોઈ ચંદ્ર ત્વરિત આગળ વધ્યો; તે ક્ષણે દેવગણોએ નીરાજન કરીને આરતી ઉતારી, અને મૃદંગ, શંખ તથા અનેક પટહોના ઘનઘોર નાદ ગુંજ્યા.

Verse 34

नमश्चक्रुश्च ते सर्वे ससुरासुरदानवाः । तदा गर्गं पृच्छमाना बलं चंद्रस्य तत्त्वतः

દેવ, અસુર અને દાનવ—બધાએ તેને નમસ્કાર કર્યો; પછી ચંદ્રના સાચા બળ વિશે ગર્ગને પૂછવા લાગ્યા.

Verse 35

गर्गेणोक्तास्तदा सर्वेषां बलमद्य वै । केंद्रस्थानगताः सर्वे भवतामुत्तमा ग्रहाः

ત્યારે ગર્ગે કહ્યું—“નિશ્ચયે આજે બળ તમારાં સૌનું જ છે; કારણ કે તમારાં ઉત્તમ ગ્રહો બધા કેન્દ્રસ્થાનોમાં સ્થિત છે.”

Verse 36

चंद्रं मुरुः समायातो बुधश्चैव समागतः । आदित्यश्च तथा शुक्रः शनिरंगारको महान्

ચંદ્ર પાસે મુરુ આવ્યો; બુધ પણ સમાગમ પામ્યો. તેમ જ આદિત્ય, શુક્ર, શનિ અને મહાબલી અંગારક (મંગળ) પણ આવ્યા.

Verse 37

तस्माच्चंद्रबलं श्रेष्ठं भवतां कार्यसिद्धये । गोमंतसंज्ञकोनाम मुहूर्तोऽयं जयप्रदः

અતએવ તમારા કાર્યસિદ્ધિ માટે ચંદ્રબળ શ્રેષ્ઠ છે. ‘ગોમંત’ નામનો આ મુહૂર્ત જયપ્રદ છે.

Verse 38

एवमाश्वासिता देवा गर्गेणैव महात्मना । ममंथुरब्धिं त्वरिता गर्जमाना महाबलाः

મહાત્મા ગર્ગે આ રીતે આશ્વાસન આપતાં દેવગણ મહાબલવાન બની, ગર્જના કરતાં, ત્વરિત સમુદ્રમંથન કરવા લાગ્યા.

Verse 39

द्विगुणं बलमापन्ना महात्मानो दृढव्रताः । महेशं स्मरमाणास्ते गणेशं च पुनः पुनः

તે મહાત્માઓ દૃઢવ્રતી બની દ્વિગુણ બળ પ્રાપ્ત કર્યું—મહેશનું સ્મરણ કરતાં અને વારંવાર ગણેશનું આવાહન કરતાં.

Verse 40

निर्मथ्यमानादुदधेर्गर्जमानाच्च सर्वशः । निर्गता सुरभिः साक्षाद्देवानां कार्यसिद्धये

મંથન થતો અને સર્વત્ર ગર્જતો સમુદ્રમાંથી, દેવોના કાર્યસિદ્ધિ માટે, સాక్షાત્ સુરભિ પ્રગટ થઈ.

Verse 41

तुष्टा कपिलवर्णां सा ऊधोभारेण भूयसा । तरंगोपरि गच्छंती शनकैः शनकैस्ततः

તે પ્રસન્ન, કપિલવર્ણા ગાય, પોતાના ભારે થણના ભારથી દબાઈ, તરંગોના શિખરો પર ધીમે ધીમે આગળ વધતી ગઈ।

Verse 42

कामधेनुं समायांतीं दृष्ट्वा सर्वे सुरासुराः । पुष्पवर्षेण महता ववर्षुरमितप्रभाम्

કામધેનુને નજીક આવતી જોઈ, સર્વ દેવો અને અસુરોએ તે અપરિમિત તેજવાળી પર મહાન પુષ્પવર્ષા વરસાવી।

Verse 43

तदा तूर्याण्यनेकानि नेदुर्वाद्यान्यनेकशः । आनीता जलमध्याच्च संवृता गोशतैरपि

ત્યારે અનેક તૂર્યો નાદ કરવા લાગ્યા અને અનેક પ્રકારનાં વાદ્યો ગુંજ્યાં. જળમધ્યમાંથી લાવવામાં આવેલી તે, સૈકડો ગાયો વડે ઘેરાયેલી પણ પ્રગટ થઈ।

Verse 44

तासु नीलाश्च कृष्णश्च कपिलाश्च कपिंजलाः । बभ्रवः श्यामका रक्ता जंबूवर्णाश्च पिंगलाः । आभिर्युक्ता तदा गोभिः सुरभिः प्रत्यदृश्यत

તેમામાં નીલા, કાળા, કપિલા અને કપિંજલવર્ણા; તેમજ ભૂરા, શ્યામ, લાલ, જાંબુવર્ણા અને પિંગલ પણ હતાં. આ ગાયો સાથે યુક્ત સૂરભિ ત્યારે દેખાઈ।

Verse 45

असुरासुरसंवीतां कामधेनुं ययाचिरे । ऋषयो हर्षसंयुक्ता देवान्दैत्यांश्च तत्क्षणात्

દેવ-અસુર સમૂહથી ઘેરાયેલી કામધેનુને, હર્ષથી ભરેલા ઋષિઓએ તે ક્ષણે દેવો અને દૈત્યો પાસે માગી લીધી।

Verse 46

सर्वेभ्यश्चैव विप्रेभ्यो नानागोत्रेभ्य एव च । सुरभीसहिता गावो दातव्या नात्र संशयः

બધા બ્રાહ્મણોને—વિવિધ ગોત્રોના પણ—સુરભિ સહિત ગાયો દાન આપવી જોઈએ; તેમાં સંશય નથી।

Verse 47

तैर्याचितास्तेऽत्र सुरासुराश्च ददुश्च ता गाः शिवतोषणाय । तैः स्वीकृतास्ता ऋषिभिः सुमंगलैर्महात्मभिः पुण्यतमैः सुरभ्यः

તેમની વિનંતીથી દેવો અને અસુરોએ શિવને પ્રસન્ન કરવા માટે તે ગાયો આપી. તે સૂરભિ-ગાયો પરમ મંગલમય, મહાત્મા અને અતિ પુણ્યવાન ઋષિઓએ સ્વીકારી।

Verse 48

पुण्याहं मुनिभिः सर्वैः कारितास्ते तदा सुराः । देवानां कार्यसिद्ध्यर्थमसुराणां क्षयाय च

ત્યારે સર્વ મુનિઓએ દેવોથી ‘પુણ્યાહ’ મંગલવિધિ કરાવી—દેવકાર્ય સિદ્ધિ માટે અને અસુરોના ક્ષય માટે।

Verse 49

पुनः सर्वे सुसंरब्धा ममंथुः क्षीरसागरम् । मथ्यमानात्तदा तस्मादुदधेश्च तथाऽभवत्

પછી સૌએ દૃઢ નિશ્ચયથી ફરી ક્ષીરસાગરનું મંથન કર્યું. તે સમુદ્ર મંથાતો હતો ત્યારે તેની ઊંડાઈમાંથી વધુ અદ્ભુત પ્રાકટ્યો થયા।

Verse 50

कल्पवृक्षः पारिजातश्चूतः संतानकस्तथा । तान्द्रुमानेकतः कृत्वा गन्धर्वनगरोपमान् । ममंथुरुग्रं त्वरिताः पुनः क्षीरार्णवं बुधा

કલ્પવૃક્ષ, પારિજાત, આંબો અને સંતાનક—આ વૃક્ષોને એકત્ર કરી ગંધર્વનગર સમા ગોઠવી—બુદ્ધિમાનોએ ક્ષીરાર্ণવને ફરી ઝડપથી અને ઉગ્ર રીતે મંથન કર્યું।

Verse 51

निर्मथ्यमानादुदधेरभवत्सूर्यवर्चसम् । रत्नानामुत्तमं रत्नं कौस्तुभाख्यं महाप्रभम्

સમુદ્ર મથાતાં સૂર્યસમાન તેજ પ્રગટ થયું—રત્નોમાં ઉત્તમ રત્ન, મહાપ્રભ ‘કૌસ્તુભ’ નામનું દિવ્ય મણિ।

Verse 52

स्वकीयेन प्रकाशेन भासयंतं जगत्त्रयम् । चिंतामणिं पुरस्कृत्य कौस्तुभं ददृशुर्हि ते

પોતાના જ પ્રકાશથી તે ત્રિલોકને પ્રકાશિત કરતો હતો; ચિંતામણિને અગ્રે રાખી તેમણે નિશ્ચયે કૌસ્તુભને જોયો।

Verse 53

सर्वे सुरा ददुस्तं वै कौस्तुभं विष्णवे तदा । चिंतामणि ततः कृत्वा मध्ये चैव सुरासुराः । ममंथुः पुनरेवाब्धिं गर्जंतस्ते बलोत्कटाः

ત્યારે સર્વ દેવોએ તે કૌસ્તુભ વિષ્ણુને અર્પણ કર્યો. પછી ચિંતામણિને મધ્યલક્ષ્ય બનાવી, દેવ-અસુરો—બળગર્વે ગર્જના કરતાં—સમુદ્રને ફરી મથવા લાગ્યા।

Verse 54

मथ्यमानात्ततस्तस्मादुच्चैःश्रवाः समद्भुतम् । बभूव अश्वो रत्नानां पुनश्चैरावतो गजः

મથન ચાલુ રહેતાં તે સમુદ્રમાંથી અદ્ભુત ઉચ્ચૈઃશ્રવા પ્રગટ થયો—અશ્વરત્નોમાં શ્રેષ્ઠ; અને પછી ઐરાવત ગજ પણ પ્રગટ્યો।

Verse 55

तथैव गजरत्नं च चतुःषष्ट्या समन्वितम् । गजानां पांडुराणां च चतुर्द्दन्तं मदान्वितम्

તેમ જ ગજરત્ન પણ પ્રગટ્યું, ચોસઠ (અન્ય) ગજો સાથે—પાંડુર ગજોનો અધિપતિ, ચતુર્દંત, મદ-વીર્યથી પરિપૂર્ણ।

Verse 56

तान्सर्वान्मध्यतः कृत्वा पुनश्चैव ममंथिरे । निर्मथ्यमानादुदधेर्निर्गतानि बहून्यथ

તે સર્વ ખજાનાઓને મધ્યમાં રાખીને તેમણે ફરી મથન કર્યું. સમુદ્ર સારી રીતે મથાતાં તેમાંથી ત્યારે અનેક વધુ વસ્તુઓ પ્રગટ થઈ।

Verse 57

मदिरा विजया भृंगी तथा लशुनगृंजनाः । अतीव उन्मादकरो धत्तूरः पुष्करस्तथा

ત્યારે મદિરા, વિજયા, ભૃંગી, તેમજ લસણ અને ડુંગળી પ્રગટ થયા; અતિ ઉન્માદ કરનાર ધતૂરા અને પુષ્કર પણ પ્રગટ થયા।

Verse 58

स्थापिता नैकपद्येन तीरे नदनदीपतेः । पुनश्च ते तत्र महासुरेन्द्रा ममंथुरब्धिं सुरसत्तमैः सह

નૈકપદ્યે તે બધું નદીનદીઓના અધિપતિના કિનારે સ્થાપિત કર્યું. પછી ત્યાં જ મહાસુરેન્દ્રોએ શ્રેષ્ઠ દેવો સાથે સમુદ્રનું મથન કર્યું।

Verse 59

निर्मथ्यमानादुदधेस्तदासीत्सा दिव्य लक्ष्मीर्भुवनैकनाथा । आन्वीक्षिकीं ब्रह्मविदो वदंति तथआ चान्ये मूलविद्यां गृणंति

સમુદ્ર મથાતો હતો ત્યારે દિવ્ય તેજસ્વિણી લક્ષ્મી પ્રગટ થઈ—જે સર્વ ભુવનની એકમાત્ર અધિષ્ઠાત્રી છે. બ્રહ્મવિદો તેને ‘આન્વીક્ષિકી’ કહે છે, અને અન્ય તેને મૂળવિદ્યા તરીકે ગાય છે।

Verse 60

ब्रह्मविद्यां केचिदाहुः समर्थाः केचित्सिद्धिमृद्धिमाज्ञा मथाशाम् । यां वैष्णवीं योगिनः केचिदाहुस्तथा च मायां मायिनो नित्ययुक्ताः

કેટલાક સમર્થ લોકો તેને બ્રહ્મવિદ્યા કહે છે; કેટલાક તેને સિદ્ધિ અને ઋદ્ધિ—ઇચ્છિત હેતુઓ પર અધિકાર આપનારી—માને છે. કેટલાક યોગીઓ તેને વૈષ્ણવી શક્તિ કહે છે, અને નિત્ય માયાવિદ્યામાં નિપુણ માયાવીઓ તેને માયા સ્વરૂપ જ કહે છે।

Verse 61

वदंति सर्वे केनसिद्धांतयुक्तां यां योगमायां ज्ञानशक्त्यान्विता ये

સર્વે તેણીને નિશ્ચિત તર્ક અને સિદ્ધાંતથી પ્રતિષ્ઠિત કહે છે—જેણે તેઓ ‘યોગમાયા’ કહે છે, જે જ્ઞાનશક્તિથી સમન્વિતા છે.

Verse 62

ददृशुस्तां महालक्ष्मीमायांती शनकैस्तदा । गौरां च युवतीं स्निग्धां पद्मकिंजल्कभूषणाम्

ત્યારે તેમણે મહાલક્ષ્મીને ધીમે ધીમે આવતી જોઈ—ગૌરવર્ણા, યુવતી, સ્નિગ્ધ તેજસ્વિની, કમળના કેશરના ભૂષણોથી અલંકૃત।

Verse 63

सुस्मितां सुद्विजां श्यामां नवयौवनभूषणाम् । विचित्रवस्त्राभरणरत्नानेकोद्यतप्रभाम्

તે સુમધુર સ્મિતવાળી, ઉજ્જ્વલ દંતશોભાથી યુક્ત, શ્યામકાંતિથી મનોહર, નવયૌવનથી ભૂષિત હતી; વિચિત્ર વસ્ત્રો, આભૂષણો અને અનેક રત્નોની પ્રભા તેણીમાંથી ઉદ્ભવતી હતી.

Verse 64

बिंबोष्ठीं सुनसां तन्वीं सुग्रीवां चारुलोचनाम् । सुमध्यां चारुजघनां बृहत्कटितटां तथा

તેણાં હોઠ પક્વ બિંબફળ જેવા; નાસિકા સુશોભિત; દેહ પાતળો; ગ્રીવા સુંદર; નેત્ર મનોહર. તેની કમર કોમળ, નિતંબ રમણીય, અને કટિપ્રદેશ વિશાળ તથા ગૌરવમય હતો.

Verse 65

नानारत्नप्रदीपैश्च नीराजितमुखांबुजाम् । चारुप्रसन्नवदनां हारनूपूरशोभिताम्

અनेक રત્નદીપોના નીરાજનથી તેણીનું કમલમુખ પૂજિત થયું; તેનું મુખ પ્રસન્ન અને મનોહર હતું, અને તે હાર તથા નૂપુરથી શોભિત હતી.

Verse 66

मूर्द्धनि ध्रियमाणेन च्छत्रेणापि विराजिताम् । चामरैर्वीज्यमानां तां गंगाकल्लोललोहितैः

મસ્તક ઉપર ધરાયેલ રાજછત્રથી તે વધુ જ વિરાજમાન થઈ. ગંગાના તરંગો સમી લાલિમાવાળા ચામરોથી તેને ચોતરફથી પંખાવાતી હતી.

Verse 67

पांडुरं गजमारूढां स्तूयमानां महर्षिभिः । सुरद्रुमपुष्पमालां बिभ्रतीं मल्लिकायुताम्

તે પાંડુર (શ્વેત) હાથી પર આરુઢ થઈ તેજસ્વી હતી અને મહર્ષિઓ દ્વારા સ્તુત થતી હતી. તેણે સુરદ્રુમના પુષ્પોની માળા ધારણ કરી હતી, જેમાં મલ્લિકા (ચમેલી) મિશ્રિત હતી.

Verse 68

कराग्रे ध्रियमाणां तां दृष्ट्वा देवाः समुत्सुकाः । आलोकनपरा यावत्तावत्तान्ददृशे ह्यसौ

તેણે અગ્રભાગે હાથના અગ્રે ધારણ કરાયેલી જોઈ દેવો ઉત્સુક બન્યા અને દર્શનમાં તત્પર રહ્યા. જેટલો સમય તેઓ તેને નિહાળતા રહ્યા, એટલો જ સમય તે પણ નિશ્ચયે તેમને જોતિ રહી.

Verse 69

देवांश्च दानवांश्चैव सिद्धचारणपन्नगान् । यथा माता स्वपुत्रांश्च महालक्ष्मीस्तथा सती

તે સતી મહાલક્ષ્મીએ દેવો, દાનવો, સિદ્ધ-ચારણો અને પન્નગોને એવી રીતે નિહાળ્યા, જેમ માતા પોતાના પુત્રોને જુએ છે.

Verse 70

आलोकितास्तथा देवास्तया लक्ष्म्या श्रियान्विताः । सञ्जातास्तत्क्षणादेव राज्य लक्षणलक्षिताः । दैत्यास्ते निःश्रिका जाता ये श्रियाऽनवलोकिताः

લક્ષ્મીની દૃષ્ટિ પડેલા દેવો તે ક્ષણે જ શ્રીસમૃદ્ધ બની રાજ્યલક્ષણોથી ચિહ્નિત થયા. પરંતુ જેમ દૈત્યો પર શ્રીની નજર ન પડી, તેઓ તેજ અને સૌભાગ્યથી વંચિત થઈ નીઃશ્રીક બન્યા.

Verse 71

निरीक्ष्यमाणा च तदा मुकुन्दं तमालनीलं सुकपोलनासम् । विभ्राजमानं वपुषा परेण श्रीवत्सलक्ष्मं सदयावलोकम्

ત્યારે તેણીએ મુકુન્દને નિહાળ્યો—તમાલવૃક્ષ સમો શ્યામ, સુંદર કપોલ અને નાસિકાવાળો, પરમ દિવ્ય તેજથી ઝળહળતો, શ્રીવત્સચિહ્નધારી અને કરુણ દૃષ્ટિવાળો।

Verse 72

दृष्ट्वा तदैव सहसा वनमालयान्विता लक्ष्मीर्गजादवततार सुविस्मयंती । कंठे ससर्ज पुरुषस्य परस्य विष्णोर्मालां श्रिया विरचितां भ्रमरैरुपेताम्

તેમને જોઈ વનમાલાથી અલંકૃત લક્ષ્મી અતિ વિસ્મયથી સહસા ગજ પરથી ઉતરી અને ભમરાઓથી ઘેરાયેલી, શ્રીથી રચાયેલી માળા પરમ પુરુષ વિષ્ણુના કંઠે અર્પણ કરી।

Verse 73

वामांगमाश्रित्य तदा महात्मनः सोपाविशत्तत्र समीक्ष्य ता उभौ । सुराः सदैत्या मुदमापुरद्भुतां सिद्धाप्सरः किंनरचारणाश्च

ત્યારે તેણીએ તે મહાત્મા પ્રભુના વામ અંગનો આશ્રય લઈને ત્યાં બેસી ગઈ. તે બંનેને સાથે જોઈ દેવો દૈત્યો સહિત, સિદ્ધો, અપ્સરાઓ, કિન્નરો અને ચારણો અદ્ભુત આનંદથી ભરાઈ ગયા।

Verse 74

सर्वेषामेव लोकानामैकपद्येन सर्वशः । हर्षो महानभूत्तत्र लक्ष्मीनारायणागमे

લક્ષ્મી-નારાયણના સમાગમે ત્યાં સર્વ લોકોમાં એક જ ક્ષણે સર્વ રીતે મહાન હર્ષ ઉત્પન્ન થયો।

Verse 75

लक्ष्म्या वृतो महाविष्णुर्लक्ष्मीस्तेनैव संवृता । एवं परस्परं प्रीत्या ह्यवलोकनतत्परौ

લક્ષ્મીથી ઘેરાયેલા મહાવિષ્ણુ હતા અને લક્ષ્મી પણ તેમનાં જ આલિંગનમાં હતી. આમ પરસ્પર પ્રીતિથી બંને એકબીજાને નિહાળવામાં જ તત્પર રહ્યા।

Verse 76

शंखाश्च पटहाश्चैव मृदंगानकगोमुखाः । भेर्यश्च झर्झरीणां च स शब्दस्तुमुलोऽभवत्

શંખો અને પટહો, મૃદંગ, આનક અને ગોમુખ, તેમજ ભેરી અને ઝર્ઝરી—આ બધાનો ધ્વનિ ત્યારે અત્યંત તુમુલ બની ઊઠ્યો.

Verse 77

बभूव गायकानां च गायनं सुमहत्तदा । ततानि विततान्येन घानानि सुषिराणि च

ત્યારે ગાયકમંડળનું ગાન અત્યંત ભવ્ય બન્યું; અને તંત્રી, વિતત, ઘાન તથા સુષિર—બધા પ્રકારના વાદ્યો પણ વાગવા લાગ્યા.

Verse 78

एवं वाद्यप्रभेदैश्च विष्णुं सर्वात्मना हरिम् । अतोषयन्सुगीतज्ञा गंधर्वाप्सरसां गणाः

આ રીતે વિવિધ વાદ્યભેદો સાથે, સુગીતમાં નિપુણ ગંધર્વો અને અપ્સરાઓના ગણોએ સર્વહૃદયથી વિષ્ણુ-હરીને પ્રસન્ન કર્યા.

Verse 79

तथा जगुर्नारदतुंबुरादयो गंधर्वयक्षाः सुरसिद्ध संघाः । संसेवमानाः परमात्मरूपं नारायणं देवमगाधबोधम्

તેમ જ નારદ, તુંબુરુ વગેરે ગંધર્વ-યક્ષો તથા દેવો અને સિદ્ધોના સમૂહોએ પણ ગાન કર્યું—પરમાત્મસ્વરૂપ, અગાધ બોધવાળા દેવ નારાયણની ભક્તિપૂર્વક સેવા કરતાં કરતાં।