Adhyaya 10

Verse 1

मुनय ऊचुः । यत्त्वया कथितं ब्रह्मन्ब्रह्मांडं सचराचरम् । भस्मीभूतं रुद्रकोपात्कालकूटाग्निनाऽथ़खिलम्

મુનિઓએ કહ્યું— હે બ્રાહ્મણ, તમે કહ્યુ તેમ, ચરાચર સહિત આખું બ્રહ્માંડ રુદ્રના કોપથી, કાલકૂટની અગ્નિ દ્વારા, ભસ્મીભૂત થયું।

Verse 2

ब्रह्मांडांतरतः किं तु रुद्रं मन्यामहे वयम् । तदा चराचरं नष्टं ब्रह्मविष्णुपुरोगमम्

પરંતુ બ્રહ્માંડની અંદર રુદ્રને અમે ક્યાં માનીએ? કારણ કે તે સમયે બ્રહ્મા-વિષ્ણુ અગ્રેસર હોવા છતાં સર્વ ચરાચર નષ્ટ થયું।

Verse 3

भस्मीभूतं रुद्रकोपात्कथं सृष्टिः प्रवर्तिता । कुतो ब्रह्मा च विष्णुश्च कुतश्चंद्रपुरोगमाः

રુદ્રના કોપથી સર્વ ભસ્મીભૂત થયું ત્યારે સૃષ્ટિ ફરી કેવી રીતે પ્રવર્તી? બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ ક્યાંથી પ્રગટ થયા, અને ચંદ્ર સહિત અન્ય જ્યોતિર્ગણ ક્યાંથી આવ્યા?

Verse 4

अन्ये सुरा सुराः कुत्र भस्मीभूता लयं गताः । अत ऊर्ध्वं किमभवत्तत्सर्वं वक्तुमर्हसि

બીજા દેવો અને અસુરો ભસ્મીભૂત થઈ લયને પામ્યા પછી ક્યાં ગયા? ત્યાર પછી શું બન્યું—તે સર્વ તમે કૃપા કરીને કહો.

Verse 5

व्यासप्रसादात्सकलं वेत्थ त्वं नापरो हि तत् । तस्माज्ज्ञानमयं शास्त्रं तज्जानासि न चापरः

વ્યાસના પ્રસાદથી તમે સર્વ જાણો છો; એવો જાણનાર બીજો કોઈ નથી. તેથી જ્ઞાનમય શાસ્ત્ર તમને જ જાણીતું છે, બીજાને નહીં.

Verse 6

इति पृष्टस्तदा सर्वैर्मुनिभिर्भावितात्मभिः । सूतो व्यासं नमस्कृत्य वाक्यं चेदमथाब्रवीत्

આ રીતે ભાવિતાત્મા સર્વ મુનિઓએ પૂછતાં સૂતે પહેલા વ્યાસને નમસ્કાર કર્યો અને પછી આ વચન કહ્યું.

Verse 7

लोमश उवाच । यदा ब्रह्मांडमध्यस्था व्याप्ता देवा विषाग्निना । हरिब्रह्मादयो ह्येते लोकपालाः सवासवाः । तदा विज्ञापितः शंभुर्हेरंबेन महात्मना

લોમશ બોલ્યા—જ્યારે બ્રહ્માંડની અંદર સ્થિત દેવગણ વિષાગ્નિથી વ્યાપ્ત થયા—વિષ્ણુ, બ્રહ્મા, લોકપાલો અને ઇન્દ્ર સહિત—ત્યારે મહાત્મા હેરંબ (ગણેશ) એ શંભુને નિવેદન કર્યું.

Verse 8

हेरंब उवाच । हे रुद्र हे महादेव हे स्थाणो ह जगत्पते । मया विघ्नं विनोदेन कृतं तेषां सुदुर्जयम्

હેરંબે કહ્યું— હે રુદ્ર, હે મહાદેવ, હે સ્થાણુ, હે જગત્પતે! મેં વિનોદભાવથી તેમના માટે અતિ દુર્જય એવો વિઘ્ન રચ્યો છે।

Verse 9

भयेन मति मोहात्त्वां नार्च्चयंति च मामपि । उद्योगं ये प्रकुर्वन्ति तेषां क्लेशोऽधिको भवेत्

ભય અને મતિમોહથી તેઓ ન તો તમારું અર્ચન કરે છે, ન મારું પણ. જે માત્ર પ્રયત્નમાં જ લાગ્યા રહે, તેમના ક્લેશ વધુ થાય છે।

Verse 10

एवमभ्यर्थितस्तेन पिनाकी वृषभध्वजः । विघ्नांधकारसूर्येण गणाधिपतिना तदा

આ રીતે તેની પ્રાર્થનાથી પિનાકી, વૃષભધ્વજ પ્રભુ—ત્યારે વિઘ્નરૂપ અંધકારના સૂર્ય સમાન ગણાધિપતિ દ્વારા (સમિપે) આવ્યાં।

Verse 11

लिंगरूपोऽब्रवीच्छंभुर्निराकारो निरामयः । निरंजनो व्योमकेशः कपर्द्दी नीललोहितः

લિંગરૂપે સ્થિત, નિરાકાર, નિરામય, નિરંજન—વ્યોમકેશ, કપર્દી, નીલ-લોહિત શંભુએ કહ્યું।

Verse 12

महेश्वर उवाच । हेरंब श्रृणु मे वाक्यं श्रद्धया परया युतः । अहंकारात्मकं चैव जगदेतच्चराचरम्

મહેશ્વરે કહ્યું— હે હેરંબ, પરમ શ્રદ્ધાથી યુક્ત થઈને મારું વચન સાંભળ. આ સમગ્ર ચરાચર જગત અહંકારસ્વરૂપ જ છે।

Verse 13

स्थितिं करोत्यहंकारः प्रलयोत्पत्तिमेव च । जगदादौगणपते तदा विज्ञप्तिमात्रतः

અહંકાર જ જગતની સ્થિતિ, પ્રલય અને ઉત્પત્તિ કરાવે છે. હે ગણપતિ, જગદાદિમાં આ સર્વ માત્ર જ્ઞાન-પ્રેરણામાત્રથી થાય છે.

Verse 14

मायाविरहितं शांतं द्वैताद्वैतपरं सदा । ज्ञप्तिमात्रस्वरूपं तत्सदानंदैकलक्षणम्

તે તત્ત્વ માયાવિરહિત, શાંત અને સદા દ્વૈત-અદ્વૈતથી પર છે. તેનું સ્વરૂપ માત્ર શુદ્ધ ચૈતન્ય છે; તેનું એકમાત્ર લક્ષણ નિત્યાનંદ છે.

Verse 15

गणपतिरुवाच । यदि त्वं केवलो ह्यात्मा परमानन्दलक्षणः । तस्मात्त्वदपरं किंचिन्नान्यदस्ति परंतप

ગણપતિએ કહ્યું—જો તમે જ પરમાનંદલક્ષણવાળા એકમાત્ર આત્મા હો, તો તમારા સિવાય બીજું કશું જ નથી, હે પરંતપ।

Verse 16

नानारूपं कथं जातं सुरासुरविलक्षणम् । विचित्रं मोहजननं त्रिभिर्द्देवैश्च लक्षितम्

આ નાનારૂપી જગત કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયું—દેવો અને અસુરોમાં ભિન્ન ભિન્ન રૂપોથી યુક્ત—વિચિત્ર, છતાં મોહજનક, અને ત્રિદેવો દ્વારા ત્રિવિધ રીતે લક્ષિત?

Verse 17

भूतग्रामैश्चतुर्भिश्च नानाभेदैः समन्वितैः । जातं संसारचक्रं च नित्यानित्यविलक्षणम्

નાનાભેદોથી યુક્ત એવા ચાર ભૂતસમૂહોથી આ સંસારચક્ર ઉત્પન્ન થયું—જેમાં નિત્ય અને અનિત્ય બંનેના લક્ષણો દેખાય છે.

Verse 18

परस्परविरोधेन ज्ञानवादेन मोहिताः । कर्मवादरताः केचित्केचित्स्वगुणमाश्रिताः

પરસ્પર વિરોધી જ્ઞાનવાદોથી મોહિત થઈ કેટલાક કર્મવાદમાં રત રહે છે; અને કેટલાક પોતાના સ્વભાવજ ગુણને જ આશ્રયે રહે છે.

Verse 19

ज्ञाननिष्ठाश्च ये केचित्परस्परविरोधिनः । एवं संशयमापन्नं त्राहि मां वृषभध्वज

જ્ઞાનનિષ્ઠ એવા કેટલાક પણ પરસ્પર વિરોધી દેખાય છે. આમ સંશયમાં પડેલા મને બચાવો, હે વૃષભધ્વજ (શિવ)!

Verse 20

अहं गणश्च कुत्रत्याः क्व चायं वृषभः प्रभो । एते चान्ये च बहवः कुतो जाताश्च कुत्र वै

હું અને આ ગણો ક્યાંથી આવ્યા, અને આ વૃષભ ક્યાંથી છે, હે પ્રભુ? તેમજ આ અને બીજા ઘણા ક્યાંથી જન્મ્યા અને ખરેખર ક્યાં જાય છે?

Verse 21

कृताः सर्वे महाभागाः सात्त्विका राजसाश्च वै । प्रहस्य भगवाञ्छंभुर्गणेशं वक्तुमुद्यतः

આ બધા મહાભાગ્યશાળી સાત્ત્વિક અને રાજસ સ્વભાવથી રચાયેલા છે. ભગવાન શંભુ સ્મિત કરીને ગણેશને ઉત્તર આપવા ઉદ્યત થયા.

Verse 22

महेश्वर उवाच । कालशक्त्या च जातानि रजःसत्त्वतमांसि च । तैरावृतं जगत्सर्वं सदेवासुमानुषम्

મહેશ્વરે કહ્યું—કાળશક્તિથી રજ, સત્ત્વ અને તમ ઉત્પન્ન થાય છે. એ જ ગુણોથી દેવ, અસુર અને મનુષ્ય સહિત સમગ્ર જગત આવૃત છે.

Verse 23

परिदृश्यमानमेतच्चानश्वरं परमार्थतः । विद्ध्येतत्सर्वसिद्ध्यैव कृतकत्वाच्च नश्वरम्

દૃશ્યમાન આ જગત પરમાર્થથી અવિનાશી નથી. કૃતક હોવાથી તે નશ્વર જ છે—એવું જાણવું જ સર્વસિદ્ધિ તરફ દોરી જાય છે.

Verse 24

लोमश उवाच । यावद्गणेशसंयुक्तो भाषमाणः सदाशिवः । लिंगरूपी विश्वरूपः प्रादुर्भूता सदाशिवात्

લોમશ બોલ્યા—ગણેશ સાથે સદાશિવ જ્યારે વચન બોલતા હતા, ત્યારે સદાશિવમાંથી લિંગરૂપ, વિશ્વરૂપ પરમેશ્વર પ્રાદુર્ભૂત થયા.

Verse 25

शिवरूपा जगद्योनिः कार्यकारणरूपिणी । लिंगरूपी स भगवान्निमग्नस्तत्क्षणादभूत्

શિવસ્વરૂપ, જગતની યોનિ, કાર્ય-કારણરૂપ—એ જ ભગવાન લિંગરૂપ બની તે ક્ષણેજ પ્રતિષ્ઠિત થયા.

Verse 26

एका स्थिता परा शक्तिर्ब्रह्मविद्यात्मलक्षणा । गणेशो विस्मयाविष्टो ह्यवलोकनतत्परः

ત્યાં બ્રહ્મવિદ્યાસ્વરૂપ એક પરાશક્તિ સ્થિત હતી. ગણેશ આશ્ચર્યમાં મગ્ન થઈ માત્ર તેના દર્શનમાં જ તત્પર રહ્યો.

Verse 27

ऋषय ऊचुः । प्रकृत्यन्तर्गतं सर्वं जगदेतच्चराचरम् । गणेशस्य पृथक्त्वं च कथं जातं तदुच्यताम्

ઋષિઓએ કહ્યું—આ સમગ્ર ચરાચર જગત પ્રકૃતિમાં અંતર્ગત છે. તો ગણેશનું અલગપણું કેવી રીતે થયું? કૃપા કરીને કહો.

Verse 28

लोमश उवाच । साक्षात्प्रकृत्याः संभूतो गणेशो भगवानभूत् । यथारूपः शिवः साक्षात्तद्रूपो हि गणेश्वरः

લોમશ બોલ્યા—ગણેશ સాక్షાત્ પ્રકૃતિમાંથી ઉત્પન્ન થઈ ભગવાન બન્યા. ખરેખર શિવનું જે સ્વરૂપ છે, એ જ સ્વરૂપ ગણેશ્વરનું છે.

Verse 29

शिवेन सह संग्रामो ह्यभूत्तस्य महात्मनः । अज्ञानात्प्रकृतो भूत्वा बहुकालं निरन्तरम्

તે મહાત્માનો શિવ સાથે યુદ્ધ થયો. અજ્ઞાનવશ પ્રકૃતિના બંધનમાં બંધાઈ, તે બહુ લાંબા સમય સુધી અવિરત એ જ રીતે રહ્યો.

Verse 30

तस्य दृष्ट्वा ह्यजेयत्वं गजारूढस्य तत्तदा । त्रिशूलेनाहनच्छंभुः सगजं तमपातयत्

ત્યારે ગજારૂઢ તેના અજેયપણાને જોઈ શંભુએ ત્રિશૂલથી પ્રહાર કર્યો અને તેને ગજসহ પાડી દીધો.

Verse 31

तदा स्तुतो महादेवः परशक्त्या परंतपः । परशक्तिमुवाचेदं वरं वरय शोभने

ત્યારે પરાશક્તિએ પરંતપ મહાદેવની સ્તુતિ કરી. મહાદેવે તે પરાશક્તિને કહ્યું—“હે શોભને, વર માગ.”

Verse 32

तदा वृतो महादेवो वरेण परमेण हि । योऽयं त्वया हतो देव मम पुत्रो न संशयः

ત્યારે મહાદેવ પાસે પરમ વર માગવામાં આવ્યો—“હે દેવ, જેને તમે હણ્યો છે તે મારો પુત્ર છે; તેમાં શંકા નથી.”

Verse 33

त्वां न जानात्ययं मूढः प्रकृत्यंशसमुद्भवः । तस्मात्पुत्रं जीवयेमं मम तृष्ट्यर्थमेव च

આ મૂઢ પ્રકૃતિના અંશમાંથી ઉત્પન્ન હોવાથી તમને ઓળખતો નથી. તેથી મારી તૃપ્તિ માટે પણ આ પુત્રને જીવિત કરો.

Verse 34

प्रहस्य भगवान्रुद्रो मायापुत्रमजीवयत् । सिंधुरवदनेनैव मुखे स समयोजयत्

ભગવાન રુદ્ર હસતાં હસતાં માયાજાત પુત્રને જીવિત કર્યો અને તેના મુખ પર હાથીનું મુખ જ જોડ્યું.

Verse 35

तदा गजाननो जातः प्रसादाच्छंकरस्य च । मायापुत्रोपि निर्मायो ज्ञानवान्संबभूव ह

ત્યારે શંકરના પ્રસાદથી તે ગજાનન બન્યો. માયાથી જન્મ્યો હોવા છતાં માયામુક્ત થઈ સાચો જ્ઞાનવાન થયો.

Verse 36

आत्मज्ञानामृतेनैव नित्यतृप्तो निरामयः । समाधिसंस्थितो रौद्रः कालकालांतकोऽभवत्

આત્મજ્ઞાનના અમૃતથી સદા તૃપ્ત અને નિરામય બની, તે સમાધિમાં સ્થિત થયો; રૌદ્રભાવ ધારણ કરી ‘કાળ અને કાળાંતનો સંહારક’ બન્યો.

Verse 37

योगदंडार्थमुत्पाट्य स्वकीयं दशनं महत् । करे गृह्य गणाध्यक्षः शब्धब्रह्मातिवर्त्तते । ऋद्धिसिद्धिद्वयेनैव एकत्वेन विराजितः

યોગદંડ માટે પોતાનો મહાદંત ઉપાડી હાથમાં ધારણ કરીને ગણાધ્યક્ષ ‘શબ્દબ્રહ્મ’—માત્ર વાણીરૂપ પ્રકાશ—ને અતિક્રમ્યો. ઋદ્ધિ અને સિદ્ધિ બંનેથી યુક્ત થઈ તે એકત્વમાં વિરાજમાન થયો.

Verse 38

ये ते गणाश्च विघ्नाश्च ये चान्येऽभ्यधिका भुवि । तेषामपि पतिर्जातः कृतोऽसौ शंभुना तदा

જે જે ગણો અને વિઘ્નો છે, તથા પૃથ્વી પર જે અન્ય વધુ પ્રબળ છે—તેમનો પણ તે સ્વામી બન્યો; તે સમયે શંભુએ તેને એમ નિમ્યો.

Verse 39

तस्माद्वि लोकयामास प्रकृतिं विश्वरूपिणीम् । पृथक्स्थित्वाग्रतो जानाल्लिंगं प्रकृतिमेव च । ददर्श विमलं लिंगं प्रकृतिस्थं स्वभावतः

પછી તેણે વિશ્વરૂપિણી પ્રકૃતિનું દર્શન કર્યું. અલગ ઊભો રહી તેણે સામે લિંગ અને પ્રકૃતિ—બન્નેને ઓળખ્યાં; અને સ્વભાવતઃ પ્રકૃતિમાં સ્થિત નિર્મળ લિંગને જોયું.

Verse 40

आत्मानं च गणैः साद्धं तथैव च जगत्त्रयम् । लीनं लिंगे समस्तं तद्धेरम्बो ज्ञानवानपि

ત્યારે જ્ઞાનવાન હેરંબે પોતાને ગણો સાથે, તેમજ ત્રિલોકને પણ—સમસ્તને—લિંગમાં સંપૂર્ણ લીન થયેલું જોયું.

Verse 41

मुमोह च पुनः संज्ञां प्रतिलभ्य प्रयत्नतः । ननाम शिरसा ताभ्यामीशाभ्यां स गणेश्वरः

તે ફરી મૂર્છિત થયો; પછી પ્રયત્નથી સંજ્ઞા મેળવી, તે ગણેશ્વરે તે બે ઈશોને મસ્તક નમાવી પ્રણામ કર્યો.

Verse 42

तदा ददर्श तत्रैव लोकसंहारकारकम् । ब्रह्माणं चैव रुद्रं च विष्णुं चैव सदाशिवम्

ત્યારે ત્યાં જ તેણે લોકસંહારના કારણ-સ્વરૂપને જોયું—બ્રહ્મા, રુદ્ર, વિષ્ણુ અને સદાશિવને.

Verse 43

ददर्श प्रेततुल्यानि लिंगशक्त्यात्मकानि च । ब्रह्माण्डगोलकान्येव कोटिशः परमाणुवत्

તેણે પ્રેતસમાન દેખાતા, લિંગશક્તિસ્વરૂપ એવા અસંખ્ય બ્રહ્માંડ-ગોળકો જોયા—પરમાણુ સમા, કરોડો કરોડ।

Verse 44

लीयंते च विलीयंते महेशे लिंगरूपिणि । प्रकृत्यंतर्गतं लिंगं लिंगस्यांतर्गता च सा

તે લિંગરૂપ મહેશમાં લીન થઈ વિલીન થાય છે. લિંગ પ્રકૃતિની અંદર છે અને એ પ્રકૃતિ પણ લિંગની અંદર અંતર્નિહિત છે.

Verse 45

शक्त्या लिंगं च संछन्नं तदा सर्वमदृश्यत । लिंगेन शक्तिः संछन्ना परस्परमवर्तत

ત્યારે શક્તિએ લિંગને આચ્છાદિત કર્યું અને સર્વ અદૃશ્ય બન્યું. પછી લિંગે શક્તિને પણ આચ્છાદિત કરી—આ રીતે તેઓ પરસ્પર એકબીજાને આવરી રહ્યા।

Verse 46

शिवाभ्यां संश्रितं लोकं जगदेतच्चराचरम् । गणेशो वापि तज्ज्ञानं न परेऽपि तथाविदन्

આ સમગ્ર ચરાચર જગત શિવ-શક્તિ—આ બન્ને પર આશ્રિત છે. તે તત્ત્વનું યથાર્થ જ્ઞાન ગણેશને હતું; અન્યોએ તેમ જાણ્યું નહીં.

Verse 47

तदोवाच महातेजा गणाध्यक्षो गणैः सह । सशक्तिकं स्तूयमानः शक्त्या च परया तदा

ત્યારે મહાતેજસ્વી ગણાધ્યક્ષ ગણેશ, પોતાના ગણો સાથે, બોલ્યા—શક્તિસહિત દેવનું સ્તવન થતું હતું અને પરાશક્તિ પણ ત્યારે ત્યાં ઉપસ્થિત હતી।

Verse 48

गणेश उवाच । नमामि देवं शक्त्यान्वितं ज्ञानरूपं प्रसन्नं ज्ञानात्परं परमंज्योतिरूपम् । रूपात्परं परमं तत्त्वरूपं तत्त्वात्परं परमं मंगलं च आनंदाख्यं निष्कलं निर्विषादम्

ગણેશ બોલ્યા—શક્તિથી યુક્ત, પ્રસન્ન, જ્ઞાનસ્વરૂપ એવા દેવને હું નમસ્કાર કરું છું; જે જ્ઞાનથી પરે પરમ જ્યોતિસ્વરૂપ છે. જે રૂપથી પરે પરમ તત્ત્વસ્વરૂપ છે; અને તત્ત્વથી પણ પરે પરમ મંગલ—‘આનંદ’ નામે પ્રસિદ્ધ, નિષ્કલ અને વિષાદરહિત છે।

Verse 49

धूमात्परमयोवह्निर्धूमवत्प्रतिभासते । प्रकृत्यंतर्गस्त्वं हि लक्ष्यसे ज्ञानिसंभवः । प्रकृत्यंतर्गतस्त्वं हि मायाव्यक्तिरितीयसे

જેમ ધૂમથી પરે અગ્નિ પણ ધૂમવત્ દેખાય છે, તેમ તમે—પ્રકૃતિથી પરે હોવા છતાં—જ્ઞાનીઓમાં જ્ઞાનના ઉદયથી પ્રકૃતિની અંદર રહેલા જેવા જણાઓ છો. અને પ્રકૃતિમાં દેખાતા ત્યારે તમને માયાશક્તિની વ્યક્ત અભિવ્યક્તિ કહેવાય છે।

Verse 50

एवंविधस्त्वं भगवन्स्वमायया सृजस्यथोलुंपसि पासि विश्वम् । अस्माद्गरात्सर्वमिदं प्रनष्टं सब्रह्मविप्रेंद्रयुतं चराचरम्

હે ભગવન! તમે તમારી સ્વમાયાથી વિશ્વને સર્જો છો, સંહારો છો અને પાળો પણ છો. આ વિષથી આ સર્વ જગત—ચરાચર, તથા બ્રહ્મા અને ઋષિન્દ્રો સહિત—વિનાશ પામ્યું છે।

Verse 51

यथा पुरासीर्भगवान्महेशस्त्रैलोक्यनाथोऽसि चराचरात्मा । कुरुष्य शीघ्रं सहजीवकोशं चराचरं तत्सकलं प्रदग्धम्

હે ભગવાન મહેશ! જેમ તમે પ્રાચીનકાળે હતા—ત્રિલોકનાથ અને ચરાચરના આત્મા—તેમ જ હવે શીઘ્ર કરો: જીવકોશ સહિત આ દગ્ધ થયેલી સમગ્ર ચરાચર સૃષ્ટિને પુનઃ સ્થાપિત કરો।

Verse 52

लोमश उवाच । एवं स्तुतो गणेशेन भगवान्भूतभावनः । यदुत्थितं कालकूटं लोकसंहारकारकम्

લોમશ બોલ્યા—ગણેશ દ્વારા આ રીતે સ્તુત થયેલા, ભૂતભાવન ભગવાને લોકસંહાર કરનારું એવું ઉદ્ભવેલું કાલકૂટ વિષ તરફ ધ્યાન આપ્યું।

Verse 53

लिंगरूपेण तद्ग्रस्तं विमलं चाकरोत्तदा । सदेवासुरमर्त्याश्च सर्वाणि त्रिजगन्ति च । तत्क्षणाद्रक्षितान्येव कृपया परया युतः

ભગવાને લિંગરૂપ ધારણ કરીને તે (વિષ) ગળી લીધું અને તેને નિર્મળ કરી દીધું. તે ક્ષણે જ દેવ-અસુર-મર્ત્ય સહિત ત્રિલોક તેમની પરમ કરુણાથી રક્ષિત થયું.

Verse 54

ब्रह्मा विष्णुः सुरेंद्रश्च लोकपालाः सहर्षयः । यक्षा विद्याधराः सिद्धा गंधर्वाप्सरसां गणाः । उत्थिताश्चैव ते सर्वे निद्रापरिगता इव

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ઇન્દ્ર, ઋષિઓ સહિત લોકપાલો; યક્ષો, વિદ્યાધરો, સિદ્ધો તથા ગંધર્વ-અપ્સરાઓના ગણ—બધા જ જાણે નિદ્રામાંથી જાગ્યા હોય તેમ ઊભા થયા.

Verse 55

विस्मयेन समाविष्टा बभूवुर्जातसाध्वसाः । सर्वे देवासुराश्चैव ऊचुराश्चर्यवत्ततः

તેઓ વિસ્મયથી વ્યાપ્ત થયા અને અચાનક ભયથી પણ કંપી ઉઠ્યા. ત્યારબાદ બધા દેવો અને અસુરો આશ્ચર્યપૂર્વક બોલ્યા.

Verse 56

क्व कालकूटं सुमहद्येन विद्राविता वयम् । मृतप्रायाः कृताः सद्यः सलोकपालका ह्यमी

“તે અત્યંત ભયંકર, મહાન કાલકૂટ વિષ ક્યાં ગયું—જેનાથી અમે લોકપાલો સહિત ક્ષણમાં જ હાંકી કાઢાયા અને મૃતપ્રાય બની ગયા?”

Verse 57

इत्यब्रुवंस्तदा दैत्यास्तूष्णींभूतास्तदा स्थिताः । शक्रादयो लोकपाला विष्णुं सर्वेश्वरेश्वरम् । ब्रह्माणं च पुरस्कृत्य इदमूचुः समेधिता

આમ કહી દૈત્યો મૌન થઈ સ્થિર રહ્યા. ત્યારબાદ ઇન્દ્ર વગેરે લોકપાલો, બ્રહ્માને આગળ રાખીને, સર્વેશ્વરોના ઈશ્વર વિષ્ણુને સંબોધી સ્થિરમનથી આ વચનો બોલ્યા.

Verse 58

केनेदं कारितं विष्णो न विदामोऽल्पमेधसः । तदा प्रहस्य भगवान्ब्रह्मणा सह तैः सुरैः

“હે વિષ્ણુ, આ કોના દ્વારા કરાવાયું છે? અમે અલ્પબુદ્ધિ, જાણતા નથી.” ત્યારે ભગવાન બ્રહ્મા તથા તે દેવો સાથે હસ્યા.

Verse 59

समाधिमगमन्सर्वेऽप्येकाग्रमनसस्तदा । तत्त्वज्ञानेन निर्हृत्य कामक्रोदादिकान्द्विजाः

ત્યારે સૌએ એકાગ્ર મનથી સમાધિ પ્રાપ્ત કરી; અને હે દ્વિજ, તત્ત્વજ્ઞાનથી કામ-ક્રોધાદિ દોષો દૂર કર્યા.

Verse 60

तदात्मनि स्थितं लिंगमपश्यन्वि बुधादयः । विष्णुं पुरस्कृत्य तदा तुष्टुवुः परमार्थतः

ત્યારે મુનિ અને વિદ્વાનોને પોતાના આત્મામાં સ્થિત લિંગનું દર્શન થયું; અને વિષ્ણુને અગ્રે રાખીને પરમાર્થતઃ શિવની સ્તુતિ કરી.

Verse 61

आत्मना परमात्मानं योगिनः पर्युपासते

યોગીઓ આત્મા દ્વારા પરમાત્માની ઉપાસના કરીને તેનું સાક્ષાત્કાર કરે છે.

Verse 62

लिंगमेव परं ज्ञानं लिंगमेव परं तपः । लिंगमेव परो धर्मो लिंगमेव परा गतिः । तस्माल्लिंगात्परतरं यच्च किंचिन्न विद्यते

લિંગ જ પરમ જ્ઞાન છે, લિંગ જ પરમ તપ છે. લિંગ જ પરમ ધર્મ છે, લિંગ જ પરમ ગતિ છે. તે લિંગથી પરે કશુંય નથી.

Verse 63

एवं ब्रुवंतो हि तदा सुरासुराः सलोकपाला ऋषिभिश्च साकम् । विष्णुं पुरस्कृत्य तमालवर्णं शंभुं शरण्यं शरणं प्रपन्नाः

આ રીતે બોલીને ત્યારે દેવો અને અસુરો, લોકપાલો તથા ઋષિઓ સાથે, વિષ્ણુને અગ્રે રાખીને, તમાલવર્ણ શરણ્ય શંભુની શરણમાં ગયા।

Verse 64

त्राहित्राहि महादेव कृपालो परमेश्वर । पुरा त्राता यथा सर्वे तथात्वं त्रातुमर्हसि

‘ત્રાહિ ત્રાહિ, હે મહાદેવ! હે કૃપાળુ પરમેશ્વર! પૂર્વે જેમ તમે સર્વનું રક્ષણ કર્યું, તેમ હવે પણ અમારું રક્ષણ કરવું યોગ્ય છે.’

Verse 65

तद्देवदेव भवतश्चरणारविंदं सेवानुबंधमहिमानमनंतरूपम् । त्वदाश्रितं यत्परमानुकंपया नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद

‘અતએવ હે દેવદેવ! તમારા ચરણારવિંદને નમસ્કાર—જેનુ મહિમા ભક્તિસેવાથી પ્રગટે છે અને જેના રૂપ અનંત છે. પરમ અનુકંપાથી તમે શરણાગતોના આશ્રય બનો છો. હે દેવવર, તમને નમઃ; પ્રસન્ન થાઓ.’

Verse 66

लिंगस्वरूपमध्यस्थो भगवान्भूतभावनः । सर्वैः सुरगणैः साकं बभाषेदं रमापतिः

લિંગસ્વરૂપના મધ્યમાં સ્થિત, સર્વ ભૂતોને પોષનાર ભગવાન, સર્વ દેવગણો સાથે આ વચનો બોલ્યા—રમાપતિ વિષ્ણુ।

Verse 67

त्वं लिंगरूपी भगवाञ्जगतामभयप्रदः । विष्णुना संस्तुतो देवो लिंगरूपी महेश्वरः

તમે લિંગરૂપ ભગવાન છો, જગતોને અભય આપનાર. વિષ્ણુ દ્વારા સ્તુત આ દેવ—લિંગરૂપ મહેશ્વર—એમ પ્રખ્યાત છે।

Verse 68

मृतास्त्राता गरात्सर्वे तस्मान्मृत्युंजय प्रभो । रक्षरक्ष महाकाल त्रिपुरांत नमोस्तु ते

મૃત્યુ અને વિષના ભયથી સર્વે રક્ષાયા; તેથી હે પ્રભુ મૃત્યુંજય, રક્ષા કર—રક્ષા કર. હે મહાકાલ, ત્રિપુરાંતક, તમને નમસ્કાર છે.

Verse 69

विष्णुना संस्तुतो देवो लिंगरूपी महेश्वरः । प्रादुर्बभूव सांबोऽथ बोधयन्निव तान्सुरान्

વિષ્ણુએ સ્તુતિ કરેલ લિંગરૂપ મહેશ્વર દેવ પ્રગટ થયા; પછી તેઓ સાંબ (ઉમાસહિત શિવ) રૂપે પ્રાદુર્ભૂત થયા, જાણે દેવોને બોધ આપતા હોય તેમ।

Verse 70

हे विष्णो हे सुराः सर्व ऋषयः श्रूयतामिदम् । मन्यतेऽपि हि संसारे अनित्ये नित्यताकुलम्

હે વિષ્ણો! હે સર્વ દેવો અને ઋષિઓ! આ સાંભળો—આ સંસાર અનિત્ય છે, છતાં મોહથી વ્યાકુળ લોકો તેમાં નિત્યતા માને છે.

Verse 71

अविलोकयताऽत्मात्मना विबुधादयः । किं यज्ञैः किं तपोभिश्च किमुद्योगेन कर्मणाम्

હે દેવગણ વગેરે! આત્માથી આત્માનું દર્શન કર્યા વિના—યજ્ઞોથી શું, તપથી શું, અને કર્મોના કઠિન પ્રયત્નથી શું લાભ?

Verse 72

एकत्वेन पृथक्त्वेन किंचिन्नैव प्रयोजनम् । यस्माद्भवद्भिर्मिलितैः कृतं यत्कर्म दुष्करम्

એકતામાં હો કે અલગ-અલગ—(સમ્યક બોધ વિના) ખરું કોઈ પ્રયોજન નથી; કારણ કે તમે સૌએ મળીને જે દુષ્કર કર્મ કર્યું, એ જ તેનો સંકેત છે.

Verse 73

क्षीराब्धेर्मथनं तत्तु अमृतार्थं कथं कृतम् । मृत्युं जयं निराकृत्य अवज्ञाय च मां सदा

અમૃત માટે ક્ષીરસાગરનું મંથન તે કેવી રીતે કરાયું—મૃત્યુઞ્જયને નકારી અને મને સદા અવગણીને?

Verse 74

तस्मात्सर्वे मृत्युमुखं पतिता वै न संशयः । अस्माभिर्निर्मितो देवो गणेशः कार्यसिद्धये

અતએવ તમે સૌ નિશ્ચયે મૃત્યુના મુખમાં પડ્યા છો—એમાં શંકા નથી. છતાં કાર્યસિદ્ધિ માટે અમારા દ્વારા દેવ ગણેશ રચાયો છે.

Verse 75

न नमंति गणेशं च दुर्गां चैव तथाविधाम् । क्लेशभाजो भविष्यति नात्र कार्या विचारणा

જે ગણેશને અને તેવી જ શક્તિમતી દુર્ગાને નમતા નથી, તેઓ ક્લેશના ભાગી બનશે—અહીં વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

Verse 76

यूयं सर्वे त्वधर्मिष्ठाः स्तब्धाः पंडितमानिनः । कार्याकार्यमविज्ञाय केवलं मानमोहिताः

તમે સૌ અધર્મમાં રત છો—અહંકારથી જડ, પોતાને પંડિત માનનારા. કરવાનું-ન કરવાનું ન જાણીને માત્ર માનમાં મોહિત છો.

Verse 77

तस्मात्कालमुखे सर्वे पतिता नात्र संशयः । सर्वे श्रुतिपरा यूयमिंद्राद्या देवतागणाः

અતએવ તમે સૌ કાળના મુખમાં પડ્યા છો—એમાં શંકા નથી. છતાં ઇન્દ્રાદિ દેવગણો, તમે સૌ પોતાને શ્રુતિપરાયણ કહો છો.

Verse 78

प्ररोचनपराः सर्वे क्षुद्राश्चेंद्रादयो वृथा । नात्मानं च प्रपंचेन वेत्सि त्वं हि शचीपते

તમે બધા માત્ર ચાપલૂસી અને પ્રેરણામાં જ રત છો; ઇન્દ્રાદિ દેવો પણ ક્ષુદ્ર છે અને તમારો દંભ વ્યર્થ છે. હે શચીપતિ, તમે આત્માને નહીં, માત્ર પ્રપંચ-લીલાને જ જાણો છો.

Verse 79

कृतः प्रयत्नो हि महानमृतार्थं त्वया शठ । अश्वमेधशतेनैव यद्राज्यं प्राप्तवानसि । अपि तच्च पराधीन तन्न जानासि दुर्मते

હે શઠ, ‘અમૃતત્વ’ માટે તું મહાન પ્રયત્ન કર્યો છે. સો અશ્વમેધ યજ્ઞોથી તું રાજ્ય મેળવ્યું; છતાં તે પણ પરાધીન છે—હે દુર્મતિ, તું આ સમજતો નથી.

Verse 80

यैर्वदवाक्यैस्त्वं मूढ संस्तुतोऽसि तपस्विभिः । ते मूढास्तो षयंति त्वां तत्तद्रागपरायणाः

જે ખાલી વચનો દ્વારા, હે મૂઢ, તપસ્વીઓ તારી સ્તુતિ કરે છે—તે મૂઢ લોકો વિવિધ રાગ-આસક્તિમાં પરાયણ થઈ તને પ્રસન્ન કરવા જ પ્રયત્ન કરે છે.

Verse 81

विष्णो त्वं च पक्षपातान्न जानासि हिताहितम् । केचिदधतास्त्वया विष्णो रक्षिताश्चैव केचन

હે વિષ્ણુ, પક્ષપાતને કારણે તું હિત-અહિતનું વિવેક કરતો નથી. હે વિષ્ણુ, કેટલાક તારા દ્વારા દબાય છે અને કેટલાક ખરેખર રક્ષાય છે.

Verse 82

इच्छायुक्तस्त्वमत्रैव सदा बालकचेष्टितः । येऽन्ये च लोकपाः सर्वे तेषां वार्ता कुतस्त्विह

અહીં તું માત્ર પોતાની ઇચ્છા મુજબ જ વર્તે છે, સદા બાળક જેવી ચેષ્ટા કરે છે. અને અન્ય બધા લોકપાલો—આ વિષયમાં તેમની વાત અહીં ક્યાં રહે?

Verse 83

अन्यथा हि कृते ह्यर्थे अन्यथात्वं भविष्यति । कार्यसिद्धिर्भवेद्येन भवद्भिर्विस्मृतं च तत्

કાર્ય જો ખોટી રીતે કરવામાં આવે તો તેનું ફળ નિશ્ચિત જ અન્યથા થાય છે. જેના દ્વારા કાર્યસિદ્ધિ મળે તે તત્ત્વને તમે ભૂલી ગયા છો.

Verse 84

येनाद्य रक्षिताः सर्वे कालकूटमहाभयात् । येन नीलीकृतो विष्णुर्येन सर्वे पराजिताः

જેનાથી આજે બધા કાલકૂટ વિષના મહાભયથી રક્ષિત થયા; જેના દ્વારા વિષ્ણુ પણ નીલવર્ણ થયા; જેના દ્વારા બધા વશમાં થયા—

Verse 85

लोका भस्मीकृता येन तस्माद्येनापि रक्षिताः । तस्यार्च्चनाविधिः कार्यो गणेशस्य महात्मनः

જેનાથી લોકો ભસ્મીભૂત થયા અને એ જ કારણે જેમણે તેમનું રક્ષણ પણ કર્યું—તે મહાત્મા ગણેશની અર્ચનાવિધિ વિધિવત્ કરવી જોઈએ.

Verse 86

कर्मारंभे तु विघ्नेशं ये नार्चंति गणाधिपम् । कार्यसिद्धिर्न तेषां वै भवेत्तु भवतां यथा

જે લોકો કાર્યના આરંભે વિઘ્નેશ ગણાધિપનું પૂજન કરતા નથી, તેમને કાર્યસિદ્ધિ સાચે થતી નથી; જેમ પૂજન કરનારને થાય તેમ નહીં.

Verse 87

एतन्महेशस्य वचो निशम्य सुरासुराः किंनरचारणाश्च । पूजाविधानं परमार्थतोऽपि पप्रच्छुरेनं च तदा गिरीशम्

મહેશના આ વચન સાંભળી દેવો, અસુરો તથા કિન્નર-ચારણોએ ત્યારે ગિરીશને પૂજાવિધાન વિષે પરમાર્થসহ વિગતે પૂછ્યું.