Adhyaya 1

Verse 1

अथ श्रीस्कान्दे महापुराणे प्रथमं माहेश्वरखण्डं प्रारभ्यते । श्रीगणेशाय नमः । ओंनमो भगवते वासुदेवाय । ओंनारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवीं सरस्वती चैव ततो जयमुदीरयेत्

હવે શ્રી સ્કાન્દ મહાપુરાણનો પ્રથમ વિભાગ—માહેશ્વરખંડ—આરંભ થાય છે. શ્રી ગણેશાય નમઃ. ॐ ભગવતે વાસુદેવાય નમઃ. નારાયણને, નરોત્તમ નરને અને દેવી સરસ્વતીને નમસ્કાર કરીને પછી ‘જય’ ઉચ્ચારવો જોઈએ.

Verse 2

तीर्थानामुत्तमं तीर्थं क्षेत्राणां क्षेत्रमुत्तमम् । तत्रैव नैमिषारण्ये सौनकाद्यास्तपोधनाः । दीर्घसत्रं प्रकुर्वंतः सत्रिणः कर्मचेतसः

નૈમિષારણ્યમાં—જે તીર્થોમાં ઉત્તમ તીર્થ અને ક્ષેત્રોમાં સર્વોત્તમ ક્ષેત્ર છે—ત્યાં શૌનક વગેરે તપોધન ઋષિઓ, કર્મમાં તત્પર સત્રિણ બની દીર્ઘ સત્રનું અનુષ્ઠાન કરતા હતા.

Verse 3

तेषां सदर्शनौत्सुक्यादागतो हि महातपाः । व्यासशिष्यो महाप्राज्ञो लोमशोनाम नामतः

તેમના દર્શનની ઉત્કંઠાથી મહાતપસ્વી, વ્યાસના શિષ્ય, મહાપ્રાજ્ઞ ઋષિ—નામે લોમશ—ત્યાં આવી પહોંચ્યા।

Verse 4

तत्रागतं ते ददृशुर्मुनयो दीर्घसत्रिणः । उत्तस्थुर्युगपत्सर्वे सार्घ्यहस्ताः समुत्सुकाः

દીર્ઘ સત્રમાં પ્રવૃત્ત મુનિઓએ તેમને ત્યાં આવતા જોયા; બધા એકસાથે ઊભા થયા, હાથમાં અર્ઘ્ય લઈને, ઉત્સુક બન્યા।

Verse 5

दत्त्वार्घ्यपाद्यं सत्कृत्य मुनयो वीतकल्मषाः । तं पप्रच्छुर्महाभागाः शिवधर्मं सविस्तरम्

અર્ઘ્ય અને પાદ્ય અર્પણ કરી, યોગ્ય સન્માન કરીને, નિષ્કલુષ મહાભાગ મુનિઓએ તેમને શિવધર્મ વિષે વિસ્તારે પૂછ્યું।

Verse 6

ऋषय ऊचुः । कथयस्व महाप्राज्ञ देवदेवस्य शूलिनः । महिमानं महाभाग ध्यानार्चनसमन्वितम्

ઋષિઓએ કહ્યું—હે મહાપ્રાજ્ઞ, હે મહાભાગ! દેવોના દેવ શૂલિનનો મહિમા કહો, ધ્યાન અને અર્ચન સહિત।

Verse 7

संमार्जने किं फलं स्यात्तथा रंगावलीषु च । प्रदाने दर्पणस्याथ तथा वै चामरस्य च

સંમાર્જન (પવિત્ર સ્થાનની સફાઈ) કરવાથી શું ફળ મળે, તેમજ રંગાવળી કરવાથી શું ફળ? અને દર્પણદાન તથા ચામરદાનથી કયું પુણ્ય થાય?

Verse 8

प्रदाने च वितानस्य तथा धारागृहस्य च । दीपदाने किं फलं स्यात्पूजायां किं फलं भवेत्

વિતાન (છત્ર)નું દાન તથા ધારાગૃહ (જલધારા-ગૃહ)નું દાન કરવાથી કયું પુણ્યફળ થાય? દીપદાનથી શું ફળ, અને પૂજાથી શું ફળ પ્રાપ્ત થાય?

Verse 9

कानिकानि च पुण्यानि कथ्यतां शिवपूजने । इतिहासपुराणानि वेदाध्ययनमेव च

શિવપૂજનમાં પ્રાપ્ત થતી વિવિધ પુણ્યસંપત્તિ અમને કહો; તેમજ ઇતિહાસ-પુરાણના શ્રવણ/પાઠનું અને વેદાધ્યયનનું પુણ્યફળ પણ વર્ણવો।

Verse 10

शिवस्याग्रे प्रकुर्वंति कारयन्त्यथ वा नराः । किं फलं च नृणां तेषां कथ्यतां विस्तरेण हि

શિવના સમક્ષ મનુષ્યો જે કંઈ પોતે કરે છે, અથવા બીજાઓ દ્વારા કરાવે છે—તેમને કયું ફળ મળે? કૃપા કરીને વિસ્તારે કહો।

Verse 11

शिवाख्यानपरोलोके त्वत्तो नान्योऽस्ति वै मुने

હે મુને! આ લોકમાં આપ સિવાય શિવ-આખ્યાનમાં પરાયણ બીજો કોઈ નથી।

Verse 12

इति श्रुत्वा वचस्तेषां मुनीनां भावितात्मनाम् । उवाच व्यासशिष्योऽसौ शिवमाहात्म्यमुत्तमम्

ભાવિતાત્મા મુનિઓના વચન સાંભળી, વ્યાસના તે શિષ્યે શિવનું ઉત્તમ માહાત્મ્ય કહ્યું।

Verse 13

लोमश उवाच । अष्टादशपुराणेषु गीयते वै परः शिवः । तस्माच्छिवस्य माहात्म्यं वक्तुं कोऽपि न पार्यते

લોમશ બોલ્યા—અષ્ટાદશ પુરાણોમાં પરમ શિવનું જ ગાન થાય છે. તેથી શિવની મહિમા સંપૂર્ણ રીતે વર્ણવી શકવું કોઈને પણ શક્ય નથી॥

Verse 14

शिवेति द्व्यक्षरं नाम व्याहरिइष्यंति ये जनाः । तेषां स्वर्गश्च मोक्षश्च भविष्यति न चान्यथा

જે લોકો ‘શિવ’—આ દ્વ્યક્ષર નામનું ઉચ્ચારણ કરે છે, તેમને સ્વર્ગ અને મોક્ષ નિશ્ચિત મળે છે; અન્યથા નહીં॥

Verse 15

उदारो हि महादेवो देवानां पतिरिश्वरः । येन सर्वं प्रदत्तं हि तस्मात्सर्व इति स्मृतः

મહાદેવ ઉદાર છે—તે દેવોના અધિપતિ, ઈશ્વર છે. કારણ કે તેમના દ્વારા જ સર્વ કંઈ પ્રદાન થયું છે, તેથી તેઓ ‘સર્વ’ તરીકે સ્મરાય છે॥

Verse 16

ते धन्यास्ते महात्मानो ये भजंति सदा शिवम्

ધન્ય છે તે મહાત્માઓ, જે સદા શિવનું ભજન-પૂજન કરે છે॥

Verse 17

विना सदाशिवं योहि संसारं तर्तुमिच्छति । स मूढो हि महापापः शिवद्वेषी न संशयः

સદાશિવ વિના સંસારસાગર તરવા ઇચ્છે તે નિઃસંદેહ મૂઢ, મહાપાપી અને શિવદ્વેષી છે॥

Verse 18

भक्षितं हि गरं येन दक्षयज्ञो विनाशितः । कालस्य दहनं येन कृतं राज्ञः प्रमोचनम्

જેણે ઘોર વિષ ભક્ષણ કર્યું, જેના દ્વારા દક્ષનો યજ્ઞ વિનાશ પામ્યો. જેણે કાળને પણ દગ્ધ કર્યો અને એક રાજાને મુક્તિ આપી.

Verse 19

ऋषय ऊचुः । यथा गरं भक्षितं च यथा यज्ञो विनाशितः । दक्षस्य च तथा ब्रूहि परं कौतूहलं हि नः

ઋષિઓએ કહ્યું—વિષ કેવી રીતે ભક્ષણ થયું અને યજ્ઞ કેવી રીતે વિનાશ પામ્યો, તેમજ દક્ષને શું ભોગવ્યું તે પણ કહો; અમને મહાન કૌતૂહલ છે.

Verse 20

सूत उवाच । दाक्षायणी पुरा दत्ता शंकराय महात्मने । वचनाद्ब्रह्मणो विप्रा दक्षेण परमेष्ठिनः

સૂત બોલ્યા—હે વિપ્રો, પ્રાચીનકાળે દાક્ષાયણી મહાત્મા શંકરને વિવાહરૂપે અર્પણ કરવામાં આવી—બ્રહ્માની આજ્ઞાથી—પ્રજાપતિ દક્ષ દ્વારા.

Verse 21

एकदा हि स दक्षो वै नैमिषारण्यमागतः । यदृच्छावशमापन्न ऋषिभिः परिपूजितः

એક વખત દક્ષ નૈમિષારણ્યમાં આવ્યો; જાણે સંયોગવશ ત્યાં પહોંચ્યો હોય. ત્યાં ઋષિઓએ તેનું વિધિપૂર્વક સન્માન કર્યું.

Verse 22

स्तुतिभिः प्रणिपातैश्च तथा सर्वैः सुरासुरैः । तत्र स्थितो महादेवो नाभ्युत्थानाभिवादने । चकारास्य ततः क्रुद्धो दक्षो वचनब्रवीत्

સ્તુતિઓ અને પ્રણામોથી—દેવો તથા અસુરો સહિત સૌએ—ત્યાં મહાદેવની વંદના કરી. પરંતુ મહાદેવ ન ઊભા થયા, ન ઔપચારિક અભિવાદન કર્યું; ત્યારે ક્રોધિત દક્ષે આ વચન કહ્યાં.

Verse 23

सर्वत्र सर्वे हि सुरासुरा भृशं नमंति मां विप्रवराः समुत्सुकाः । कथं ह्यसौ दुर्जनवन्महात्मा भूतादिभिः प्रेतपिशाचयुक्तः । श्मशानवासी निरपत्रपो ह्ययं कथं प्रणामं न करोति मेऽधुना

હે વિપ્રવરો! સર્વત્ર બધા દેવો અને અસુરો અત્યંત ઉત્સુક થઈને મને નમન કરે છે. તો પછી આ 'મહાત્મા', જે દુર્જન જેવું વર્તન કરે છે, ભૂત-પ્રેત-પિશાચોથી યુક્ત છે, સ્મશાનમાં રહે છે અને નિર્લજ્જ છે, તે મને અત્યારે પ્રણામ કેમ નથી કરતો?

Verse 24

पाखंडिनो दुर्जनाः पापशीला विप्रं दृष्ट्वा चोद्धता उन्मदाश्च । वध्यास्त्याज्याः सद्भिरेवंविधा हि तस्मादेनं शापितुं चोद्यतोऽस्मि

પાખંડી, દુર્જન અને પાપી લોકો બ્રાહ્મણને જોઈને પણ ઉદ્ધત અને ઉન્મત્ત થઈ જાય છે. આવા લોકો સજ્જનો દ્વારા વધ કરવા યોગ્ય અને ત્યાગ કરવા યોગ્ય છે, તેથી હું આને શાપ આપવા માટે તૈયાર થયો છું.

Verse 25

इत्येवमुक्त्वा स महातपास्तदा रुषान्वितो रुद्रमिदं बभाषे

એમ કહીને, તે મહાતપસ્વી (દક્ષે) ત્યારે ક્રોધિત થઈને રુદ્રને આ વચન કહ્યું.

Verse 26

श्रृण्वंत्वमी विप्रतमा इदानीं वचो हि मे कर्तुमिहार्हथैतत् । रुद्रो ह्ययं यज्ञबाह्यो वृतो मे वर्णातीतो वर्णपरो यतश्च

હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો! હવે તમે મારી વાત સાંભળો અને અહીં જે યોગ્ય હોય તે કરો. આ રુદ્ર મારા દ્વારા યજ્ઞમાંથી બહિષ્કૃત કરવામાં આવ્યો છે, કારણ કે તે વર્ણાતીત અને વર્ણોથી પર છે.

Verse 27

नंदी निशम्य तद्वाक्यं शैलादो हि रुषान्वितः । अब्रवीत्त्वरितो दक्षं शापदं तं महाप्रभम्

દક્ષનું તે વાક્ય સાંભળીને, શિલાદના પુત્ર નંદી ક્રોધિત થયા. તેમણે તરત જ તે મહાપ્રતાપી દક્ષને શાપ આપતા કહ્યું.

Verse 28

नन्द्युवाच । यज्ञबाह्यो हि मे स्वामी महेशोऽयं कृतः कथम् । यस्य स्मरणमात्रेण यज्ञाश्च सफला ह्यमी

નંદીએ કહ્યું—મારા સ્વામી મહેશને યજ્ઞથી બહાર કેવી રીતે કરાયો? જેમના માત્ર સ્મરણથી જ આ બધા યજ્ઞો ફળદાયી બને છે.

Verse 29

यज्ञो दानं तपश्चैव तीर्थानि विविधानि च । यस्य नाम्ना पवित्राणि सोयं शप्तोऽधुना कथम्

યજ્ઞ, દાન, તપ અને વિવિધ તીર્થો—જેનાં નામથી પવિત્ર બને છે; તે જ હવે શાપિત કેવી રીતે થઈ શકે?

Verse 30

वृथा ते ब्रह्मचापल्याच्छप्तोऽयं दक्ष दुर्मते । येनेदं पालितं विश्वं सर्वेण च महात्मना । शप्तोऽयं स कथं पाप रुद्रोऽयं ब्राह्मणाधम

હે દુર્મતિ દક્ષ! બ્રાહ્મણ-અહંકારથી આપેલો તારો શાપ વ્યર્થ છે. જે મહાત્માએ સમગ્ર વિશ્વને ધારણ કર્યું છે, તે રુદ્રને શાપ કેવી રીતે આપી શકાય? હે પાપી, હે બ્રાહ્મણાધમ!

Verse 31

एवं निर्भार्त्सितस्तेन नंदिना हि प्रजापतिः । नंदिनं च शशापाथ दक्षो रोषसमन्वितः

આ રીતે નંદીએ કઠોર રીતે ઠપકો આપતાં પ્રજાપતિ દક્ષ ક્રોધથી ભરાઈ ગયો અને તેણે નંદીને પ્રતિશાપ આપ્યો.

Verse 32

यूयं सर्वे रुद्रवरा वेदबाह्याश्च वै भृशम् । शप्ताहि वेदमार्गैश्च तथा त्यक्ता महर्षिभिः

તમે બધા—રુદ્રભક્તો—અત્યંત વેદબાહ્ય બની જશો. વેદમાર્ગથી વિચ્છિન્ન રહેશો અને મહર્ષિઓ દ્વારા પણ ત્યજાઈ જશો—આ શાપ છે.

Verse 33

पाषंडवादसंयुक्ताः शिष्टऽचारबहिष्कृताः । कपालिनः पानरतास्तथा कालमुखा ह्यमी

તેઓ પાખંડવાદ સાથે જોડાશે, શિષ્ટાચારથી બહિષ્કૃત થશે. કપાલધારી તપસ્વી બની, મદ્યપાનમાં આસક્ત રહી, ‘કાલામુખ’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે.

Verse 34

इति शप्तास्तदा तेन दक्षेण शिवकिंकराः । तदा प्रकुपितो नंदी दक्षं शप्तुं प्रचक्रमे

આ રીતે દક્ષે ત્યારે શિવના કિંકરોને શાપ આપ્યો. ત્યારબાદ ક્રોધિત નંદીએ પ્રતિશાપરૂપે દક્ષને શાપ આપવાનું શરૂ કર્યું.

Verse 35

शप्ता वयं त्वया विप्र साधवः शिवकिंकराः । वृथैव ब्रह्मचापल्यादहं शापं ददामि ते

હે વિપ્ર! અમે—શિવના સાધુ કિંકરો—તારા દ્વારા વ્યર્થ જ, બ્રાહ્મણસુલભ ઉતાવળથી, શપ્ત થયા છીએ. તેથી હવે હું તને શાપ આપું છું.

Verse 36

वेदवादरता यूयं नान्यदस्तीतिवादिनः । कामात्मानः स्वर्गपरा लोभमोहसमन्विताः

તમે વેદવાદના વિવાદમાં જ રત છો, ‘આ સિવાય બીજું કશું નથી’ એમ કહો છો. કામપ્રેરિત, માત્ર સ્વર્ગપર, અને લોભ-મોહથી ઘેરાયેલા છો.

Verse 37

वैदिकं च पुरस्कृत्य ब्राह्मणाः शूद्रयाजकाः । दरिद्रिणो भविष्यंति प्रतिग्रहरताः सदा

વૈદિક અધિકારનું પ્રદર્શન કરીને, જે બ્રાહ્મણો શૂદ્રો માટે યજ્ઞ કરાવે છે, તેઓ દરિદ્ર બનશે અને સદા દાન સ્વીકારવામાં આસક્ત રહેશે.

Verse 38

दक्ष केचिद्भविष्यन्ति ब्राह्मणा ब्रह्मराक्षसाः । लोमश उवाच । विप्रास्ते शपितास्तेन नंदिना कोपिना भृशम्

કેટલાક કુશળ બ્રાહ્મણો બ્રહ્મરાક્ષસ બનશે. લોમશ બોલ્યા—ક્રોધિત નંદીએ તે વિપ્રોને અત્યંત કઠોર રીતે શાપ આપ્યો.

Verse 39

अथाकर्ण्येश्वरो वाक्यं नंदिनः प्रहसन्निव । उवाच वाक्यं मधुरं बोधययुक्तं सदाशिवः

નંદીના વચન સાંભળી ઈશ્વર જાણે હસ્યા. ત્યાર પછી સદાશિવે ઉપદેશ અને સ્પષ્ટ અર્થથી યુક્ત મધુર વાણી ઉચ્ચારી.

Verse 40

महादेव उवाच । कोपं नार्हसि वै कर्तुं ब्राह्मणान्प्रति वै सदा । ब्राह्मणागुरवो ह्येते वेदवादरताः सदा

મહાદેવ બોલ્યા—બ્રાહ્મણો પ્રત્યે કદી ક્રોધ કરવો યોગ્ય નથી. તેઓ ગુરુજન છે; સદા વેદવાણીના પાઠમાં રત રહે છે.

Verse 41

वेदो मंत्रमयः साक्षात्तथा सूक्तमयो भृशम् । सूक्ते प्रतिष्ठितो ह्यात्मा सर्वेषामपि देहिनाम्

વેદ સాక్షાત્ મંત્રમય છે અને બહુ પ્રમાણમાં સૂક્તમય પણ છે. તે સૂક્તોમાં સર્વ દેહધારીઓનો આત્મા પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 42

तस्मान्नात्मविदो निन्द्या आत्मैवाहं न चेतरः । कोऽयं कस्त्वं क्व चाहं वै कस्माच्छप्ता हि वै द्विजाः

અતએવ આત્મજ્ઞાનીની નિંદા કરવી નહીં; આત્મા જ હું છું, બીજો નથી. આ કોણ, તું કોણ, અને હું ક્યાં—કયા કારણે દ્વિજોને શાપ મળ્યો?

Verse 43

प्रपंचरचनां हित्वा बुद्धो भव महामते । तत्त्वज्ञानेन निर्वर्त्य स्वस्थः क्रोधादिवर्जितः

સાંસારિક રચનાઓનું જાળ ત્યજી દે, હે મહામતિ, જાગૃત થા. તત્ત્વજ્ઞાનથી આ સિદ્ધ કર; સ્વસ્થ રહી, ક્રોધાદિ દોષોથી રહિત થા.

Verse 44

एवं प्रबोधितस्तेन शंभुना परमेष्ठिना । विवेकपरमो भूत्वा शैलादो हि महातपाः । शिवेन सह संगम्य परमानंदसंप्लुतः

આ રીતે પરમેશ્વર શંભુ દ્વારા પ્રબોધિત થઈ મહાતપસ્વી શૈલાદ વિવેકમાં શ્રેષ્ઠ બન્યો; અને શિવ સાથે સંગમ કરીને પરમાનંદથી પરિપૂર્ણ થયો.

Verse 45

दक्षोपि हि रुषाऽविष्टऋषिभिः परिवारितः । ययौ स्थानं स्वकं तत्र प्रविवेश रुषाऽन्वितः

દક્ષ પણ ક્રોધથી આવિષ્ટ થઈ, ઋષિઓથી પરિઘેરાયેલો, પોતાના નિવાસસ્થાને ગયો અને ત્યાં પણ ક્રોધયુક્ત થઈ પ્રવેશ કર્યો.

Verse 46

श्रद्धां विहाय परमां शिवपूजकानां निंदापरः स हि बभूव नराधमश्च । सर्वैर्महर्षिभिरुपेत्य स तत्र शर्वं देवं निनिन्द न बभूव कदापि शान्तः

પરમ શ્રદ્ધા ત્યજીને તે શિવપૂજકોની નિંદામાં તત્પર થયો અને નરાધમ બન્યો. સર્વ મહર્ષિઓ સાથે ત્યાં જઈ તેણે શર્વ દેવ (શિવ) ની પણ નિંદા કરી; અને કદી શાંતિ પામી નહીં.