Adhyaya 4
આ અધ્યાયમાં ગુરુ–શિષ્ય પરંપરામાં નંદિકેશ્વર એક પરીક્ષિત, સિદ્ધભક્ત ઋષિને સંબોધે છે. તેઓ શૈવધર્મ અને ભક્તિમાં તેની પરિપક્વતા માન્ય કરે છે અને શિવકૃપાના ચિહ્નો દર્શાવે છે—યમ પણ શિવના અધિકારમાં સંયમિત રહે છે એવો ભાવ આવે છે. પછી તેઓ એક ‘ગુહ્ય’ ક્ષેત્રનું ઉપદેશ આપવા ઇચ્છા વ્યક્ત કરે છે અને કહે છે કે તેનું જ્ઞાન શ્રદ્ધા, મનોનિગ્રહ અને મંત્રસ્મરણથી સ્થિર થાય છે; શાંકરી-વિદ્યા અને પ્રણવજપનું મહત્ત્વ જણાવે છે. અરুণાચલને દક્ષિણ દ્રાવિડ પ્રદેશમાં આવેલું ત્રણ યોજન વિસ્તારનું પુણ્યક્ષેત્ર અને શિવનું ‘હૃદયસ્થાન’ તરીકે નિરૂપિત કરવામાં આવે છે. લોકકલ્યાણ માટે શિવે પર્વતદેહ ધારણ કર્યો—એવી સ્તુતિ આવે છે. સિદ્ધો અને દિવ્યગણોનું નિવાસસ્થાન, વનસ્પતિ-પ્રાણીમાં પણ પૂજાના પ્રતીકો, ચાર દિશામાં સહાયક પર્વતોનું વર્ણન, તેમજ ઇડા–પિંગલા–સુષુમ્ના જેવી યોગનાડી ઉપમાઓ, જ્યોતિસ્તંભનો સંકેત અને બ્રહ્મા–વિષ્ણુના શોધપ્રસંગની છાયા દેખાય છે. ગૌતમની તપશ્ચર્યા અને સદાશિવદર્શન, ગૌરીનો પ્રવાળાદ્રિશ્વર લિંગ સાથે સંબંધ, દુર્ગા દ્વારા મંત્રસિદ્ધિનું દાન, તથા ખડ્ગતીર્થ, પાપનાશન લિંગ વગેરે તીર્થ-લિંગોના પાવન ફળો વર્ણવાય છે. અંતે અરుణાચલ/શોણાદ્રિની અદ્વિતીય મહિમા ફલશ્રુતિરૂપે પ્રગટ થાય છે અને શિષ્ય કર્મ, દુઃખ અને પરિણામ-ન્યાય વિશે પ્રશ્ન કરે છે.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । अथाभ्यधत्त विजया प्रणम्य जगदम्बिकाम् । सांत्वयन्ती स्तुतिशतैरुपायैः शिवदर्शनैः
બ્રહ્માએ કહ્યું—પછી વિજયાએ જગદંબિકાને પ્રણામ કરીને કહ્યું. તે શતશત સ્તુતિઓ અને શિવદર્શનના ઉપાયો દ્વારા તેમને સાંત્વના આપવા ઉદ્યત થઈ.
Verse 2
देवि त्वमविनाभूता सदा देवेन शंभुना । प्राणेश्वरी त्वमेकासि शक्तिस्तस्य परात्मनः
દેવી, તું સદા દેવ શંભુ સાથે અવિનાભૂત છે. તું જ તે પરમાત્માની એકમાત્ર શક્તિ, તેની પ્રાણેશ્વરી છે.
Verse 3
तथा मायां त्वमात्मीयां संदर्शयितुमीहसे । पृथग्भावमिवेशानः प्रकाशयति न स्वयम्
તેમજ તું તારી પોતાની માયા પ્રગટ કરવા ઇચ્છે છે. ઈશાન સ્વયં વિભેદભાવને જાણે સત્ય હોય તેમ પ્રગટ કરતા નથી.
Verse 4
आदेशं प्रतिगृह्यैव समुपेतासि पार्वति । अलंघनीया सेवाज्ञा शांभवी सर्वदा त्वया
હે પાર્વતી! તેમના આદેશને સ્વીકારીને તું અહીં આવી છે. શંભુની સેવા-આજ્ઞાનું તારે ક્યારેય, કોઈ કાળે, ઉલ્લંઘન ન કરવું.
Verse 5
विधातव्यं तपः प्राप्तं स्थानेस्मिच्छिवकल्पिते । निवृत्त्य निखिलान्कामाच्छंमुमाश्रितया त्वया
શિવે નિર્ધારિત કરેલા આ સ્થાને તું લીધેલું તપ યોગ્ય રીતે પૂર્ણ કરવું જોઈએ. શંભુનો આશ્રય લઈને તારે સર્વ કામનાઓથી નિવૃત્ત થવું છે.
Verse 6
अन्यथापि जगद्रक्षा त्वदधीना जगन्मयि । धर्मसंरक्षणं भूयः शिवेन सहितं तव
હે જગન્મયી માતા! જગતની રક્ષા તારા આધિન છે; અને ધર્મનું સંરક્ષણ પણ ફરી તારો જ કાર્ય છે—શિવ સાથે મળીને.
Verse 7
निष्कलं शिवमत्यंतं ध्यायंत्यात्मन्यवस्थितम् । वियोगदुःखं कञ्चित्त्वं न स्मरिष्यसि पार्वति
પોતાના આત્મામાં સ્થિત નિષ્કલ અને અત્યંત પરાત્પર શિવનું ધ્યાન કરતી, હે પાર્વતી! વિયોગનું દુઃખ તું કિંચિત પણ સ્મરશે નહીં.
Verse 8
भक्तानां तव मुख्यानां तवैवाचारसंग्रहः । उपदेशितया लोके प्रथतां धर्मवत्सले
હે ધર્મવત્સલે! તારા મુખ્ય ભક્તો માટે તારો આ આચાર-સંગ્રહ તું પોતે ઉપદેશ કર; અને તે લોકમાં પ્રસિદ્ધ થાઓ.
Verse 9
इति तस्या वचः श्रुत्वा गौरी सुस्थिरमानसा । तपः कर्त्तुं समारेभे कंपा नद्यास्तटे शुभे
તેના વચનો સાંભળી ગૌરીનું મન દૃઢ થયું; અને તેણે કમ્પા નદીના શુભ તટ પર તપશ્ચર્યા આરંભી।
Verse 10
विमुच्य विविधा भूषा रुद्राक्षगणभूषिता । विसृज्य दिव्यं वसनं पर्यधाद्वल्कले शुभे
તેણે અનેક આભૂષણો ઉતારી, રુદ્રાક્ષના ગુચ્છોથી શોભિત થઈ; દિવ્ય વસ્ત્રો ત્યજી શુભ વલ્કલ ધારણ કર્યું।
Verse 11
अलकैः सहसा शिल्पमनयच्च कपर्दृताम् । अलिंपत तनूं सर्वां भस्मना मुक्तकुंकुमा
ક્ષણમાં તેણે વાળને જટારૂપ આપ્યો; કુંકુમ ત્યજી સમગ્ર દેહ પર પવિત્ર ભસ્મનો લેપ કર્યો।
Verse 12
मृगेषु कृतसंतोषा शिलोंछीकृतवृत्तिषु । जजाप नियमोपेता शिवपंचाक्षरं परम्
વનયોગ્ય આહારમાં સંતોષ પામી, શિલોઞ્છી વૃત્તિથી જીવન નિર્વાહ કરી, નિયમોથી યુક્ત થઈ તેણે શિવના પરમ પંચાક્ષર મંત્રનો જપ કર્યો।
Verse 13
कृत्वा त्रिषवणं स्नानं कम्पा पयसि निर्मले । कृत्वा च सैकतं लिंगं पूजयामास सादरम्
કમ્પાના નિર્મળ જળમાં ત્રિસંધ્યા સ્નાન કરીને, તેણે રેતીનું લિંગ બનાવી શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજા કરી।
Verse 14
वृक्षप्ररोपणैर्दानैरशेषातिथिपूजनैः । श्रांतिं हरंती जीवानां देवी धर्ममपालयत्
વૃક્ષારોપણ, દાન અને કોઈ અપવાદ વિના સર્વ અતિથિઓના પૂજનથી દેવીએ ધર્મનું પાલન કર્યું અને જીવોની થાક દૂર કરી।
Verse 15
ग्रीष्मे पंचाग्निमध्यस्था वर्षासु स्थंडिलेशया । हेमन्ते जलमध्यस्था शिशिरे चाकरोत्तपः
ઉનાળામાં તે પંચાગ્નિ વચ્ચે ઊભી રહી; વરસાદમાં નિર્વસ્ત્ર ભૂમિ પર શયન કર્યું; હેમંતમાં જળમધ્યે રહી; અને શિશિરમાં પણ તપ કર્યું।
Verse 16
पुण्यात्मनां महर्षीणां दर्शनार्थमुपेयुषाम् । विस्मयं जनयामास पूजयामास सादरम्
પુણ્યાત્મા મહર્ષિઓ દર્શનાર્થે આવ્યા ત્યારે દેવીએ તેમને આશ્ચર્યમાં મૂક્યા અને આદરપૂર્વક તેમની પૂજા કરી।
Verse 17
कदाचित्स्वयमुच्चित्य वनांतात्पल्लवान्वितम् । पुष्पोत्करं विशेषेण शोधितुं समुपाविशत्
એક વખત તેણે જાતે જ વનના કિનારેથી કોમળ પલ્લવો સાથે ફૂલોના ઢગલા એકત્ર કર્યા અને તેને વિશેષ રીતે શુદ્ધ કરીને ગોઠવવા બેઠી।
Verse 18
कृत्वा च सैकतं लिंगं कंपारोधसि पावने । संपूजयितुमारेभे न्यासावाहनपूर्वकम्
પવિત્ર કમ્પા નદીના કાંઠે રેતીનું લિંગ બનાવી, તેણે પહેલાં ન્યાસ અને આવાહન કરીને તેની સંપૂર્ણ પૂજા શરૂ કરી।
Verse 19
सूर्यमभ्यर्च्य विधिवद्रक्तैः पुष्पैश्च चंदनैः । पंचावरणसंयुक्तं क्रमादानर्च शंकरम्
તેણે વિધિપૂર્વક લાલ પુષ્પો અને ચંદનથી સૂર્યદેવની અર્ચના કરી; પછી ક્રમશઃ પંચાવરણસહિત શંકરનું પૂજન કર્યું।
Verse 20
धूपैर्दीपश्च नैवेद्यैर्भक्तिभावसमन्वितैः । अपरोक्षितमीशानमालुलोके पुरोहितम्
ભક્તિભાવથી ધૂપ, દીપ અને નૈવેદ્ય અર્પણ કરતાં પુરોહિતે ઈશાનને અપરોક્ષ, જાણે આંખ સામે, દર્શન કર્યો।
Verse 21
अथ देवः शिवः साक्षात्संशोधयितुमंबिकाम् । कंपानद्याः प्रवाहेण महता पर्यवेष्टयत्
પછી સాక్షાત્ દેવ શિવે અંબિકાની પરીક્ષા કરવા માટે કમ્પા નદીના મહાપ્રવાહથી તેને ચારે તરફથી ઘેરી દીધી।
Verse 22
अतिवृद्धं प्रवाहं तं कम्पायाः समुपस्थितम् । आलोक्य नियमासीनामाहुः सख्यस्तदांबिकाम्
કમ્પાનો અતિ વધેલો પ્રવાહ નજીક આવ્યો તે જોઈ, નિયમમાં આસનસ્થ અંબિકાને ત્યારે તેની સખીઓએ કહ્યું।
Verse 23
उत्तिष्ठ देवि बहुलः प्रवाहोऽयं विजृंभते । दिशां मुखानि संपूर्य तरसा प्लावयिष्यति
“ઉઠો, હે દેવી! આ પ્રચંડ પ્રવાહ વિસ્તરી રહ્યો છે; દિશાઓના મુખ ભરાઈને તે ઝડપથી સર્વત્ર પ્લાવિત કરશે।”
Verse 24
इति तद्वचनं श्रुत्वा ध्यायंती मीलितेक्षणा । उन्मील्य वेगमतुलं नद्यास्तं समवैक्षत
તેમના વચન સાંભળી દેવી આંખો મીંચી ધ્યાનમાં લીન રહી. પછી આંખો ખોલતાં જ તેણે નદીનો અતુલ વેગવાળો પ્રવાહ જોયો.
Verse 25
अचिंतयच्च सा देवी पूजाविघ्नसमाकुला । किं करोमि न शक्नोमि हातुमारब्धमर्चनम्
પૂજામાં વિઘ્નથી વ્યાકુળ થઈ દેવી વિચારે છે—“હું શું કરું? શરૂ કરેલું અર્ચન હું છોડીને શકતી નથી.”
Verse 26
श्रेयः प्राप्तुमविघ्नेन प्रायः पुण्यात्मनां भुवि । घटते धर्मसंयोगो मनोरथफलप्रदः
પૃથ્વી પર પુણ્યાત્માઓને સામાન્ય રીતે વિઘ્ન વિના ધર્મનો સંયોગ થાય છે; તે શુભ સંકલ્પો અને મનોભિલાષાઓનું ફળ આપે છે.
Verse 27
सैकतं लिंगमतुलप्रवाहाल्लयमेष्यति । लिंगनाशे विमोक्तव्यः सद्भक्तैः प्राणसंग्रहः
આ રેતીથી બનાવેલું લિંગ અતુલ પ્રવાહથી લય પામશે. લિંગ નાશ પામે ત્યારે સદ્ભક્તોએ પ્રાણધારણાનો આગ્રહ છોડીને, ભય વિના અનિવાર્યને સ્વીકારવું જોઈએ.
Verse 28
प्रवाहोऽयं समायाति शिवमायाविनिर्मितः । विशोधयितुमात्मानं भक्तियुक्तं निजे पदे
આ પ્રવાહ શિવમાયાથી રચાઈને આવ્યો છે—ભક્તિયુક્ત આત્માને શુદ્ધ કરીને તેને તેના સાચા નિજ પદમાં સ્થાપિત કરવા માટે.
Verse 29
आलिंग्य सुदृढं दोर्भ्यामेतल्लिंगमनाकुलम् । अहं वत्स्यामि याताशु सख्यो यूयं विदूरतः
હું મારી બંને ભુજાઓથી આ લિંગને દ્રઢતાપૂર્વક આલિંગન આપીને અહીં જ રહીશ. હે સખીઓ, તમે બધી જલ્દી દૂર ચાલી જાઓ.
Verse 30
इत्युक्ता सैकतं लिगं गाढमालिंग्य सांबिका । न मुमोच प्रवाहेन वेष्ट्यमानापि वेगतः
એમ કહીને અંબિકાએ તે રેતીના લિંગને ગાઢ આલિંગન આપ્યું. વેગવંતા પ્રવાહથી ઘેરાયેલા હોવા છતાં તેમણે તેને છોડ્યું નહીં.
Verse 31
स्तनचूचुकनिर्मग्नमुद्रादर्शितलांछनम् । महालिंगं स्वसंयुक्तं प्रणनाम तदादरात्
ત્યારે તેમણે આદરપૂર્વક તે મહાલિંગને પ્રણામ કર્યા, જે તેમના સ્તનોના દબાણથી અંકિત થઈ ગયું હતું અને તેમની સાથે એકાકાર થઈ ગયું હતું.
Verse 32
निमीलितेक्षणा ध्याननिष्ठैकहृदया स्थिता । पुलकांचितसर्वांगी सा स्मरंती सदाशिवम्
નેત્રો બંધ કરીને, ધ્યાનમાં એકાગ્રચિત્ત થઈને તે ઊભી હતી. સદાશિવનું સ્મરણ કરતાં તેમનું સર્વાંગ રોમાંચિત થઈ રહ્યું હતું.
Verse 33
कंपस्वेदपरित्राणलज्जाप्रणयकेलिदात् । क्षणमप्यचला लिंगान्न वियोगमपेक्षते
કંપ, પરસેવો, રક્ષણ, લજ્જા અને પ્રેમ-ક્રીડાને કારણે, તે ક્ષણભર માટે પણ લિંગથી વિયોગ ઈચ્છતી ન હતી.
Verse 34
अथ तामब्रवीत्कापि दैवी वागशरीरिणी । विमुंच बालिके लिंगं प्रवाहोऽयं गतो महान्
ત્યારે એક દિવ્ય, અશરીરી વાણી તેણીને બોલી— “બાલિકે, લિંગને મુક્ત કર; આ મહાન પ્રવાહ હવે પસાર થઈ ગયો છે.”
Verse 35
त्वयार्चितमिदं लिंगं सैकतं स्थिरवैभवम् । भविष्यति महाभागे वरदं सुरपूजितम्
“મહાભાગે! તારા દ્વારા પૂજાયેલું આ રેતનું લિંગ સ્થિર વૈભવ પામશે; તે વરદાયક બનશે અને દેવતાઓ દ્વારા પણ પૂજિત થશે.”
Verse 36
तपश्चर्यां तवालोक्य रचितं धर्मपालनम् । लिंगं चैतन्नमस्कृत्य कृतार्थाः संतु मानवाः
“તારી તપશ્ચર્યા અને ધર્મપાલન જોઈ આ સ્થાપિત થયું છે. આ લિંગને નમસ્કાર કરીને માનવો કૃતાર્થ બને અને પરમ પ્રયોજન પામે.”
Verse 37
अहं हि तैजसं रूपमास्थाय वसुधातले । वसामि चात्र सिद्ध्यर्थमरुणाचलसंज्ञया
“હું તેજોમય દિવ્ય રૂપ ધારણ કરીને પૃથ્વી-તળ પર વસું છું; અને સિદ્ધિ માટે અહીં ‘અરુણાચલ’ નામે નિવાસ કરું છું.”
Verse 38
रुणद्धि सर्वलोकेभ्यः परुषं पापसंचयम् । रुणो न विद्यते यस्मिन्दृष्टे तेनारुणाचलः
આ સર્વ લોકોથી કઠોર પાપસંચયને રોકી રાખે છે; અને જેના દર્શનથી કોઈ ‘ઋણ’ બાકી રહેતું નથી, તેથી તેનું નામ ‘અરુણાચલ’ છે.
Verse 39
ऋषयः सिद्धगंधर्वा महात्मानश्च योगिनः । मुक्त्वा कैलासशिखरं मेरुं चैनमुपासते
ઋષિઓ, સિદ્ધો, ગંધર્વો, મહાત્માઓ અને યોગીઓ—કૈલાસ તથા મેરુના શિખરો પણ ત્યજીને—આ અરુણાચલની ભક્તિપૂર્વક ઉપાસના કરે છે।
Verse 40
मदंश जातयोः पूर्वं युध्यतोर्ब्रह्मकृष्णयोः । अहं मोहमपाकर्त्तुं तेजोरूपो व्यवस्थितः
પૂર્વે, અહંકારના અંશમાંથી ઉદ્ભવીને જ્યારે બ્રહ્મા અને કૃષ્ણ (વિષ્ણુ) પરસ્પર યુદ્ધ કરતાં હતા, ત્યારે તેમનો મોહ દૂર કરવા હું તેજોમય સ્વરૂપે પ્રગટ થયો।
Verse 41
ब्रह्मणा हंसरूपेण विष्णुना क्रोडरूपिणा । अदृष्टशेखरपदः प्रणतो भक्तियोगतः
બ્રહ્મા હંસરૂપે અને વિષ્ણુ વરાહરૂપે—ન શિખર જોઈ શક્યા, ન મૂળ; તેથી ભક્તિયોગના બળે બંનેએ ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કર્યો।
Verse 42
ततः प्रसन्नः प्रत्यक्षस्तस्यां वरमभीप्सितम् । प्रादां जगत्त्रयस्यास्य संरक्षायां तु कौशलम्
ત્યારે પ્રસન્ન થઈ હું તેમના સમક્ષ પ્રત્યક્ષ થયો અને તેમણે ઇચ્છેલો વર આપ્યો—આ ત્રિલોકના રક્ષણમાં કુશળતા અને સામર્થ્ય।
Verse 43
प्रार्थितश्च पुनस्ताभ्यामरुणाचलसंज्ञया । अनैषि तैजसं रूपमहं स्थावरलिंगताम्
પછી તે બંનેએ ફરી પ્રાર્થના કરી કે હું ‘અરુણાચલ’ નામે ત્યાં જ સ્થિર રહું; ત્યારે મેં મારા તેજોમય સ્વરૂપને અચલ સ્થાવર લિંગરૂપે સ્થાપિત કર્યું।
Verse 44
गत्वा पृच्छ महाभागं मद्भक्तिं गौतमं मुनिम् । अरुणाचलमाहात्म्यं श्रुत्वा तत्र तपश्चर
હે મહાભાગ! તમે જઈને મારા ભક્ત ગૌતમ મુનિને પૂછો. તેમની પાસેથી અરુણાચલનું માહાત્મ્ય સાંભળીને ત્યાં તપ કરો.
Verse 45
तत्र ते दर्शयिष्यामि तैजसं रूपमात्मनः । सर्वपापनिवृत्त्यर्थं सर्वलोकहिताय च
ત્યાં હું તમને મારું તેજસ્વી રૂપ બતાવીશ, જે સર્વ પાપોના નાશ માટે અને સર્વ લોકના કલ્યાણ માટે હશે.
Verse 46
इति वाचं समाकर्ण्य निष्कलात्कथितां शिवात् । तथेति सहसा देवी गंतुं समुपचक्रमे
નિષ્કલ શિવ દ્વારા કહેવાયેલા આ વચનો સાંભળીને, દેવીએ 'તથાસ્તુ' કહ્યું અને તરત જ જવા માટે તૈયાર થયા.
Verse 47
अथ देवानृषीन्सर्वान्पश्चात्सेवार्थमागतान् । अवादीदंबिकालोक्य स्नेहपूर्णेन चक्षुषा
ત્યારબાદ, સેવા માટે પાછળ આવેલા સર્વ દેવો અને ઋષિઓને સ્નેહપૂર્ણ નેત્રોથી જોઈને અંબિકાએ કહ્યું.
Verse 48
तिष्ठतात्रैव वै देवा मुनयश्च दृढव्रताः । नियमांश्चाधितिष्ठंतः कंपारोधसि पावने
હે દેવો અને દ્રઢ વ્રતવાળા મુનિઓ! તમે અહીં જ પાવન કંપા નદીના કિનારે નિયમોનું પાલન કરતા રહો.
Verse 49
सर्वपापक्षयकरं सर्वसौभाग्यवर्द्धनम् । पूज्यतां सैकतं लिंगं कुचकंकणलांछनम्
કુચ-કંકણના ચિહ્નથી લાઞ્છિત રેતીના લિંગની પૂજા કરો; તે સર્વ પાપોનો ક્ષય કરે છે અને સર્વ સૌભાગ્ય વધારે છે.
Verse 50
अहं च निष्कलं रूपमास्थायैतद्दिवानिशम् । आराधयामि मंत्रेण शोणेश्वरं वरप्रदम्
અને હું પણ નિષ્કલ સ્વરૂપ ધારણ કરીને, મંત્ર દ્વારા વરપ્રદ શોણેશ્વરની દિવસ-રાત આરાધના કરું છું.
Verse 51
मत्तपश्चरणाल्लोके मद्धर्मपरिपालनात् । मल्लिंगदर्शनाच्चैव सिध्यंत्विष्टविभूतयः
લોકમાં મારા તપનું આચરણ કરવાથી, મારા ધર્મનું પાલન કરવાથી, અને મારા લિંગના દર્શનથી પણ—ઇચ્છિત વિભૂતિઓ સિદ્ધ થાઓ.
Verse 52
सर्वकामप्रदानेन कामाक्षीमिति कामतः । मां प्रणम्यात्र मद्भक्ता लभंतां वांछितं वरम्
સર્વ કામનાઓ આપવાથી હું ‘કામાક્ષી’ તરીકે ઇચ્છિત છું; અહીં મારા ભક્તો મને પ્રણામ કરીને વાંછિત વર પ્રાપ્ત કરે.
Verse 53
अहं हि देवदेवस्य शंभोरव्याहतो जनः । आदेशं पालयिष्यामि गत्वारुणमहीधरम्
હું દેવદેવ શંભુનો અવ્યાહત સેવક છું; અરુણ પર્વત પર જઈને હું તેમનો આદેશ પાલન કરીશ.
Verse 54
तत्र गत्वा तपस्तीव्रं कृत्वा शंभुं प्रसाद्य च । मां तु लब्धवरां यूयं पश्चाद्रक्ष्यथ संगताः
ત્યાં જઈ કઠોર તપ કરીને અને શંભુને પ્રસન્ન કરીને, હું વર પ્રાપ્ત કરું ત્યાર પછી તમે સૌ એકત્ર થઈને પછી મારી રક્ષા કરશો।
Verse 55
इति सर्वान्विसृज्याशु सद्भक्तान्पादसेविनः । अरुणाद्रिं गता बाला तपसे शंकराज्ञया
આ રીતે કહી તેણે પોતાના પાદસેવક એવા સદ્ભક્તોને તુરંત વિદાય આપ્યા; અને શંકરની આજ્ઞાથી તપ માટે અરુણાદ્રિ ગઈ તે બાલા।
Verse 56
नित्याभिसेविताऽकारि सखीभिरभियोगतः । आससादारुणाद्रीशं दिव्यदुंदुभिनादितम्
સખીઓ દ્વારા નિત્ય સેવિત અને તેમની પ્રેરણાથી, તે દિવ્ય દુન્દુભિના નાદથી ગુંજતા અરુણાદ્રીશને પહોંચી।
Verse 57
अंतस्तेजोमयं शांतमरुणाचलनायकम् । अप्सरोनृत्यगीतैश्च पूजितं पुष्पवृष्टिभिः
તેણે અરુણાચલનાયકનું દર્શન કર્યું—અંતર્જ્યોતિમય, શાંત—જેની પૂજા અપ્સરાઓના નૃત્ય-ગીતો અને પુષ્પવૃષ્ટિથી થતી હતી।
Verse 58
प्रणम्य स्थावरं लिंगं कौतूहलसमन्विता । सिद्धानां योगिनां सार्थमृषीणां चान्ववैक्षत
અચલ લિંગને પ્રણામ કરીને, કૌતૂહલથી ભરેલી તેણે સિદ્ધો, યોગીઓ અને ઋષિઓના એકત્ર સમૂહને ચારે તરફ જોયો।
Verse 59
अत्रिर्भृगुर्भरद्वाजः कश्यपश्चांगिरास्तथा । कुत्सश्च गौतमश्चान्ये सिद्धविद्याधरामराः
ત્યાં અત્રિ, ભૃગુ, ભરદ્વાજ, કશ્યપ, અંગિરા, કુત્સ, ગૌતમ અને અન્ય સિદ્ધો, વિદ્યાધરો તથા દેવતાઓ ઉપસ્થિત હતા.
Verse 60
तपः कुर्वंति सततमपेक्षितवराप्तये । गंगाद्याः सरितश्चान्याः परितः पर्युपासते
ઇચ્છિત વરદાન મેળવવા માટે તેઓ સતત તપસ્યા કરે છે; ગંગા વગેરે નદીઓ ચારે બાજુથી તેમની સેવા કરે છે.
Verse 61
दिव्यलिंगमिदं पूज्यमरुणाद्रिरिति स्मृतम् । वंदस्वेति सुरैः प्रोक्ता प्रणनाम पुनःपुनः
"આ દિવ્ય લિંગ પૂજનીય છે અને અરુણાદ્રિ તરીકે ઓળખાય છે, તેને વંદન કર," દેવો દ્વારા આમ કહેવાતાં તેણે વારંવાર પ્રણામ કર્યા.
Verse 62
अभ्यर्थिता पुनः सर्वैरातिथ्यार्थे महर्षिभिः । शिवाज्ञया गौतमो मे द्रष्टव्य इति सावदत्
તમામ મહર્ષિઓ દ્વારા આતિથ્ય માટે ફરીથી વિનંતી કરવામાં આવતાં તેણે કહ્યું, "શિવની આજ્ઞાથી મારે ગૌતમ ઋષિના દર્શન કરવાના છે."
Verse 63
अयमत्रर्षिभिर्भक्तैर्निर्दिष्टं तमथाभ्यगात् । स मुनिः शिवभक्तानां प्रथमस्तपसां निधिः
ભક્ત ઋષિઓ દ્વારા નિર્દેશ કરાતાં તે તેમની પાસે ગઈ. તે મુનિ શિવભક્તોમાં શ્રેષ્ઠ અને તપસ્યાના ભંડાર સમાન છે.
Verse 64
वनांतरं गतेः प्रातः समित्कुशफलाहृतेः । अतिथीनाश्रमं प्राप्तानर्चथेति दृढव्रतान्
પ્રાતઃ વનાંતરમાં જઈ સમિધા, કુશ અને ફળો એકત્ર કરીને, દૃઢવ્રતી મુનિએ આદેશ આપ્યો— “આશ્રમમાં આવેલા અતિથિઓનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરો।”
Verse 65
शिष्यानादिश्य धर्मात्मा गतश्च विपिनांतरम् । अथ सा गौतमं द्रष्टुमागता पर्णशालिकाम्
ધર્માત્મા મુનિએ શિષ્યોને ઉપદેશ આપી વનાંતરમાં ગયા. ત્યારબાદ તે (દેવી) ગૌતમને દર્શન કરવા પર્ણશાળા-આશ્રમમાં આવી.
Verse 66
क्व गतो मुनिरित्युक्तैरित आयास्यति क्षणात् । शिष्यैरभ्यर्थितेत्युक्त्वा फलमूलैस्सुगंधिभिः
“મુનિ ક્યાં ગયા?” એમ પૂછતાં શિષ્યોએ કહ્યું— “ક્ષણમાં અહીં આવી જશે.” પછી “શિષ્યોએ વિનંતી કરી છે” એમ કહી, સુગંધિત ફળ અને મૂળથી તેણીનું સન્માન કર્યું.
Verse 67
अभ्युत्थानेनासनेन पाद्येनार्घेण सूनृतैः । वचनैः फलमृलेन सार्चिता शिष्यसंपदा
ઉભા થઈ સ્વાગત કરવું, આસન આપવું, પાદ્ય અને અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું, તથા મધુર-સત્ય વચનો સાથે ફળ-મૂળ આપવાથી— શિષ્યસંપત્તિ દ્વારા તેણીનું વિધિવત્ પૂજન થયું.
Verse 68
क्षणं क्षमस्वसूनुस्तामन्ये जग्मुस्तदन्तिकम् । देव्यां प्रविष्टमात्रायां महर्षेराश्रमो महान्
તેઓ બોલ્યા— “પ્રિય બાળિકા, ક્ષણમાત્ર ક્ષમા કર”; અને બીજા લોકો તેણી પાસે ગયા. દેવી પ્રવેશતાં જ મહર્ષિનું મહાન આશ્રમ અદ્ભુત રીતે પરિવર્તિત થઈ ગયું.
Verse 69
अभवत्कल्पबहुलो मणिप्रासादसंकुलः । वनांतरादुपावृत्त्य समित्कुशफलाहरः
તે કલ્પવૃક્ષોથી ભરપૂર અને મણિમય પ્રાસાદોથી સઘન બની ગયું. વનના અંતરથી પરત ફરી મુનિ સમિધા, કુશ અને ફળ લઈને નજીક આવ્યો।
Verse 70
अपश्यत्स्वाश्रमं दूरे विमानशतशोभितम् । किमेतदिति साश्चर्यं चिंतयन्मुनिपुंगवः
દૂરથી તેણે પોતાનો આશ્રમ જોયો—સૈકડો વિમાનોની શોભાથી તેજસ્વી. “આ શું છે?” એમ આશ્ચર્યથી વિચારતો મુનિશ્રેષ્ઠ રહ્યો।
Verse 71
गौर्याः समागमं सर्वमपश्यज्ज्ञानचक्षुषा । शीघ्रं निवर्तमानोऽसौ द्रष्टुं तां लोकमातरम्
જ્ઞાનચક્ષુથી તેણે ગૌરીના સમગ્ર આગમનને જોયું. લોકમાતાના દર્શન માટે તે તરત જ ઝડપથી પાછો ફર્યો।
Verse 72
शिष्यैः शीघ्रचरैर्वृत्तमावेदितमथाशृणोत्
પછી ઝડપી ચાલતા શિષ્યોએ જણાવેલ સમગ્ર વૃત્તાંત તેણે સાંભળ્યો।
Verse 73
अथ महर्षिरुपागतकौतुको निजतपःफलमेव तदागमम् । शिवदयाकलितं परिचिन्तयन्नभजदाश्रममाश्रितवत्सलः
પછી મહર્ષિ કૌતુકથી ભરાઈ ગયો. તેણે વિચાર્યું—તેમનું આગમન મારા તપનું ફળ છે, પરંતુ શિવકૃપાથી સંયોજિત. શરણાગતવત્સલ બની તે આશ્રમમાં પ્રવેશ્યો।