Adhyaya 8

Verse 1

लोपामुद्रोवाच । जीवितेश कथामेतां पुण्यां पुण्यपुरीश्रिताम् । न तृप्तिमधिगच्छामि श्रुत्वा त्वच्छ्रीमुखेरिताम्

લોપામુદ્રાએ કહ્યું—હે જીવનનાથ! તમારા શ્રીમુખેથી સાંભળેલી, પુણ્યપુરીમાં આશ્રિત આ પવિત્ર કથા સાંભળ્યા છતાં મને તૃપ્તિ થતી નથી।

Verse 2

मायापुर्यां मुक्तिपुर्यां शिवशर्मा द्विजोत्तमः । मृतोपि मोक्षं नैवाप ब्रूहि तत्कारणं विभो

માયાપુરી—મુક્તિપુરી—માં દ્વિજોત્તમ શિવશર્મા મૃત્યુ પછી પણ મોક્ષને ન પામ્યો. હે વિભો, તેનું કારણ કહો।

Verse 3

अगस्त्य उवाच । साक्षन्मोक्षो न चैतासु पुरीषु प्रियभाषिणि । पुरोद्दिश्यामुमेवार्थमितिहासो मयाश्रुतः

અગસ્ત્યે કહ્યું—હે પ્રિયભાષિણી! આ પુરીઓમાં મોક્ષ સాక్షાત્ આપમેળે મળતો નથી. આ જ વિષય અંગે મેં એક પ્રાચીન ઇતિહાસ સાંભળ્યો છે।

Verse 4

शृणु कांते विचित्रार्थां कथां पापप्रणाशिनीम् । पुण्यशीलसुशीलाभ्यां कथितां शिवशर्मणे

હે કાંતે! પાપનાશિની અને વિચિત્ર અર્થવાળી તે કથા સાંભળો, જે પુણ્યશીલ અને સુશીલાએ શિવશર્માને કહી હતી।

Verse 5

शिवशर्मोवाच । अयि विष्णुगणौ पुण्यौ पुंडरीकदलेक्षणौ । किंचिद्विज्ञप्तुकामोहं प्रवृद्धकरसंपुटः

શિવશર્માએ કહ્યું—હે વિષ્ણુગણો, હે પુણ્યવાનોએ, કમળદળ-નેત્રો! હું હાથ જોડીને એક વિનંતી કરવી ઇચ્છું છું।

Verse 6

न नाम युवयोर्वेद्मि वेद्म्याकृत्या च किंचन । पुण्यशीलसुशीलाख्यौ युवां भवितुमर्हथः

હું તમારા નામો જાણતો નથી; પરંતુ તમારી આકૃતિથી કંઈક સમજાય છે. તમે બંને ‘પુણ્યશીલ’ અને ‘સુશીલ’ કહેવાવા યોગ્ય છો—પુણ્યવાન અને સદાચારનિષ્ઠ.

Verse 7

गणा वूचतुः । भगवद्भक्तियुक्तानां किमज्ञातं भवादृशाम् । एतदेव हि नौ नाम यदुक्तं श्रीमता त्वया

ગણોએ કહ્યું—ભગવદ્ભક્તિથી યુક્ત આપ જેવા મહાત્માઓને શું અજાણ રહી શકે? હે શ્રીમાન, તમે જે કહ્યું એ જ અમારા નામ છે; જેમ તમે કહ્યું તેમ જ છે.

Verse 8

यदन्यदपि ते चित्ते प्रष्टव्यं तदशंकितम् । संपृच्छस्व महाप्राज्ञ प्रीत्या तत्प्रब्रवावहे

અને જો તમારા ચિત્તમાં બીજું કંઈ પૂછવાનું હોય તો નિઃશંક પુછો, હે મહાપ્રાજ્ઞ; અમે પ્રેમથી તે બધું કહીશું.

Verse 9

इति श्रुत्वा स वचनं भगवद्गणभाषितम् । अतिप्रीतिकरं हृद्यं ततस्तौ प्रत्युवाच ह

ભગવાનના ગણોએ કહેલા અત્યંત પ્રિય અને હૃદયને આનંદ આપનાર વચનો સાંભળી, તેણે પછી તે બંનેને પ્રતિઉત્તર આપ્યો.

Verse 10

दिव्य द्विज उवाच । क एष लोको ऽल्पश्रीकः स्वल्पपुण्यजनाकृतिः । क इमे विकृताकारा ब्रूतमेतन्ममाग्रतः

દિવ્ય દ્વિજ બોલ્યા—આ કયો લોક છે, જે અલ્પશ્રીવાળો અને સ્વల్పપુણ્ય લોકો વડે ભરેલો છે? અને આ વિકૃત આકારવાળા પ્રાણી કોણ છે? મારા સમક્ષ સ્પષ્ટ કહો.

Verse 11

गणावूचतुः । अयं पिशाचलोकोत्र वसंति पिशिताशनाः । दत्त्वानुतापभाजो ये नोनो कृत्वा ददत्यपि

ગણોએ કહ્યું—આ પિશાચ-લોક છે; અહીં માંસભક્ષકો વસે છે. જે દાન કરીને પછી પશ્ચાત્તાપ કરે છે, વારંવાર ખેદ સાથે દાન આપે તોય, તેઓ આ જ સ્થિતિના ભાગી બને છે.

Verse 12

शिवं प्रसंगतोभ्यर्च्य सकृत्त्वशुचिचेतसः । अल्पपुण्याल्पलक्ष्मी काः पिशाचास्त इमे सखे

સખા, આ પિશાચો છે—અલ્પ પુણ્ય અને અલ્પ લક્ષ્મીવાળા. પ્રસંગવશ એક વાર શિવની પૂજા કરી હતી, પરંતુ તેમનું ચિત્ત અશુદ્ધ હતું.

Verse 13

ततो गच्छन्ददर्शाग्रे हृष्टपुष्टजनावृतम् । पिचंडिलैः स्थूलवक्त्रैर्मेघगंभीरनिःस्वनैः

પછી આગળ વધતાં તેણે આગળ એક પ્રદેશ જોયો—હર્ષિત અને પુષ્ટ જનોથી ઘેરાયેલો; સ્થૂલ મુખવાળા, દૃઢ દેહવાળા, અને મેઘગર્જના જેવી ગંભીર ધ્વનિ કરનારા।

Verse 14

लोकैरप्युषितं लोकं श्यामलांगैश्च लोमशैः । गणौ कथयतां केमी को लोकः पुण्यतः कुतः

આ લોક અનેક જીવોથી વસેલો છે—શ્યામ અંગવાળા અને લોમશ. હે ગણો, કહો: આ કોણ છે, આ કયો લોક છે, અને કયા પુણ્યથી તેનો ઉદ્ભવ થયો?

Verse 15

गणावूचतुः । गुह्यकानामयं लोकस्त्वेते वै गुह्यकाः स्मृताः । न्यायेनोपार्ज्य वित्तानि गूहयंति च ये भुवि

ગણોએ કહ્યું—આ ગુહ્યકોનો લોક છે; આ જ ગુહ્યક તરીકે સ્મરાય છે. જે પૃથ્વી પર ન્યાયથી ધન ઉપાર્જન કરીને તેને ગુપ્ત રાખે અને તેની રક્ષા કરે છે.

Verse 16

स्वमार्गगाधनाढ्याश्च शूद्रप्रायाः कुटुंबिनः । संविभज्य च भोक्तारः क्रोधासूयाविवर्जिताः

તેઓ પોતાના-પોતાના વ્યવસાયમાર્ગમાં સમૃદ્ધ, મોટેભાગે શૂદ્રપ્રાય ગૃહસ્થ છે. વહેંચીને જ ભોજન કરે છે અને ક્રોધ તથા ઈર્ષ્યા વિનાના રહે છે.

Verse 17

न तिथिं नैव वारं च संक्रात्यादि न पर्व च । नाधर्मं न च धर्मं च विदंत्येते सदा सुखाः

તેઓ ન તિથિ ગણે છે, ન વાર; સંક્રાંતિ વગેરે પર્વ પણ નથી માનતા. અધર્મ-ધર્મનો ભેદ પણ નથી જાણતા, છતાં સદા સુખી રહે છે.

Verse 18

एकमेव हि जानंति कुलपूज्यो हि यो द्विजः । तस्मै गाः संप्रयच्छंति मन्यंते तद्वचःस्फुटम्

તેઓ એક જ સિદ્ધાંત જાણે છે—કુલમાં પૂજ્ય જે દ્વિજ, તે જ માન્ય. તેને ગાયો અર્પે છે અને તેના વચનને સ્પષ્ટ પ્રમાણ માને છે.

Verse 19

समृद्धिभाजोह्यत्रापि तेन पुण्येन गुह्यकाः । भुंजते स्वर्गसौख्यानि देववच्चाकुतोभयाः

તે પુણ્યના પ્રભાવથી અહીં પણ ગુહ્યકો સમૃદ્ધિના ભાગી બને છે. દેવોની જેમ સ્વર્ગીય સુખો ભોગવે છે અને કોઈ દિશાથી ભય પામતા નથી.

Verse 20

ततो विलोकयामास लोकं लोचनशर्मदम् । केऽमी जनास्त्वसौ लोकः किंनामा वदतां गणौ

પછી તેણે નેત્રોને આનંદ આપનાર તે લોકને નિહાળ્યો અને પૂછ્યું—“આ લોકો કોણ છે, અને આ લોકનું નામ શું છે? હે ગણો, કહો.”

Verse 21

गणावूचतुः । गांधर्वस्त्वेषलोकोऽमी गंधर्वाश्च शुभव्रताः । देवानां गायनाद्येते चारणाः स्तुतिपाठकाः

ગણોએ કહ્યું—આ ગાંધર્વલોક છે; આ શુભવ્રતધારી ગંધર્વો છે. તેઓ દેવતાઓ માટે ગાયન કરે છે અને દિવ્ય ચારણ બની સ્તુતિપાઠ કરે છે.

Verse 22

गीतज्ञा अतिगीतेन तोषयंति नराधिपान् । स्तुवंति च धनाढ्यांश्च धनलोभेन मोहिता

તેઓ ગીતવિદ્યામાં નિપુણ છે; અતિમધુર ગાનથી રાજાઓને પ્રસન્ન કરે છે. અને ધનલોભથી મોહિત થઈ ધનવાનોની પણ સ્તુતિ કરે છે.

Verse 23

राज्ञां प्रसादलब्धानि सुवासांसि धनान्यपि । द्रव्याण्यपि सुगंधीनि कर्पूरादीन्यनेकशः

રાજાઓના પ્રસાદથી તેમને ઉત્તમ વસ્ત્રો અને ધન મળે છે; તેમજ સુગંધિત દ્રવ્યો પણ—કપૂર વગેરે અનેક રીતે બહુ પ્રમાણમાં પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 24

ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छंति गीतं गायंत्यहर्निशम् । श्रुतावेव मनस्तेषां नाट्यशास्त्रकृतश्रमाः

તેઓ બ્રાહ્મણોને પોતાનું ગીત અર્પે છે અને દિવસ-રાત ગાય છે. તેમનું મન માત્ર શ્રુતિમાં (સાંભળવામાં) સ્થિર રહે છે; નાટ્યશાસ્ત્રની શિખામણમાં તેઓ પરિશ્રમ કરે છે.

Verse 25

तेन पुण्येन गांधर्वो लोकस्त्वेषां विशिष्यते । ब्राह्मणास्तोषिता यद्वै गीतविद्यार्जितैर्धनैः

તે પુણ્યથી તેમનો ગાંધર્વલોક વિશેષ બને છે; કારણ કે ગીતવિદ્યાથી કમાયેલ ધન વડે તેમણે ખરેખર બ્રાહ્મણોને તૃપ્ત કર્યા છે.

Verse 26

गीतविद्याप्रभावेन देवर्षिर्नारदो महान् । मान्यो वैष्णवलोके वै श्रीशंभोश्चातिवल्लभः

ગીતવિદ્યાના પ્રભાવથી મહાદેવર્ષિ નારદ વૈષ્ણવલોકમાં માન્ય છે અને શ્રીશંભુ (શિવ)ને પણ અત્યંત પ્રિય છે.

Verse 27

तुंबुरुर्ना रदश्चोभौ देवानामतिदुर्लभौ । नादरूपी शिवः साक्षान्नादतत्त्वविदौ हि तौ

તુંબુરુ અને નારદ—બન્ને દેવોમાં પણ અતિદુર્લભ; કારણ કે શિવ સాక్షાત્ નાદસ્વરૂપ છે અને તેઓ બન્ને નાદતત્ત્વના જ્ઞાતા છે.

Verse 28

यदि गीतं क्वचिद्गीतं श्रीमद्धरिहरांतिके । मोक्षस्तु तत्फलं प्राहुः सा न्निध्यमथवा तयोः

જો ક્યાંય શ્રીમાન્ હરિ-હરનાં સાન્નિધ્યમાં ગીત ગવાય, તો તેનું ફળ મોચ્ષ—અથવા તે બન્નેનું નિકટ સાન્નિધ્ય—એમ કહે છે.

Verse 29

गीतज्ञो यदि गीतेन नाप्नोति परमं पदम् । रुद्रस्यानुचरो भूत्वा तेनैव सह मोदते

જો ગીતજ્ઞ ગાન દ્વારા પરમ પદ ન પામે, તો રુદ્રનો અનુચર બની તેનાં સાથે જ આનંદ કરે છે.

Verse 30

अस्मिंल्लोके सदा कालं स्मृतिरे षा प्रगीयते । तद्गीतमालया पूज्यौ देवौ हरिहरौ सदा

આ લોકમાં સર્વકાળે આ સ્મૃતિ ગવાય છે કે તે ગીતમાળાથી હરી અને હર—આ બન્ને દેવો સદા પૂજ્ય છે.

Verse 31

इति शृण्वन्क्षणात्प्राप पुनरन्यन्मनोहरम् । शिवशर्माथ पप्रच्छ किं संज्ञं नगरं त्विदम्

આ રીતે સાંભળીને તે ક્ષણમાં જ ફરી એક અન્ય મનોહર દૃશ્યને પામ્યો. ત્યારે શિવશર્માએ પૂછ્યું— “આ નગરનું નામ શું છે?”

Verse 32

गणावूचतुः । असौ वैद्याधरो लोको नाना विद्या विशारदाः । एते विद्यार्थिनामन्नमुपानद्वस्त्रकंबलम्

ગણોએ કહ્યું— “આ વિદ્યાધરોનો લોક છે; તેઓ નાનાવિદ્યામાં નિપુણ છે. તેઓ વિદ્યાર્થીઓને અન્ન, પાદુકા/જૂતાં, વસ્ત્ર અને કમ્બળ આપે છે.”

Verse 33

औषधान्यपि यच्छं ति तत्पीडाशमनानि हि । नानाकलाः शिक्षयंति विद्यागर्वविवर्जिताः

તેઓ પીડા શમાવતી સાચી ઔષધિઓ પણ આપે છે. વિદ્યાનો ગર્વ ત્યજીને તેઓ નાનાવિધ કલાઓ શીખવે છે.

Verse 34

शिष्यं पुत्रेण पश्यंति वस्त्र तांबूल भोजनैः । अलंकृताश्च सत्कन्या धर्मा दुद्वाहयंति च

તેઓ શિષ્યને પુત્ર સમાન ગણે છે અને વસ્ત્ર, તાંબૂલ તથા ભોજનથી તેનું પાલન કરે છે. તેમજ અલંકૃત સદ્કુલીન કન્યાઓના ધર્મપૂર્વક વિવાહ પણ કરાવે છે.

Verse 35

अभिलाषधिया नित्यं पूजयंतीष्टदेवताः । एतः पुण्यैर्वसंतीह विद्याधर वरा इमे

તેઓ ભક્તિભર્યા અભિલાષાથી નિત્ય પોતાના ઇષ્ટદેવનું પૂજન કરે છે. આ પુણ્યના પ્રભાવથી જ આ ઉત્તમ વિદ્યાધરો અહીં વસે છે.

Verse 36

यावदित्थं कथां चक्रुस्तावत्संयमिनीपतिः । धर्मराजोभिसंप्राप्तो देवदुंदुभि निःस्वनैः

તેઓ આ રીતે વાતચીત કરતા હતા, તેટલામાં સંયમિનીના સ્વામી ધર્મરાજ દેવદુંદુભિઓના ગર્જનાસમાન નાદ સાથે ત્યાં આવી પહોંચ્યા.

Verse 37

सोम्यमूर्तिर्विमानस्थो धर्मज्ञैः परिवारितः । सेवाकर्मसु चतुरैर्भृत्यैस्त्रिचतुरैः सह

તે સૌમ્યમૂર્તિ, વિમાનસ્થ, ધર્મજ્ઞોથી પરિભ્રમિત હતા અને સેવાકર્મમાં નિપુણ એવા ત્રણ-ચાર ભૃત્યો સાથે હતા.

Verse 38

धर्मराज उवाच । साधुसाधु महाबुद्धे शिवशर्मन्द्विजोत्तम । कुलोचितं ब्राह्मणानां भवता प्रतिपादितम्

ધર્મરાજ બોલ્યા—“સાધુ, સાધુ! હે મહાબુદ્ધિ શિવશર્મન, હે દ્વિજોત્તમ! તમે તમારા કુલને યોગ્ય એવા બ્રાહ્મણોના આચરણને સમ્યક રીતે પ્રતિપાદિત કર્યું છે.”

Verse 39

वेदाभ्यासः कृतः पूर्वं गुरवश्चापि तोषिताः । धर्मशास्त्रपुराणे षु दृष्टो धर्मस्त्वयाऽदृतः

“પૂર્વે તમે વેદાભ્યાસ કર્યો અને ગુરુઓને પણ સંતોષ્યા; તેમજ ધર્મશાસ્ત્રો અને પુરાણોમાં દર્શિત ધર્મને તમે આદરપૂર્વક માન આપ્યો છે.”

Verse 40

क्षालितं मुक्तिपुर्यद्भिराशुगंतृशरीरकम् । कोविदोऽस्ति भवानेव जीविते जीवितेतरे

“મુક્તિપુરીના જળોએ તમારું શીઘ્ર વિદાય લેતું શરીર શુદ્ધ કર્યું છે; જીવન અને જીવનોત્તર વિષયે સાચો વિવેકી તો તમે જ છો.”

Verse 41

कलेवरं पूतिगंधि सदैवाशुचिभाजनम् । सुतीर्थपुण्य पण्येन सम्यग्विनिमितं त्वया

આ દેહ દુર્ગંધયુક્ત અને સદા અશુચિનું પાત્ર છે; સુતીર્થના પુણ્યરૂપ મૂલ્યથી તું તેને યોગ્ય રીતે પુનઃઢાળી દીધો છે।

Verse 42

अतएवाहि पांडित्यमाद्रिंयते विचक्षणाः । अहःक्षेपं न क्षिपंति क्षणमेकं हि ते बुधाः

એથી જ વિવેકીજન સાચા પાંડિત્યને આદર આપે છે; તે બુદ્ધિમાનો દિવસ વેડફતા નથી—એક ક્ષણ પણ વ્યર્થ કરતા નથી।

Verse 43

निमेषान्पंचपान्मर्त्ये प्राणंति प्राणिनो ध्रुवम् । तत्रापि न प्रवर्तेयुरघकर्मणि गर्हिते

મર્ત્યલોકમાં પ્રાણીઓ નિશ્ચિત જ થોડા નિમેષ જેટલું જ જીવે છે; છતાં નિંદનીય પાપકર્મમાં પ્રવૃત્ત થવું ન જોઈએ।

Verse 44

स्थिरापायः सदा कायो न धनं निधनेऽवति । तन्मूढः प्रौढकार्ये किं न यतेत भवानिव

આ શરીર સદા વિનાશ તરફ જ જાય છે, અને ધન મૃત્યુ સમયે રક્ષા કરતું નથી; તો મોહગ્રસ્ત મનુષ્ય મહાન હેતુ માટે કેમ પ્રયત્ન ન કરે—જેમ તું કર્યો છે?

Verse 45

सत्वरं गत्वरं चायुर्लोकः शोकसमाकुलः । तस्माद्धर्मे मतिः कार्या भवतेव सुधार्मिकैः

આયુષ્ય ઝડપથી સરકી જાય છે, અને જગત શોકથી વ્યાકુલ છે; તેથી સుధાર્મિકોએ ધર્મમાં જ મન સ્થિર કરવું જોઈએ—જેમ તું કર્યું છે।

Verse 46

सत्कर्मणो विपाकोऽयं तव वंद्यौ ममाप्यहो । यदेतौ भगवद्भक्तौ सखित्वं भवतो गतौ

આ તો તારા સત્કર્મનો જ વિપાક છે—અહો, અતિ અદ્ભુત! આ બે ભગવાનના ભક્તો, જે તારા અને મારા પણ વંદનીય છે, તારી સાથે સખ్యతાને પ્રાપ્ત થયા છે।

Verse 47

ममाज्ञा दीयतां तस्मात्साहाय्यं करवाणि किम् । यत्कर्तव्यं मादृशैस्ते तत्कृतं भवतैवहि

અતએવ મને આજ્ઞા આપો—હું કઈ સહાય કરું? મારા જેવા દ્વારા જે કરવાનું હોય, તે તો તમે એકલાએ જ કરી દીધું છે।

Verse 48

अद्य धन्यतरोस्मीह यद्दृष्टौ भगवद्गणौ । सेवा सदैव मे ज्ञाप्या श्रीमच्चरणसन्निधौ

આજે હું અત્યંત ધન્ય છું, કારણ કે મેં ભગવાનના ગણોનું દર્શન કર્યું. તેમના શ્રીચરણોની સન્નિધિમાં મને સદૈવ સેવાનો આદેશ મળતો રહે।

Verse 49

ततः प्रस्थापितस्ताभ्यां प्राविशत्स्वपुरीं यमः । अप्राक्षीच्च ततो विप्रस्तौ गणौ प्रस्थिते यमे

પછી તે બંનેએ આદરપૂર્વક વિદાય આપતાં યમ પોતાની નગરીમાં પ્રવેશ્યો. યમ પ્રસ્થાન કર્યા પછી તે બ્રાહ્મણે તે બંને ગણોને પ્રશ્ન કર્યો।

Verse 50

शिवशर्मोवाच । साक्षादयं धर्मराजो ननु सौम्यतराकृतिः । धर्म्याण्येव वचांस्यस्य मनः प्रीतिकराणि च

શિવશર્માએ કહ્યું—આ તો સాక్షાત્ ધર્મરાજ છે, છતાં તેમની આકૃતિ અત્યંત સૌમ્ય છે. તેમના વચનો સર્વથા ધર્મમય છે અને મનને પ્રસન્ન કરનારાં છે।

Verse 51

पुरी संयमनी सेयमतीव शुभलक्षणा । आकर्ण्य यस्य नामापि पापिनोऽतीव बिभ्यति

સંયમની નામની આ પુરી અતિ શુભલક્ષણોથી યુક્ત છે; પરંતુ તેનું નામ માત્ર સાંભળતાં જ પાપી જન પણ અત્યંત ભયભીત થઈ જાય છે.

Verse 52

यमरूपं वर्ण यंति मर्त्यलोकेऽन्यथा जनाः । अन्यथाऽयं मया दृष्टो ब्रूतं तत्कारणं गणौ

મર્ત્યલોકમાં લોકો યમના રૂપનું વર્ણન અન્ય રીતે કરે છે; પરંતુ મેં તેમને ભિન્ન રૂપે જોયા છે—હે ગણો, તેનું કારણ કહો.

Verse 53

केन पश्यंत्यमुं लोकं निवसंति तथात्र के । इदमेवास्य किं रूपं किं चान्यच्च निवेद्यताम्

તે લોક કયા ઉપાયથી જોવાય છે, અને ત્યાં કોણ વસે છે? શું આ જ તેમનું એકમાત્ર રૂપ છે કે બીજું પણ છે? કૃપા કરીને નિવેદન કરો.

Verse 54

गणावूचतुः । शृणु सौम्य सुसौम्योऽसौ दृश्यतेत्र भवादृशैः । धर्ममूर्तिः प्रकृत्यैव निःशंकैः पुण्यराशिभिः

ગણોએ કહ્યું—હે સૌમ્ય, સાંભળો. અહીં તમારા જેવા પુણ્યસમૃદ્ધ, નિઃશંક જનને તે અત્યંત સૌમ્ય રૂપે દેખાય છે; કારણ કે સ્વભાવથી જ તે ધર્મમૂર્તિ છે.

Verse 55

अयमेव हि पिंगाक्षः क्रोधरक्तांतलोचनः । दंष्ट्राकरालवदनो विद्युल्ललनभीषणः

આ જ તે પિંગલ નેત્રવાળા, ક્રોધથી આંખોના કિનારા રક્તિમ થયેલા; દંષ్ట్రાઓથી વિકરાળ મુખવાળા, અને વીજળી જેવી ભયંકર તેજસ્વિતા ધરાવનાર (રૂપ પણ) છે.

Verse 56

ऊर्ध्वकेशोऽतिकृष्णांगः प्रलयांबुदनिःस्वनः । कालदंडोद्यतकरो भुकुटी कुटिलाननः

જેના વાળ ઉભા છે, અંગ અત્યંત કાળું છે, પ્રલયના વાદળો જેવી ગર્જના છે, હાથમાં કાળદંડ ઉગામ્યો છે અને ભ્રુકુટી વાંકી હોવાથી મુખ ભયાનક છે.

Verse 57

आनयैनं पातयैनं बधानामुंच दुर्दम । घातयैनं सुदुर्वृत्तं मूर्ध्नि तीव्रमयोघनैः

આને લઈ આવો, આને પટકો, બાંધો, હે દુર્દમ! આને છોડશો નહીં. આ દુરાચારીના માથા પર લોખંડના ભારે હથોડાઓથી પ્રહાર કરો.

Verse 58

आताडयैनं दुर्वृत्तं धृत्वा पादौ शिलातले । उत्पाटयास्य नेत्रे त्वं निधाय चरणं गले

આ દુરાચારીને મારો, તેના પગને શિલા પર પકડી રાખો. તેના ગળા પર પગ મૂકીને તમે તેની આંખો કાઢી લો.

Verse 59

एतस्य गल्लावुत्फुल्लौ क्षुरेणाशुवि पाटय । पाशेन कंठं बद्धास्य समुल्लंबय भूरुहे

આના ફૂલેલા ગાલને અસ્ત્રાથી જલ્દી ચીરી નાખો. આના ગળાને ફાંસો લગાવીને આને વૃક્ષ પર લટકાવી દો.

Verse 60

विदारयास्य मूर्धानं करपत्रेण दारुवत् । पार्ष्णिघातैर्घ्नतास्यास्यं समुच्चूर्णय दारुणैः

કરવત વડે લાકડાની જેમ આનું માથું ચીરી નાખો. એડીના ભયંકર પ્રહારોથી આનું મોઢું છુંદી નાખો.

Verse 61

परदारप्रसृमरं करं छिंध्यस्य पापिनः । परदारगृहं यातुः पादौ चास्य विखंडय

પરાઈ સ્ત્રી તરફ લંબાતા આ પાપીના હાથ કાપી નાખો અને પરાઈ સ્ત્રી માટે બીજાના ઘરે જનારના પગ તોડી નાખો.

Verse 62

सूचीभी रोमकूपेषु तनुं व्यधिहि सर्वतः । दातुः परकलत्रांगे नखपंक्ती दुरात्मनः

પરાઈ સ્ત્રીના અંગો પર નખના ઘા કરનાર આ દુરાત્માના શરીરના રૂંવાડાઓમાં ચારે બાજુથી સોય ભોંકી દો.

Verse 63

परदारमुखाघ्रातुर्मुखे निष्ठीवयास्य हि । वक्तुः परापवादस्य कीलं तीक्ष्णं मुखे क्षिप

પરાઈ સ્ત્રીના મુખને સૂંઘનારના મોઢામાં થૂંકો અને પારકી નિંદા કરનારના મોઢામાં તીક્ષ્ણ ખીલો મારી દો.

Verse 64

भर्जयैनं चणकवत्तप्तवालुक कर्परैः । भ्राष्ट्रे विकटवक्त्रत्वं परसंतापकारिणम्

બીજાને સંતાપ આપનાર આ પાપીને તપેલી રેતી ભરેલા ઠીકરાઓમાં ચણાની જેમ શેકી નાખો, જેથી તેનું મોઢું વિકૃત થઈ જાય.

Verse 65

दोषारोपं सदाकर्तुरदोषे क्रूरलोचन । निमज्जयास्य वदनं पूयशोणितकर्दमे

હે ક્રૂર લોચન! નિર્દોષ પર સદાય દોષારોપણ કરનારના મોઢાને પરુ અને લોહીના કાદવમાં ડુબાડી દો.

Verse 66

अदत्तपरवस्तूनां गृह्णतः करपल्लवम् । आप्लुत्याप्लुत्य तैलेन तप्तांगारे पचोत्कट

જે બીજાની ન આપેલી વસ્તુઓ લઈ લે છે, તેના હાથને પકડીને વારંવાર તેલમાં બોળીને ધગધગતા અંગારા પર ભયંકર રીતે શેકો.

Verse 67

अपवादं गुरोर्वक्तुर्निंदाकर्तुः सुपर्वणाम् । तप्तलोहशलाकाश्च मुखे भीषण निक्षिप

હે ભીષણ! ગુરુની નિંદા કરનાર અને દેવતાઓને અપશબ્દ કહેનારના મુખમાં ધગધગતા લોખંડના સળિયા નાખી દો.

Verse 68

परमर्म स्पृशश्चास्य परच्छिद्रप्रकाशितुः । सुतप्तायोमयाञ्च्छंकून्सर्वसंधिषु रोपय

જે બીજાના મર્મને સ્પર્શે છે (દુઃખ પહોંચાડે છે) અને બીજાના દોષોને પ્રગટ કરે છે, તેના બધા સાંધાઓમાં ધગધગતા લોખંડના ખીલા જડી દો.

Verse 69

अन्ये न दीयमाने स्वे निषेद्धुःपापकारिणः । आच्छेत्तुः परवृत्तीनां जिह्वां छिंध्यस्य दुर्मुख

હે દુર્મુખ! જે પાપી બીજાને પોતાનું ધન આપતા રોકે છે અને જે બીજાની આજીવિકા છીનવી લે છે, તેની જીભ કાપી નાખો.

Verse 70

देवस्वभोक्तुः क्रोडास्य ब्राह्मणस्वस्यभोजिनः । विदार्योदरमस्याशु विट्कीटैः परिपूरय

દેવતાનું ધન ખાનાર અને બ્રાહ્મણનું ધન હડપ કરનારનું પેટ જલ્દી ચીરી નાખીને તેને વિષ્ટાના કીડાઓથી ભરી દો.

Verse 71

न देवार्थे न विप्रार्थे नातिथ्यर्थे पचेत्क्वचित् । तममुं स्वार्थपक्तारं कुंभीपाके पचांधक

જે ક્યારેય દેવતાઓ, બ્રાહ્મણો કે અતિથિઓ માટે રસોઈ બનાવતો નથી, હે અંધક! તેવા માત્ર પોતાના માટે જ રાંધનારા સ્વાર્થીને કુંભીપાક નરકમાં પકાવો.

Verse 72

उग्रास्य शिशुहंतारममुं विश्रंभघातिनम् । कृतघ्नं नय वेगेन महारौरव रौरवम्

હે ઉગ્રમુખ! આ બાળહત્યારા, વિશ્વાસઘાતી અને કૃતઘ્ન (ઉપકાર ભૂલનાર) ને વેગપૂર્વક રૌરવ અને મહારૌરવ નરકમાં લઈ જાઓ.

Verse 73

ब्रह्मघ्नं चांधतामिस्रे सुरापं पूयशोणिते । कालसूत्रे हेमचौरमवीचौ गुरुतल्पगम्

બ્રહ્મહત્યારાને અંધતામિસ્રમાં, મદિરાપાન કરનારને પૂયશોણિતમાં, સુવર્ણ ચોરને કાલસૂત્રમાં અને ગુરુપત્નીગામીને અવીચિ નરકમાં નાખો.

Verse 74

तत्संसर्गिणमावर्षमसिपत्रवने तथा । एतान्महापातकिनस्तप्ततैलकटाहके

આમના સંગાથીઓને આવર્ષ તથા અસિપત્રવન નરકમાં મોકલો. આ મહાપાપીઓને ઉકળતા તેલની કડાઈઓમાં નાખો.

Verse 75

आप्लुत्याप्लुत्य दुर्दंष्ट्रकाकोलैर्लोहतुंडकैः । संतोद्यमानान्पापिष्ठान्नित्यं कल्पं निवासय

તેઓને વારંવાર ડુબાડીને, લોખંડની ચાંચવાળા ભયાનક કાગડાઓ દ્વારા વીંધાવીને, તે પાપીઓને એક કલ્પ સુધી ત્યાં જ રાખો.

Verse 76

स्त्रीघ्नं गोघ्नं च मित्रघ्नं कूटशाल्मलिपादपे । उल्लंबय चिरंकालमूर्ध्वपादमधोमुखम्

સ્ત્રીહત્યારા, ગૌહત્યારા અને મિત્રઘાતીને કૂટશાલ્મલી વૃક્ષ પર લાંબા સમય સુધી પગ ઉપર અને માથું નીચે રાખીને લટકાવી રાખો.

Verse 77

त्वचमस्य च संदंशैस्त्रोटय त्वं महाभुज । आश्लेषितुर्मित्रपत्न्या भुजावुत्पाटया शुच

હે મહાબાહુ! સાણસી વડે આની ચામડી તોડી નાખો. મિત્રની પત્નીનું આલિંગન કરનાર તે અપવિત્ર પુરુષના હાથ ઉખાડી નાખો.

Verse 78

ज्वालाकीले महाघोरे नरकेऽमुं नि पातय । यो वह्निना दाहयति परक्षेत्रं परालयम्

જે બીજાના ખેતર અને બીજાના ઘરને આગથી બાળી નાખે છે, તેને મહાભયંકર 'જ્વાલાકીલ' નરકમાં નાખી દો.

Verse 79

कालकूटे च गरदं कूटसाक्ष्याभिवादिनम् । मानकूटं तुलाकूटं कंठमोटे निपातय

ઝેર આપનાર અને ખોટી સાક્ષી આપનારને 'કાલકૂટ' નરકમાં નાખો. માપ અને તોલમાં છેતરપિંડી કરનારાઓને 'માનકૂટ', 'તુલાકૂટ' અને 'કંઠમોટ' નરકમાં પાડી દો.

Verse 80

लालापिबेच दुष्प्रेक्ष्य तीर्थासुष्ठीविनं नय । आमपाके च गर्भघ्नं शूलपाकेऽन्यतापिनम्

તીર્થોમાં થૂંકનાર દુષ્ટને જોવા માટે ભયાનક એવા 'લાલાપિબ' નરકમાં લઈ જાઓ. ગર્ભહત્યા કરનારને 'આમપાક'માં અને બીજાને પીડા આપનારને 'શૂલપાક'માં નાખો.

Verse 81

रसविक्रयिणं विप्रमिक्षुयंत्रे प्रपीडय । प्रजापीडाकरं भूपमंधकूपे निपातय

નિષિદ્ધ ‘રસ’ વેચનાર બ્રાહ્મણને ઇક્ષુયંત્રમાં પીસી નાખો; અને પ્રજાને પીડનાર રાજાને અંધકૂપ નરકમાં ફેંકી દો।

Verse 82

गोतिलांश्च तुरंगांश्च विक्रेतारं द्विजाधमम् । मातुलान्याः सुरायाश्च विक्रेतारं हलायुध

ગાય, તલ અને ઘોડા વેચનાર તે અધમ બ્રાહ્મણને (દંડ આપો); અને સૂરા-મદિરા વેચનારને પણ—હે હલાયુધ।

Verse 83

मुसलोलूखले वैश्यं कंडयैनं पुनःपुनः । शूद्रं द्विजावमंतारं द्विजाग्रे मंचसेविनम्

મુસલોલૂખલ નરકમાં તે વૈશ્યને વારંવાર ખૂંચી-ઘસીને યાતના આપો; અને દ્વિજોને અપમાન કરનાર તથા બ્રાહ્મણોની સામે મંચ પર બેસનાર શૂદ્રને પણ (દંડ આપો)।

Verse 84

अधोमुखे च नरके दीर्घग्रीवप्रपीड्य

અને અધોમુખ નામના નરકમાં તેમની લાંબી ગળા દબાવીને કચડી નાખવામાં આવે છે।

Verse 85

शूद्रं ब्राह्मणजेतारं वैश्यं बाह्मणमानिनम् । क्षत्रियं याजकं चापि विप्रं वेदविवर्जितम्

બ્રાહ્મણોને જીતવા ઇચ્છનાર શૂદ્રને; પોતાને બ્રાહ્મણ માનનાર વૈશ્યને; યાજકકર્મ કરનાર ક્ષત્રિયને; અને વેદવિહિન બ્રાહ્મણને પણ (દંડ આપો)।

Verse 86

लाक्षालवणमांसानां सतैलविषसर्पिषाम् । आयुधेक्षुविकाराणां विक्रेतारं द्विजाधमम्

લાખ, મીઠું, માંસ, તેલ, ઝેર, ઘી, શસ્ત્રો અને શેરડીના વિકારો વેચનારા તે નીચ બ્રાહ્મણને (પકડો).

Verse 87

पाशपाणेकशापाणे बद्ध्वैतांश्चरणेदृढम् । घातयंतौ कशाघातैर्नयतं तप्तकर्दमे

હે પાશ અને ચાબુક ધારણ કરનારાઓ! આ પાપીઓના પગ મજબૂત રીતે બાંધીને, કોરડા મારતા મારતા તપ્તકર્દમ નરકમાં લઈ જાઓ.

Verse 88

इमां स्त्रियं श्लेषयाशु पुंश्चलीं कुलकल्मषाम् । तेनोपपतिना सार्धं तप्तायसमयेन च

કુળને કલંકિત કરનારી આ વ્યભિચારિણી સ્ત્રીને પેલા ઉપપતિ સાથે અને ધગધગતા લોખંડના પૂતળા સાથે જલ્દી આલિંગન કરાવો.

Verse 89

स्वयं गृहीत्वा नियमं यस्त्यजेदजितेंद्रियः । तं प्रापय दुराधर्षं बहुभ्रमरदंशके

જે અજિતેન્દ્રિય વ્યક્તિ પોતે નિયમ લઈને તેનો ત્યાગ કરે છે, તે દુરાચારીને 'બહુભ્રમરદંશક' (જ્યાં ઘણા ભમરા ડંખ મારે છે) નરકમાં મોકલો.

Verse 90

इत्यादिजल्पन्दुर्वृत्तैः श्रूयते दूरतो यमः । स्वकर्मशंकितैः पापै र्दृश्यतेति भयंकरः

દુરાચારીઓ સાથે આવી વાતો કરતા યમરાજ દૂરથી જ સંભળાય છે અને પોતાના કર્મોથી ભયભીત પાપીઓને તે અત્યંત ભયંકર દેખાય છે.

Verse 91

ये प्रजाः पालयंतीह पुत्रानेव निजौरसान् । दंडयंति च धर्मेण भूपास्तेऽस्य सभासदः

જે રાજાઓ અહીં પ્રજાનું પાલન પોતાના સાચા ઔરસ પુત્રો સમ કરે છે અને ધર્મ અનુસાર દંડ આપે છે, તે યમરાજની સભાના સભાસદ બને છે।

Verse 92

वर्णाश्रमाश्च यद्राष्ट्रे ऽनुतिष्ठंति निजां क्रियाम् । कालेनापन्ननिधना भूपास्तेऽस्य सभासदः

જેનાં રાજ્યમાં વર્ણાશ્રમો પોતાની પોતાની ક્રિયાઓ નિયમપૂર્વક કરે છે, તે રાજા સમય આવતાં દેહત્યાગ કરીને યમરાજની સભાનો સભાસદ બને છે।

Verse 93

नैव दीनो न दुर्वृत्तो नापद्ग्रस्तो न शोकभाक् । येषां राष्ट्रे प्रदृश्यंते भूपास्तेऽस्य सभासदः

જેનાં રાજ્યમાં ન કોઈ દીન દેખાય, ન દુર્વૃત્ત, ન આપત્તિગ્રસ્ત, ન શોકભાક—એવા રાજાઓ યમરાજની સભાના સભાસદ થાય છે।

Verse 94

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः स्वधर्म निरताः सदा । अन्येपि ये संयमिनः संयमिन्यां वसंति ते

બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય સદા પોતાના સ્વધર્મમાં રત રહે છે; તેમજ અન્ય જે સંયમી છે, તેઓ પણ સંયમિની (યમપુરી)માં વસે છે।

Verse 95

उशीनरः सुधन्वा च वृषपर्वा जयद्रथः । रजिः सहस्रजित्कुक्षिर्दृढधन्वा रिपुंजयः

ઉશીનર, સુધન્વા, વૃષપર્વા, જયદ્રથ, રજિ, સહસ્રજિત, કુક્ષિ, દૃઢધન્વા અને રિપુંજય—આ પણ તેમામાં ગણાય છે।

Verse 96

युवनाश्वो दंतवक्त्रो नाभागो रिपुमंगलः । करंधमो धर्मसेनः परमर्दः परांतकः

યુવનાશ્વ, દંતવક્ત્ર, નાભાગ, રિપુમંગલ, કરંધમ, ધર્મસેન, પરમર્દ અને પરાંતક—આ પ્રસિદ્ધ ધર્મનિષ્ઠ રાજાઓ ધર્મસભામાં નામે કરીને ગણાય છે।

Verse 97

एते चान्ये च बहवो राजानो नीतिवर्तिनः । धर्माधर्मविचारज्ञाः सुधर्मायां समासते

આ અને અન્ય અનેક રાજાઓ, જે નીતિ પ્રમાણે વર્તે છે અને ધર્મ-અધર્મનો વિચાર જાણે છે, ‘સુધર્મા’ નામની દિવ્ય સભામાં એકસાથે બેસે છે।

Verse 99

गोविंदमाधवमुकुंद हरेमुरारे शंभो शिवेश शशिशेखर शूलपाणे । दामोदराच्युत जनार्दन वासुदेव त्याज्या भटाय इति संततमामनंति

‘ગોવિંદ, માધવ, મુકુંદ, હરિ, મુરારી; શંભુ, શિવેશ, શશિશેખર, શૂલપાણિ; દામોદર, અચ્યુત, જનાર્દન, વાસુદેવ’—એ રીતે નામસ્મરણ કરીને તેઓ સતત કહે છે: ‘હે યમભટો, એને છોડો।’

Verse 100

गंगाधरांधकरिपो हरनीलकंठ वैकुंठ कैटभरिपो कमठाब्जपाणे । भूतेशखंडपरशोमृडचंडिकेश त्याज्या भटाय इति संततमामनंति

‘ગંગાધર, અંધકરિપુ, હર, નીલકંઠ; વૈકુંઠ, કૈટભરિપુ, કમઠ, અબ્જપાણિ; ભૂતેશ, ખંડપરશુ, મૃડ, ચંડિકેશ’—એ રીતે જપ કરીને તેઓ સતત કહે છે: ‘હે ભટો, એને છોડો।’

Verse 110

इत्थं द्विजेंद्र निजभृत्यगणान्सदैव संशिक्षयेदवनिगान्स हि धर्मराजः । अन्येपि ये हरिहरांकधरा धरायां ते दूरतः पुनरहो परिवर्जनीयाः

આ રીતે, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, ધર્મરાજ યમ પોતાના સેવકગણને સદા શિક્ષા આપે છે। અને ધરતી પર જે માત્ર હરિ-હરના બાહ્ય ચિહ્નો ધારણ કરે છે, પણ આચાર શુદ્ધ નથી—તેમને પણ દૂરથી જ પરિહરવા જોઈએ।

Verse 112

इति शृण्वन्कथां रम्यां शिवशर्माप्रियेऽनघाम । प्रहृष्टवक्त्रः पुरतो ददर्शाप्सरसापुरीम्

આ રમ્ય કથા સાંભળી શિવશર્માની નિર્દોષ પ્રિયા, હર્ષથી તેજસ્વી મુખવાળી, પોતાના સમક્ષ અપ્સરાઓની નગરીને જોઈ।