Adhyaya 7

Verse 1

अगस्तिरुवाच । मथुरायां द्विजः कश्चिदभूद्भूदेवसत्तमः । तस्य पुत्रो महातेजाः शिवशर्मेति विश्रुतः

અગસ્ત્યએ કહ્યું—મથુરામાં એક દ્વિજ રહેતો હતો, જે ભૂદેવ બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ હતો. તેનો મહાતેજસ્વી પુત્ર ‘શિવશર્મા’ નામે પ્રસિદ્ધ હતો.

Verse 2

अधीत्यवेदान्विधिवदर्थं विज्ञाय तत्त्वतः । पठित्वा धर्मशास्त्राणि पुराणान्यधिगम्य च

તેણે વિધિપૂર્વક વેદોનું અધ્યયન કરીને તેમનો અર્થ તત્ત્વતઃ જાણ્યો; ધર્મશાસ્ત્રોનું પઠન કર્યું અને પુરાણોનું પણ સમ્યક્ અધિગમ કર્યું.

Verse 3

अंगान्यभ्यस्य तर्कांश्च परिलोड्य समंततः । मीमांसाद्वयमालोक्य धनुर्वेदं विगाह्य च

તેણે વેદાંગોનું અભ્યાસ કર્યું, તર્કશાસ્ત્રોનું સર્વત્ર પરિશીલન કર્યું, બંને મીમાંસાનો અવલોકન કર્યો અને ધનુર્વેદના જ્ઞાનમાં પણ પ્રવેશ કર્યો.

Verse 4

आयुर्वेदं विचार्यापि नाट्यवेदे कृतश्रमः । अर्थशास्त्राण्यनेकानि प्राप्याश्वगजचेष्टितम्

આયુર્વેદનું વિચારણ કરીને નાટ્યવેદમાં પરિશ્રમ કર્યો; અનેક અર્થશાસ્ત્રો પ્રાપ્ત કર્યા અને અશ્વ-ગજની ચાલચલન તથા તાલીમ પણ શીખી।

Verse 5

कलासु च कृताभ्यासो मन्त्रशास्त्रविचक्षणः । भाषाश्च नाना देशानां लिपीर्ज्ञात्वा विदेशजाः

કલાઓમાં અભ્યાસી, મંત્રશાસ્ત્રમાં નિપુણ; અનેક દેશોની ભાષાઓ શીખીને વિદેશી લિપિઓ પણ જાણી લીધી।

Verse 6

अर्थानुपार्ज्य धर्मेण भुक्त्वा भोगान्यदृच्छया । उत्पाद्य पुत्रान्सुगुणांस्तेभ्यो ह्यर्थं विभज्य च

ધર્મથી ધન ઉપાર્જન કરીને, અતિ પ્રયત્ન વિના ભોગ ભોગવ્યા; સદ્ગુણી પુત્રો ઉત્પન્ન કરી તેમને તેમનો હિસ્સો આપી ધન વહેંચ્યું।

Verse 7

यौवनं गत्वरं ज्ञात्वा जरां दृष्ट्वाश्रितां श्रुतिम् । चिन्तामवाप महती शिवशर्मा द्विजोत्तमः

યૌવન ક્ષણભંગુર છે એમ જાણી, શ્રુતિપ્રમાણે વૃદ્ધાવસ્થા આવી ચઢતી જોઈ, દ્વિજોત્તમ શિવશર્મા મહાન ચિંતામાં પડ્યો।

Verse 8

पठतो मे गतः कालस्तथोपार्जयतो धनम् । नाराधितो महेशानः कर्मनिर्मूलनक्षमः

‘મારો સમય અભ્યાસમાં ગયો અને તેમ જ ધન ઉપાર્જનમાં પણ; પરંતુ કર્મને મૂળથી ઉખેડવામાં સમર્થ મહેશાનની મેં આરાધના કરી નથી.’

Verse 9

न मया तोषितो विष्णुः सर्वपापहरो हरिः । सर्वकामप्रदो नृणां गणेशो नार्चितो मया

મેં સર્વપાપહર હરિ વિષ્ણુને પ્રસન્ન કર્યો નથી; અને મનુષ્યોને સર્વકામપ્રદ ગણેશનું પણ મેં પૂજન કર્યું નથી।

Verse 10

तमस्तोमहरः सूर्यो नार्चि तो वै मया क्वचित् । महामाया जगद्धात्री न ध्याता भवबंधहृत्

અંધકારના સમૂહને હરનાર સૂર્યનું મેં ક્યારેય પૂજન કર્યું નથી; અને જગદ્ધાત્રી મહામાયા, જે ભવબંધન હરે છે, તેનું પણ મેં ધ્યાન કર્યું નથી।

Verse 11

न प्रीणिता मया देवा यज्ञैः सर्वैः समृद्धिदाः । तुलसीवन शुश्रूषा न कृता पापशांतये

સમૃદ્ધિ આપનાર દેવોને મેં કોઈ યજ્ઞોથી પ્રસન્ન કર્યા નથી; અને પાપશાંતિ માટે તુલસીવનની સેવા પણ મેં કરી નથી।

Verse 12

न मया तर्पिता विप्रा मृष्टान्नैर्मधुरै रसैः । इहापि च परत्रापि विपदामनुतारकाः

મેં બ્રાહ્મણોને ઉત્તમ અન્ન અને મધુર રસોથી તૃપ્ત કર્યા નથી—એવા કર્મો જે ઇહલોક અને પરલોક બન્નેમાં વિપત્તિમાંથી પાર ઉતારે છે।

Verse 13

बहुपुष्पफलोपेताः सुच्छायाः स्निग्धपल्लवाः । पथि नारोपिता वृक्षा इहामुत्रफलप्रदाः

ઘણા ફૂલ-ફળોથી યુક્ત, સુછાયા આપનાર, કોમળ ચીકણા પલ્લવવાળા વૃક્ષો મેં માર્ગમાં રોપ્યા નથી—જે ઇહ અને અમુત્ર બન્નેમાં ફળ આપે છે।

Verse 14

दुकूलैः स्वानुकूलैश्च चोलैः प्रत्यंगभूषणैः । नालंकृताः सुवासिन्य इहामुत्रसुवासदाः

મેં સદાચારિ સુવાસિની સ્ત્રીઓને ઉત્તમ દુકૂલ, અનુકૂળ વસ્ત્રો અને અંગભૂષણોથી અલંકૃત કરી નથી—આ દાન ઇહલોક અને પરલોક બન્નેમાં સુખદ નિવાસ આપે છે।

Verse 15

द्विजाय नोर्वरा दत्ता यमलोकनिवारिणी । सुवर्णं न सुवर्णाय दत्तं दुरितहृत्परम्

મેં દ્વિજ (બ્રાહ્મણ)ને યમલોક નિવારક ઉર્વર જમીન દાન કરી નથી; તેમજ યોગ્ય પાત્રને સોનું પણ આપ્યું નથી—જે પાપને પરમ રીતે હરે છે।

Verse 16

नालंकृता सवत्सा गौः पात्राय प्रतिपादिता । इह पापापहंत्र्याशु सप्तजन्मसुखावहा

મેં અલંકૃત, વાછરડાંসহ ગાયને યોગ્ય પાત્રને અર્પણ કરી નથી—આ દાન ઇહલોકમાં ત્વરિત પાપહરણ કરે અને સાત જન્મ સુખ આપે છે।

Verse 17

ऋणापनुत्तये मातुः कारितो न जलाशयः । नातिथिस्तोषितः क्वापि स्वर्गमार्गप्रदर्शकः

માતૃઋણ ઉતારવા માટે મેં જળાશય બનાવડાવ્યો નથી; અને ક્યાંય અતિથિને સંતોષિત કર્યો નથી—અતિથિસત્કાર તો સ્વર્ગમાર્ગ દર્શાવે છે।

Verse 18

छत्रोपानत्कुंडिकाश्च नाध्वगाय समर्पिताः । यास्यतः संयमिन्यां हि स्वर्गमार्गसुखप्रदाः

મેં મુસાફરને છત્ર, ઉપાનહ (પાદુકા) અને કુંડિકા (જળપાત્ર) અર્પણ કર્યા નથી—સંયમની (યમપુરી) તરફ જનારને સ્વર્ગમાર્ગે સુખ આપનારાં આ દાન છે।

Verse 19

न च कन्याविवाहार्थं वसु क्वापि मयार्पितम् । इह सौख्यसमृद्ध्यर्थं दिव्यकन्यार्पकं दिवि

કન્યાવિવાહ માટે મેં ક્યાંય ધન અર્પણ કર્યું નથી. આ લોકમાં સુખ-સમૃદ્ધિ માટે પણ, સ્વર્ગમાં દિવ્યકન્યા-દાનનું ફળ આપતું તે દાન મેં કર્યું નથી.

Verse 20

न वाजपेयावभृथे स्नातो लोभवशादहम् । इह जन्मनि चान्यस्मिन्बहुमृष्टान्नपानदे

લોભના વશમાં રહીને મેં વાજપેય યજ્ઞના અવભૃથ-સ્નાનમાં સ્નાન કર્યું નથી. અને આ જન્મમાં—અથવા અન્ય જન્મમાં—હું ઉત્તમ અન્ન-પાનનું પ્રચુર દાન કરનાર પણ બન્યો નથી.

Verse 21

न मया स्थापितं लिंगं कृत्वा देवालयं शुभम । यस्मिन्संस्थापिते लिंगो विश्वं संस्थापितं भवेत्

શુભ દેવાલય બનાવીને પણ મેં લિંગની સ્થાપના કરી નથી. કારણ કે જ્યાં વિધિપૂર્વક લિંગ સ્થાપિત થાય છે, ત્યાં જાણે સમગ્ર વિશ્વ જ પ્રતિષ્ઠિત થાય છે.

Verse 22

विष्णोरायतनं नैव कृतं सर्वसमृद्धिदम् । न च सूर्यगणेशानां प्रतिमाः कारिता मया

સર્વ સમૃદ્ધિ આપનાર વિષ્ણુનું આયતન મેં બનાવ્યું નથી. તેમજ સૂર્ય અને ગણેશની પ્રતિમાઓ પણ મેં બનાવડાવી નથી.

Verse 23

न गौरी न महालक्ष्मीश्चित्रेपि परिलेखिते । प्रतिमाकरणे चैषां न कुरूपो न दुर्भगः

ન ગૌરી, ન મહાલક્ષ્મી—તેમને મેં ચિત્રમાં પણ દોરાવ્યાં નથી. તેમની પ્રતિમા કરાવવાથી કોઈ કુરુપ થતો નથી, કોઈ દુર્ભાગ્યગ્રસ્ત પણ થતો નથી.

Verse 24

सुसूक्ष्माणि विचित्राणि नोज्ज्वलान्यंबराण्यपि । समर्पितानि विप्रेभ्यो दिव्यांबर समृद्धये

મેં બ્રાહ્મણોને અતિસૂક્ષ્મ, વિચિત્ર નકશાવાળા અને તેજસ્વી વસ્ત્રો પણ અર્પણ કર્યા નથી—જે દિવ્ય વસ્ત્રસમૃદ્ધિ અને શોભા આપે છે.

Verse 25

न तिलाश्च घृतेनाक्ताः सुसमिद्धे हुताशने । हुता वै मन्त्रपूताश्च सर्वपापापनुत्तये

મેં ઘીથી લિપ્ત તલને સુસમિદ્ધ હુતાશનમાં, મંત્રથી પવિત્ર કરીને, સર્વ પાપનિવૃત્તિ માટે આહુતિ આપી નથી.

Verse 26

श्रीसूक्तं पावमानी च ब्राह्मणो मंडलानि च । जप्तं पुरुषसूक्तं न पापारि शतरुद्रियम्

મેં શ્રીસૂક્ત, પાવમાની, બ્રાહ્મણ-મંડલો તથા પુરુષસૂક્તનો જપ કર્યો નથી; પાપહારી શતરુદ્રીયનું પણ પાઠન કર્યું નથી.

Verse 27

अश्वत्थ सेवा न कृता त्यक्त्वा चार्कं त्रयोदशीम् । सद्यः पापहरा सा हि न रात्रौ न भृगोर्दिने

મેં અશ્વત્થની સેવા કરી નથી અને અર્ક-ત્રયોદશીનું વ્રત પણ ત્યજી દીધું. તે તો તત્કાળ પાપહર છે; છતાં મેં ન રાત્રે, ન ભૃગુવાર (શુક્રવાર)ે તે આચર્યું.

Verse 28

शयनीयं न चोत्सृष्टं मृदुला च प्रतूलिका । दीपीदर्पणसंयु्क्तं सर्वभोगसमृद्धिदम्

મેં શય્યા દાન કરી નથી, ન તો નરમ તકીયો—દીવો અને દર્પણ સહિત—જે સર્વ ભોગોની સમૃદ્ધિ આપે છે.

Verse 29

अजाश्वमहिषी मेषी दासी कृष्णाजिनं तिलाः । सकरंभास्तोयकुंभा नासनं मृदुपादुके

(દાનરૂપે) બકરી, ઘોડો, ભેંસ, મેષ, દાસી, કૃષ્ણમૃગચર્મ અને તલ; તેમજ સકરંભ (મસાલાવાળું અન્ન), જળકુંભ, આસન અને મૃદુ પાદુકા આપવી જોઈએ।

Verse 30

पादाभ्यंगं दीपदानं प्रपादानं विशेषतः । व्यजनं वस्त्रतांबूलं तथान्यन्मुखवासकृत

પાદાભ્યંગ, દીપદાન અને વિશેષ કરીને પ્રપા/પાણીની વ્યવસ્થાનું દાન; તેમજ પંખો, વસ્ત્ર, તાંબૂલ અને મુસાફરોને આરામ-શીતળતા આપતા અન્ય ઉપકાર પણ કરવા જોઈએ।

Verse 31

नित्यश्राद्धं भूतबलिं तथाऽतिथि समर्चनम् । विशन्त्यन्यानि दत्त्वा च प्रशस्यानि यमालये

નિત્ય શ્રાદ્ધ, ભૂતબલિ તથા અતિથિનું સમ્યક્ સન્માન—આ અને અન્ય પ્રશંસનીય દાન આપવાથી, તેનું પુણ્ય યમાલયમાં પણ પ્રશંસિત થાય છે।

Verse 32

न यमं यमदूतांश्च नयामीरपि यातनाः । पश्यन्ति ते पुणयभाजो नैतच्चापि कृतं मया

પુણ્યના ભાગીદાર એવા લોકો યમને, યમદૂતોને કે નરકમાર્ગની યાતનાઓને નથી જોતા; છતાં આ પુણ્ય પણ મેં કર્યું નથી।

Verse 33

कृच्छ्रचांद्रायणादीनि तथा नक्तव्रतानि च । शरीरशुद्धिकारीणि न कृतानि क्वचिन्मया

કૃચ્છ્ર, ચાન્દ્રાયણ વગેરે તપ અને નક્તવ્રત જેવા વ્રત—જે શરીરશુદ્ધિકારક છે—મેં ક્યારેય કર્યા નથી।

Verse 34

गवाह्निकं च नोदत्तं कोकंडूतिर्न वै कृता । नोद्धृता पंकमग्ना गौर्गोलोकसुखदायिनी

મેં ગાયને રોજનું અન્ન-જળ વગેરે પણ આપ્યું નથી; ગાયની પીડા દૂર કરવાની ક્રિયા પણ કરી નથી; અને કાદવમાં ફસાઈ ગયેલી તે ગાયને પણ બહાર કાઢી નથી—જે ગોલોકસુખ આપનારી છે.

Verse 35

नार्थिनः प्रार्थितैरर्थैः कृतार्था हि मया कृताः । देहिदेहीति जल्पाको भविष्याम्यन्यजन्मनि

જરૂરિયાતમંદોએ જે વસ્તુઓ માગી, તે આપી મેં તેમને કૃતાર્થ કર્યા નથી. તેથી બીજા જન્મે હું ‘આપો, આપો’ કહી રડતો યાચક બનીશ.

Verse 36

न वेदा न च शास्त्राणि नार्धो दारा न नो सुतः । न क्षेत्रं न च हर्म्यादि मायांतमनुयास्यति

ન વેદો, ન શાસ્ત્રો; ન ધન, ન પત્ની, ન પુત્ર; ન ખેતર, ન મહેલાદિ—આમાંથી કશુંય જીવનના અંત સુધી સાથે ચાલતું નથી.

Verse 37

शिवशर्मेति संचिंत्य बुद्धिं संधाय सर्वतः । निश्चिकाय मनस्येवं भवेत्क्षेमतरं मम

‘શિવશર્મ’ એટલે શિવની રક્ષા-કલ્યાણનું સ્મરણ કરીને, સર્વ તરફથી મન-બુદ્ધિને એકત્ર કરી, મેં અંતરમાં નક્કી કર્યું—‘આ જ મારા માટે વધુ ક્ષેમ અને મંગળકારક થશે.’

Verse 38

यावत्स्वस्थोस्ति मे देहो यावन्नेंद्रियविक्लवः । तावत्स्वश्रेयसां हेतुं तीर्थयात्रां करोम्यहम्

જ્યાં સુધી મારું શરીર સ્વસ્થ છે અને ઇન્દ્રિયો નિર્બળ નથી, ત્યાં સુધી હું મારા પરમ શ્રેયના હેતુથી તીર્થયાત્રા કરું છું.

Verse 39

दिनानि पंचपाण्येवमतिवाह्य गृहो द्विजः । शुभे तिथौ शुभे वारे शुभलग्नबले द्विजः

આ રીતે ઘરમાં પાંચ દિવસ વિતાવી તે દ્વિજ શુભ તિથિ, શુભ વાર અને બળવાન શુભ લગ્ન નિશ્ચિત કરીને મંગલ સમયે પ્રસ્થાનની તૈયારી કરવા લાગ્યો।

Verse 40

उपोष्य रजनीमेकां प्रातः श्राद्धं विधाय च । गणेशान्ब्राह्मणान्नत्वा भुक्त्वा प्रस्थितवान्सुधीः

એક રાત ઉપવાસ કરીને, પ્રાતઃ શ્રાદ્ધવિધિ કરીને, તે સુધી ગણેેશ અને બ્રાહ્મણોને નમસ્કાર કરી; ભોજન કરીને યાત્રાએ નીકળી પડ્યો।

Verse 41

इति निश्चित्य निर्वाणपदनिःश्रेणिकां पराम् । सर्वेषामेव जंतूनां तत्र संस्थितिकारिणाम्

આ રીતે પરમ નિર્વાણપદ તરફ લઈ જતી શ્રેષ્ઠ સોપાનિકાનું નિશ્ચય કરીને—ત્યાં આશ્રય લેતા સર્વ જીવ માટે—તેણે મનને પરમ કલ્યાણમાં સ્થિર કર્યું।

Verse 42

अथ पंथानमाक्रम्य कियंतमपि स द्विजः । मुहूर्तं पथि विश्रम्याचिंतयत्प्राक्क्व याम्यहम्

પછી માર્ગ પર પગ મૂકી થોડું અંતર ચાલ્યા પછી તે દ્વિજ રસ્તામાં થોડો સમય વિશ્રામ લઈને વિચારવા લાગ્યો—“પ્રથમ હું ક્યાં જાઉં?”

Verse 43

भुवि तीर्थान्यनेकानि लोलमायुश्चलं मनः । ततः सप्तपुरीर्यायां सर्वतीर्थानि तत्र यत्

“પૃથ્વી પર અનેક તીર્થો છે; આયુષ્ય અસ્થિર છે અને મન પણ ચંચળ. તેથી હું સપ્તપુરીઓમાં જાઉં, કારણ કે ત્યાં ખરેખર સર્વ તીર્થો એકત્રિત છે.”

Verse 44

अयोध्यां च पुरीं गत्वा सरयूमवगाह्य च । तत्तत्तीर्थेषु संतर्प्य पितॄन्पिंडप्रदानतः

તે અયોધ્યા નગરીમાં ગયો અને સરયૂ નદીમાં સ્નાન કર્યું. ત્યાંના વિવિધ તીર્થોમાં પિંડદાન કરીને તેણે પિતૃઓને તૃપ્ત કર્યા.

Verse 45

पंचरात्रमुषित्वा तु ब्राह्मणान्परिभोज्य च । प्रयागमगमद्विप्रस्तीर्थराजं सुहृष्टवत्

પાંચ રાત્રિ ત્યાં રહી અને બ્રાહ્મણોને વિધિપૂર્વક ભોજન કરાવી, તે દ્વિજ અત્યંત હર્ષથી તીર્થરાજ પ્રયાગે ગયો.

Verse 46

सिताऽसिते सरिच्छ्रेष्ठे यत्रास्तां सुरदुर्लभे । यत्राप्लुतो नरः पापः परं ब्रह्माधिगच्छति

જ્યાં દેવતાઓને પણ દુર્લભ એવી શ્રેષ્ઠ નદીઓ સીતા અને અસીતા વસે છે—ત્યાં સ્નાન કરનાર પાપી મનુષ્ય પણ પરબ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 47

क्षेत्रं प्रजापतेः पुण्यं सर्वेषामेव दुर्लभम् । लभ्यते पुण्यसंभारैर्नान्यथार्थस्य राशिभिः

પ્રજાપતિનું આ પવિત્ર ક્ષેત્ર સૌ માટે દુર્લભ છે. તે માત્ર પુણ્યના સંચયથી મળે છે; માત્ર ધનના ઢગલાથી નહીં.

Verse 48

दमयंतीं कलिं कालं कलिंदतनयां शुभाम् । आगत्य मिलिता यत्र पुण्या स्वर्गतरंगिणी

જ્યાં પવિત્ર ‘સ્વર્ગ-તરંગિણી’ આવીને દમયંતી, કલી, કાળ અને કલિંદ-તનયા શુભા (યમુના) સાથે મિલન કરે છે—તે સ્થાન અતિ પાવન છે.

Verse 49

प्रकृष्टं सर्वयागेभ्यः प्रयागमिति गीयते । यज्वनां पुनरावृत्तिर्न प्रयागार्द्रवर्ष्मणाम्

પ્રયાગ સર્વ યજ્ઞોથી પણ ઉત્તમ છે એમ ગવાય છે. પ્રયાગ-સ્નાનથી જેમનું દેહ પવિત્ર થઈ સ્નિગ્ધ બને છે, એવા યજમાનોને ફરી સંસારમાં પુનરાવર્તન થતું નથી.

Verse 50

यत्र स्थितः स्वयं साक्षाच्छूलटंको महेश्वरः । तत्राप्लुतानां जंतूनां मोक्षवर्त्मोपदेशकः

જ્યાં સ્વયં સాక్షાત્ શૂલટંકરૂપ મહેશ્વર સ્થિત છે, ત્યાં સ્નાન કરેલા જીવોને તેઓ મોક્ષમાર્ગનો ઉપદેશ આપે છે.

Verse 51

तत्राऽक्षय्यवटोऽप्यस्ति सप्तपातालमूलवान् । प्रलयेपि यमारुह्य मृकंडतनयोऽवसत्

ત્યાં અક્ષય વટ પણ છે, જેના મૂળ સાત પાતાળ સુધી પહોંચે છે. પ્રલયમાં પણ તેના પર ચડી મૃકંડુનો પુત્ર (માર્કંડેય) નિર્ભય રહી વસ્યો.

Verse 52

हिरण्यगर्भो विज्ञेयः स साक्षाद्वटरूपधृक् । तत्समीपे द्विजान्भक्त्या संभोज्याक्षय पुण्यभाक्

જાણો કે ત્યાં હિરણ્યગર્ભ સాక్షાત્ વટરૂપ ધારણ કરીને પ્રગટ છે. તેની નજીક ભક્તિપૂર્વક દ્વિજોને ભોજન કરાવનાર અક્ષય પુણ્યનો ભાગી બને છે.

Verse 53

यत्र लक्ष्मीपतिः साक्षाद्वैकुंठादेत्य मानवान् । श्रीमाधवस्वरूपेण नयेद्विष्णोः परं पदम्

જ્યાં લક્ષ્મીપતિ સాక్షાત્ વૈકુંઠથી આવી શ્રીમાધવ સ્વરૂપે માનવોને વિષ્ણુના પરમ પદ સુધી લઈ જાય છે.

Verse 54

श्रुतिभिः परिपठ्येते सिताऽसित सरिद्वरे । तत्राप्लुतां गाह्यमृतं भवंतीति विनिश्चितम्

શ્રુતિઓ પોતે જ શ્રેષ્ઠ નદીઓને ‘શ્વેતા’ અને ‘શ્યામા’ કહીને પાઠ કરે છે. ત્યાં સ્નાન કરનારને અમૃતસમાન અમરત્વ મળે છે—એ નિશ્ચિત છે.

Verse 56

शिवलोकाद्ब्रह्मलोकादुमालोकवरात्पुनः । कुमारलोकाद्वैकुंठात्सत्यलोकात्समंततः । तपोजनमहर्भ्यश्च सर्वे स्वर्लोकवासिनः । भुवोलोकाच्च भूर्लोकान्नागलोकात्तथाऽखिलात्

શિવલોકથી, બ્રહ્મલોકથી અને ફરી શ્રેષ્ઠ ઉમાલોકથી; કુમારલોકથી, વૈકુંઠથી અને સર્વ દિશાઓથી સત્યલોકથી; તપોલોક, જનલોક, મહર્લોકથી તથા સ્વર્ગલોકના સર્વ નિવાસીઓ; ભુવર્લોક, ભૂલોક અને નાગલોકથી પણ—સર્વત્રથી (તેઓ) આવે છે.

Verse 57

अचला हिमवन्मुख्याः कल्पवृक्षादयो नगाः । स्नातुं माघे समायांति प्रयागमरुणोदये

અચલ—હિમવાન વગેરે મહાન પર્વતો, તેમજ કલ્પવૃક્ષ આદિ પણ—માઘ માસે અરુણોદય સમયે સ્નાન માટે પ્રયાગે આવે છે.

Verse 58

दिगंगनाः प्रार्थयंति यत्प्रयागानिलानपि । तेपि नः पावयिष्यंति किं कुर्मः पंगवो वयम्

દિશાઓની કન્યાઓ પ્રયાગના પવનને પણ પ્રાર્થના કરે છે—‘એ પણ અમને પાવન કરશે; અમે પંગુ, શું કરીએ?’—એમ વિલાપ કરે છે.

Verse 59

अश्वमेधादियागाश्च प्रयागस्य रजः पुनः । तुलितं ब्रह्मणा पूर्वं न ते तद्रजसा समाः

અશ્વમેધ વગેરે યજ્ઞોને બ્રહ્માએ એક વખત પ્રયાગની ધૂળ સાથે તોળ્યા; તે યજ્ઞો તે ધૂળ સમાન પણ ન ઠર્યા.

Verse 60

मज्जागतानि पापानि बहुजन्मार्जितान्यपि । प्रयागनामश्रवणात्क्षीयंतेऽतीव विह्वलम्

અંતરમાં ઊંડે સુધી ડૂબેલા, અનેક જન્મોમાં સંચિત પાપો પણ—માત્ર ‘પ્રયાગ’ નામનું શ્રવણ થતાં જ અત્યંત વ્યાકુળ થઈ ક્ષીણ થઈ જાય છે.

Verse 61

धर्मतीर्थमिदं सम्यगर्थतीर्थमिदं परम् । कामिकं तीर्थमेतच्च मोक्षतीर्थमिदं ध्रुवम्

આ ખરેખર ધર્મ-તીર્થ છે; આ પરમ અર્થ-તીર્થ છે. આ કામના પૂર્ણ કરનારું તીર્થ પણ છે—અને નિશ્ચિતપણે આ મોક્ષ-તીર્થ છે.

Verse 62

ब्रह्महत्यादि पापानि तावद्गर्जंति देहिषु । यावन्मज्जंति नो माघे प्रयागे पापहारिणि

બ્રહ્મહત્યા વગેરે પાપો દેહધારીઓમાં તેટલા સમય સુધી ગર્જના કરે છે, જેટલા સમય સુધી તેઓ માઘ માસે પાપહારિણી પ્રયાગમાં સ્નાન નથી કરતા.

Verse 63

तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यंति सूरयः । एतद्यत्पठ्यते वेदे तत्प्रयागं पुनः पुनः

વિષ્ણુનું તે પરમ પદ, જેને સૂરિજન સદા દર્શે છે—વેદમાં જેનું પાઠન થાય છે—એ જ તત્ત્વ ફરી ફરીને આ પ્રયાગ છે.

Verse 64

सरस्वती रजो रूपा तमोरूपा कलिंदजा । सत्त्वरूपा च गंगात्र नयंति ब्रह्मनिर्गुणम्

અહીં સરસ્વતી રજોરૂપા છે, કલિંદજા (યમુના) તમોરૂપા છે, અને ગંગા સત્ત્વરૂપા છે; આ ત્રણે મળીને નિર્ગુણ બ્રહ્મ સુધી લઈ જાય છે.

Verse 65

इयं वेणीहि निःश्रेणी ब्रह्मणो वर्त्मयास्यतः । जंतोर्विशुद्धदेहस्य श्रद्धाऽश्रद्धाप्लुतस्य च

આ ‘વેણી’ જ બ્રહ્મપ્રાપ્તિની સીડિ અને યાત્રિકનો માર્ગ છે. શુદ્ધ દેહવાળા જીવ માટે—શ્રદ્ધાવાન હોય કે અશ્રદ્ધ—તે સમાન રીતે ઉપકારક છે.

Verse 66

काशीति काचिदबला भुवनेषु रूढा लोलार्क केशवविलोलविलोचना । तद्दोर्युगं च वरणासिरियं तदीया वेणीति याऽत्र गदिताऽक्षयशर्मभूमिः

સર્વ લોકમાં ‘કાશી’ નામે પ્રસિદ્ધ એક દિવ્ય કન્યા છે; તેની ચંચળ દૃષ્ટિ લોલાર્ક અને કેશવ જેવી છે. તેના બે ભુજાઓ વરુણા અને અસી; અને અહીં તેની ‘વેણી’ કહેવાય છે—આ અક્ષય શાંતિ અને કલ્યાણની ભૂમિ છે.

Verse 67

अगस्तिरुवाच । सुधर्मिणि गुणांस्तस्य कोत्र वर्णयितुं क्षमः । तीर्थराजप्रयागस्य तीर्थैः संसेवितस्य च

અગસ્ત્ય બોલ્યા—હે ધર્મનિષ્ઠ! તેના ગુણોનું વર્ણન અહીં કોણ કરી શકે—અન્ય તીર્થો દ્વારા પણ સેવિત એવા તીર્થરાજ પ્રયાગના?

Verse 68

पापिनां यानि पापानि प्रसह्य क्षालितान्यहो । तच्छुद्ध्यै सेव्यते तीर्थैः प्रयागमधिकं ततः

અહો! પાપીઓના પાપો બળપૂર્વક ધોવાઈ જાય છે. એ જ શુદ્ધિ માટે અન્ય તીર્થો પ્રયાગનું સેવન કરે છે; તેથી પ્રયાગ તેમનાથી પણ મહાન છે.

Verse 69

प्रयागस्य गुणान्ज्ञात्वा शिवशर्मा द्विजः सुधीः । तत्र माघमुष्त्वाऽथ प्राप वाराणसीं पुरीम्

પ્રયાગના ગુણ જાણી વિદ્વાન બ્રાહ્મણ શિવશર્માએ ત્યાં માઘ માસ નિવાસ કર્યો; ત્યારબાદ તે વારાણસી નગરીએ પહોંચ્યો.

Verse 70

प्रवेश एव संवीक्ष्य स देहलिविनायकम् । अन्वलिंपत्ततो भक्त्या साज्यसिंदूरकर्दमैः

પ્રવેશદ્વારે દેહલી-વિનાયકને જોઈ તેણે ભક્તિપૂર્વક ઘી મિશ્રિત લાલ સિંદૂરના લેપથી તેમનું અનુલેપન કર્યું।

Verse 71

निवेद्यमोदकान्पंच वंचयंतं निजं जनम् । महोपसर्गवर्गेभ्यस्ततोंऽतः क्षेत्रमाविशत्

પાંચ મોદક નૈવેદ્યરૂપે અર્પણ કરીને, પોતાના લોકોને મહા આપત્તિઓના સમૂહથી બચાવતો, તે પછી પવિત્ર ક્ષેત્ર (કાશીક્ષેત્ર)માં પ્રવેશ્યો।

Verse 72

आगत्य दृष्ट्वा मणिकर्णिकायामुदग्वहां स्वर्गतरंगिणीं सः । संक्षीणपुण्येतरपुण्यकर्मणां नृणां गणैः स्थाणुगणैरिवावृताम्

ત્યાં આવી તેણે મણિકર્ણિકામાં ઉત્તરવાહિની, સ્વર્ગતરંગિણી ગંગાને જોઈ—જેનાં ચારે તરફ પુણ્ય-પાપ બંને કર્મ ક્ષીણ થયેલા મનુષ્યોના સમૂહો હતા, જાણે સ્થાણુ શિવના ગણો ઘેરી રહ્યા હોય।

Verse 73

सचैलमाप्लुत्य जलेऽमलेऽमलेऽविलंबमालंबित शुद्धबुद्धिः । संतर्प्य देर्वीषमनुष्यदिव्यपितॄन्पितॄन्स्वान्सहि कर्मकांडवित्

નિર્મળ, નિષ્કલંક જળમાં વસ્ત્રসহ વિલંબ વિના સ્નાન કરીને, બુદ્ધિ શુદ્ધ કરી, કર્મકાંડવિદ્ તે પુરુષે તર્પણ દ્વારા દેવો, ઋષિઓ, મનુષ્યો, દિવ્ય પિતૃઓ અને પોતાના પિતૃઓને તૃપ્ત કર્યા।

Verse 74

विधाय च द्राक्स हि पंचतीर्थिकां विश्वेशमाराध्य ततो यथास्वम् । पुनःपुनर्वीक्ष्यपुरीं पुरारेरिदं मयालोकिनवेति विस्मितः

ઝડપથી પંચતીર્થ વિધાન કરીને, યથાવિધિ વિશ્વેશ્વરની આરાધના કરી; પછી પુરારિ (શિવ)ની પુરીને વારંવાર જોઈને તે આશ્ચર્યચકિત થયો—‘શું મેં ખરેખર આ દર્શન કર્યું?’

Verse 75

न स्वः पुरी सा त्वनया पुरासमं समंजसापि प्रतिसाम्यमावहेत । प्रबंधभेदाद्व्यतिरिक्तपुस्तकप्रतिर्यथा सल्लिपिभेदभंगतः

સ્વર્ગની તે પુરી પણ યુક્તિપૂર્વક વિચારીએ તો આ પ્રાચીન કાશી સમાન થઈ શકતી નથી. જેમ પ્રબંધભેદ અને લિપિભેદથી ભિન્ન ગ્રંથની નકલ મૂળ ગ્રંથને સમ નથી થતી, તેમ અહીં પણ છે.

Verse 76

पयोपि यत्रत्यमचिंत्यवैभवं दिविस्थिता साधुसुधाप्यतोमुधा । तथा प्रसूतेस्तु पयोधरे पयो न पीयते पीतमिदं यदि क्वचित्

અહીંનું ‘દૂધ’ પણ અચિંત્ય વૈભવવાળું છે; તેથી સ્વર્ગસ્થ અમૃત પણ તેની સરખામણીમાં તુચ્છ લાગે છે. તેમ જ, આ રસનો આસ્વાદ થયા પછી માતાના સ્તનનું દૂધ પણ ફરી પીવામાં આવતું નથી—ક્યારેક પીવામાં આવે તો પણ.

Verse 77

अनामयाश्चिंतनया न येशितुर्जनामनाग्यत्र विना पिनाकिना । न कर्मसत्कर्मकृतोपि कुर्वतेऽनुकुर्वते शर्वगणांश्च सर्वतः

ત્યાં પિનાકધારી (શિવ) વિના લોકો નિર્મળ અને અવ્યાકુલ ચિંતનથી પણ પ્રભુત્વ પામી શકતા નથી. સત્કર્મ કરનાર પણ સ્વતંત્ર કર્તા નથી; સર્વત્ર શર્વ (શિવ)ના ગણોને અનુસરીને જ વર્તે છે.

Verse 78

न वर्ण्यते कैः किल काशिकेयं जंतोः स्थितस्यात्र यतोंतकाले । पचेलिमैः प्राक्कृतपुण्यभारैरोंकारमोंकारयतींदुमौलिः

અંતકાળે અહીં સ્થિત જીવ માટે કાશીની આ મહિમા કોણ વર્ણવી શકે? પૂર્વજન્મના પુણ્યભારના પરિપાકથી ઇન્દુમૌલી શિવ તેને પવિત્ર ઓંકાર ઉચ્ચારાવે છે.

Verse 79

संसारिचिंतामणिरत्र यस्मात्तं तारकं सज्जनकर्णिकायाम् । शिवोभिधत्ते सहसांऽतकाले तद्गीयतेसौ मणि कर्णिकेति

કારણ કે અહીં સજ્જન-કર્ણિકામાં શિવ અંતકાળે સહસા ‘તારક’ ઉપદેશ આપે છે—સંસારબંધિત જન માટે ચિંતામણિ સમાન—એથી તે સ્થાન ‘મણિકર્ણિકા’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 80

मुक्तिलक्ष्मी महापीठ मणिस्तच्चरणाब्जयोः । कर्णिकेयं ततः प्राहुर्यां जना मणिकर्णिकाम्

તેમના કમળચરણો પાસે મુક્તિલક્ષ્મીનું મહાપીઠ સ્થિત છે; ત્યાં મણિ પણ વિદ્યમાન છે. તેથી લોકો તે સ્થાનને ‘કર્ણિકા’ (કાનનું આભૂષણ) કહે છે, અને તેથી જ તે ‘મણિકર્ણિકા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 81

जरायुजांडजोद्भिज्जाः स्वेदजाह्यत्र वासिनः । न समा मोक्षभाजस्ते त्रिदशैर्मुक्तिदुर्दशैः

અહીં વસતા—જરાયુજ, અંડજ, ઉદ્ભિજ્જ અને સ્વેદજ—બધા જ મોક્ષના અધિકારી છે. તેઓ દેવતાઓ સમાન પણ નથી; કારણ કે દેવતાઓને પણ મુક્તિ બહુ કઠિનતાથી મળે છે।

Verse 82

मम जन्म वृथाजातं दुर्वृत्तस्य जडात्मनः । नाद्ययावन्मयै क्षिष्ट काशिका मुक्तिकाशिका

દુર્વૃત્તિ અને જડબુદ્ધિ ધરાવનાર મારો જન્મ વ્યર્થ થયો—જ્યાં સુધી હું મુક્તિ આપનારી કાશિકા (કાશી) ગયો નથી।

Verse 83

पुनःपुनश्च तत्क्षेत्रमतिथीकृत्यनेत्रयोः । विचित्रं च पवित्रं च तृप्तिं नाधिजगाम ह

વારંવાર તે ક્ષેત્રને આંખોનો અતિથિ બનાવી (પુનઃપુનઃ દર્શન કરીને), તે અદ્ભુત અને પવિત્ર હોવા છતાં તેને તૃપ્તિ પ્રાપ્ત ન થઈ।

Verse 84

सप्तानां च पुरीणां हि धुरी णामवयाम्यहम् । वाराणसीं सुनिर्वाणविश्राणनविचक्षणाम्

સાત પવિત્ર પુરીઓમાં હું વારાણસીને સર્વોપરી જાહેર કરું છું—તે પરમ નિર્વાણ (અંતિમ મુક્તિ) આપવામાં નિપુણ છે।

Verse 85

तथापि न चतस्रोन्या मया दृग्गोचरीकृताः । तासां प्रभावं विज्ञायाप्यागमिष्याम्य हं पुनः

તથાપિ તે અન્ય ચાર પવિત્ર પુરીઓ મારી નજરે આવી નથી. તેમનો પ્રભાવ જાણી ને પણ હું ફરી દર્શન કરવા જઈશ.

Verse 86

तीर्थयात्रां प्रतिदिनं कुर्वन्नूनं सवत्सरम् । न प्राप सर्वतीर्थानि तीर्थं काश्यां तिलेतिले

કોઈ પ્રતિદિન એક વર્ષ સુધી તીર્થયાત્રા કરે તોય સર્વ તીર્થો પ્રાપ્ત ન થાય; કારણ કે કાશીમાં તિલે-તિલે તીર્થ છે.

Verse 87

अगस्तिरुवाच । जानन्न पि गुणान्देवि क्षेत्रस्यास्य परान्द्विजः । नाना प्रमाणैः प्रवणो निरगात्स तथाप्यहो

અગસ્ત્ય બોલ્યા—હે દેવી, તે દ્વિજ આ ક્ષેત્રના પરમ ગુણો જાણતો હતો; અનેક પ્રમાણોથી વળગી રહ્યો છતાં, તથાપિ—અહો—તે નીકળી ગયો.

Verse 88

किं कुर्वंति हि शास्त्राणि सप्रमाणानि सुंदरि । महामायां भवित्री तां को निवारयितुं क्षमः

હે સુન્દરી, પ્રમાણસહિત શાસ્ત્રો પણ શું કરી શકે? જ્યારે મહામાયા પ્રગટ થવા જાય, ત્યારે તેને રોકવા કોણ સમર્થ?

Verse 89

कः समुच्चलितं चेतस्तोयंवा संप्रतीपयेत् । प्रोच्चथानस्थितमपि स्वभावोयच्चलस्तयोः

ઉછળેલું ચિત્ત કોણ સ્થિર કરી શકે, અથવા પાણી કોણ અટકાવી શકે? પાત્રમાં હોવા છતાં બંનેનો સ્વભાવ ચંચળ જ રહે છે.

Verse 90

शिवशर्मा व्रजन्सोथ देशाद्देशांतरं क्रमात् । महाकाल पुरीं प्राप कलिकालविवर्जिताम्

ત્યારે શિવશર્મા ક્રમે ક્રમે દેશથી દેશાંતર સુધી યાત્રા કરતાં, કલિકાળથી અસ્પૃશ્ય એવા પવિત્ર મહાકાલપુરીને પ્રાપ્ત થયો.

Verse 91

कल्पेकल्पेखिलंविश्वं कालयेद्यः स्वलीलया । तं कालं कलयित्वा यो महाकालो भवत्किल

જે દરેક કલ્પમાં પોતાની દિવ્ય લીલાથી સમગ્ર વિશ્વનો લય કરે છે અને કાળને પણ વશમાં કરી લે છે—તે જ નિશ્ચયે ‘મહાકાલ’ કહેવાય છે.

Verse 92

पापादवंती सा विश्वमवंतीति निगद्यते । युगेयुगेन्यनाम्नी सा कलावुज्जयिनीति च

પાપથી વિશ્વનું રક્ષણ કરે છે તેથી તે ‘અવન્તી’ કહેવાય છે. યુગે યુગે તેના નામો ભિન્ન હોય છે; અને કલિયુગમાં તે ‘ઉજ્જયિની’ તરીકે પણ ઓળખાય છે.

Verse 93

विपन्नो यत्र वै जंतुः प्राप्यापि शवतां स्फुटम् । न पूतिगंधमाप्नो ति समुच्छ्रयति न क्वचित्

તે સ્થાને જીવ મરીને સ્પષ્ટ રીતે શવ બન્યો છતાં દુર્ગંધ આવતી નથી, અને ક્યાંય સડીને ફૂલતો પણ નથી.

Verse 94

यमदूता न यस्यां हि प्रविशंति कदाचन । परःकोटीनि लिंगानि तस्यां संति पदेपदे

તે નગરીમાં યમદૂત ક્યારેય પ્રવેશતા નથી; અને ત્યાં પગલે પગલે અસંખ્ય—કોટે કોટે પાર—લિંગો વિરાજે છે.

Verse 95

हाटकेशो महाकालस्तारके शस्तथैव च । एकलिंगं त्रिधा भूत्वा त्रिलोकीं व्याप्य संस्थितम्

હાટકેશ, મહાકાલ અને તેમ જ તારકેશ—એક જ લિંગ ત્રિધા બની ત્રિલોકમાં વ્યાપીને પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 96

ज्योतिः सिद्धवटे ज्योतिस्ते पश्यंतीह ये द्विजाः । अथवाश्रीमहाकालद्रष्टारः पुण्यराशयः

સિદ્ધવટમાં દિવ્ય જ્યોતિ છે; અહીં જે દ્વિજ તે જ્યોતિનું દર્શન કરે—અથવા જે શ્રીમહાકાલનું દર્શન પામે—તે પુણ્યરાશિ બને છે.

Verse 97

महाकालस्य तल्लिंगं यैर्दृष्टं कष्टिभिः क्वचित । न स्पृष्टास्ते महापापैर्न दृष्टास्ते यमोद्भटैः

જેઓએ ક્યારેક ભારે કષ્ટથી મહાકાલના તે લિંગનું દર્શન કર્યું છે, તેઓ મહાપાપોથી સ્પર્શાતા નથી અને યમના ભયંકર દૂત પણ તેમને નથી જોતા.

Verse 98

महाकालपताकाग्रैः स्पृष्टपृष्ठास्तुरंगमाः । अरुणस्य कशाघातं क्षणं विश्रमयंति खे

મહાકાલની પતાકાના અગ્રભાગે જેમની પીઠ સ્પર્શાય છે એવા ઘોડા, અરુણના ચાબુકના પ્રહારોથી ક્ષણભર આકાશમાં વિશ્રામ પામે છે.

Verse 99

महाकालमहाकालमहाकालेतिसंततम् । स्मरतःस्मरतो नित्यं स्मरकर्तृस्मरांतकौ

જે સતત “મહાકાલ, મહાકાલ, મહાકાલ” એમ જપે છે અને નિત્ય ફરી ફરી તેમને સ્મરે છે, તે કામના કર્તા અને કામના અંતક—બન્નેનું સ્મરણ કરે છે.

Verse 100

एवमाराध्य भूतेशं महाकालं ततो द्विजः । जगाम नगरीं कांतीं कांतां त्रिभुवनादपि

આ રીતે ભૂતેશ મહાકાળની આરાધના કરીને તે દ્વિજ ત્રિભુવનની શોભાને પણ વટાવી જાય એવી કાંતિમય, મનોહર નગરીમાં ગયો।

Verse 110

युगेयुगे द्वारवत्या रत्नानि परितो मुषन् । अब्धीरत्नाकरोद्यापि लोकेषु परिगीयते

યુગે યુગે દ્વારવતીની આસપાસનાં રત્નો લૂંટતો તે આજે પણ લોકોમાં ‘રત્નાકર—સમુદ્ર’ તરીકે ગવાય છે।

Verse 120

चिंतार्णवे निमग्नोभूत्त्यक्ताशो जीविते धने । सांयात्रिक इवागाधे भिन्नपोतो महार्णवे

તે ચિંતાના સમુદ્રમાં ડૂબી ગયો; જીવન અને ધન—બન્ને વિષે આશા ત્યજી દીધી, જેમ અગાધ મહાસાગરમાં નૌકા તૂટી ગયેલો વેપારી-યાત્રી।

Verse 130

एवं चिंतयतस्तस्य पीडासीदतिदारुणा । कोटि वृश्चिकदष्टस्य यावस्था तामवाप सः

આ રીતે વિચારતાં વિચારતાં તેને અતિ ભયંકર પીડા ઘેરી વળી; તે જાણે કરોડો વિચ્છુઓએ ડંખ માર્યો હોય તેવી સ્થિતિને પામ્યો।

Verse 135

तद्विमानमथारुह्य पीतवासाश्चतुर्भुजः । अलंचक्रे नभोवर्त्म स द्विजो दिव्यभूषणः

પછી તે દ્વિજ તે વિમાનમાં આરોહણ કર્યો; પીતાંબરધારી, ચતુર્ભુજ અને દિવ્ય ભૂષણોથી વિભૂષિત થઈ તેણે આકાશમાર્ગે પ્રસ્થાન કર્યું।