Adhyaya 50

Verse 1

स्कंद उवाच । वाराणस्यां तथादित्या ये चान्ये तान्वदाम्यतः । कलशोद्भव ते प्रीत्या सर्वे सर्वाघनाशनाः

સ્કંદે કહ્યું—વારાણસીમાં જે આદિત્યો અને અન્ય પવિત્ર સ્વરૂપો છે, તેમને હું હવે વર્ણવું છું। હે કલશોદ્ભવ (અગસ્ત્ય), તમારી પ્રીતિ માટે; તેઓ સર્વે સર્વ પાપોનો નાશ કરનાર છે।

Verse 2

खखोल्को नाम भगवानादित्य परिकीर्तितः । त्रिविष्टपोत्तरे भागे सर्वव्याधिविघातकृत्

ખખોલ્ક નામે એક ભગવાન આદિત્ય પ્રસિદ્ધ છે; ત્રિવિષ્ટપના ઉત્તર ભાગમાં તેઓ સર્વ રોગોનો વિનાશ કરનાર છે।

Verse 3

यथा खखोल्क इत्याख्या तस्यादित्यस्य तच्छृणु । पुरा कद्रूश्च विनता दक्षस्य तनये शुभे

સાંભળો, તે આદિત્ય ‘ખખોલ્ક’ નામે કેવી રીતે પ્રસિદ્ધ થયો. પ્રાચીન કાળે દક્ષની શુભ પુત્રીઓ—કદ્રૂ અને વિનતા—આ પ્રસંગમાં પ્રગટ થઈ.

Verse 4

कश्यपस्य च ते पत्न्यौ मारीचेः प्राक्प्रजापतेः । क्रीडंत्यावेकदान्योन्यं मुने ते ऊचतुस्त्विति

તેઓ બંને પ્રજાપતિ મારીચિના વંશજ કશ્યપની પત્નીઓ હતાં. એક વખત પરસ્પર રમતાં રમતાં તેમણે તે મુનિને આ રીતે કહ્યું.

Verse 5

कद्रूरुवाच । विनते त्वं विजानासि यदि तद्ब्रूहि मेग्रतः । अखंडिता गतिस्तेस्ति यतो गगनमंडले

કદ્રૂ બોલી—હે વિનતા, જો તું ખરેખર જાણતી હોય તો મારી સામે સ્પષ્ટ કહી દે. તારી ગતિ અખંડ છે, કારણ કે તું ગગનમંડળમાં વિહરે છે.

Verse 6

योसावुच्चैःश्रवा वाजी श्रूयते सवितूरथे । किं रूपःसोस्ति शबलो धवलो वा वदाशु मे

સવિતાના રથમાં હોવાનું પ્રસિદ્ધ ઉચ્છૈઃશ્રવા અશ્વ—તેનું રૂપ કેવું છે? તે ચિતરું છે કે ધવળ? મને તુરંત કહો.

Verse 7

पणं च कुरु कल्याणि तुभ्यं यो रोचतेनघे । एवमेव न यात्येष कालक्रीडनकं विना

અને હે કલ્યાણી, નિષ્પાપે, તને જે ગમે તેવો પાણ પણ રાખ. આ વાત માત્ર બોલચાલથી આગળ વધતી નથી; કાળની ક્રીડા વિના તે ચાલતી નથી.

Verse 8

विनतोवाच । किं पणेन भगिन्यत्र कथयाम्येवमेव हि । त्वज्जये का च मे प्रीतिर्मज्जये किं नु ते सुखम्

વિનતાએ કહ્યું— બહેન, અહીં શરતની શું જરૂર? હું એમ જ કહી દઉં છું. તારી જીતમાં મને શું આનંદ? અને મારી જીતમાં તને શું સુખ?

Verse 9

ज्ञात्वा पणो न कर्तव्यो मिथः स्नेहमभीप्सता । ध्रुवमेकस्य विजये क्रोधोन्स्येह जायते

આ જાણીને જે પરસ્પર સ્નેહ ઇચ્છે તે શરત ન કરે; કારણ કે નિશ્ચિત જ એકની જીતમાં બીજાના મનમાં ક્રોધ ઊભો થાય છે.

Verse 10

कद्रूरुवाच । क्रीडेयं नात्र भगिनि कारणं किमपि क्रुधः । खेलस्य व्यवहारोयं पणे यत्किंचिदुच्यते

કદ્રૂ બોલી— બહેન, આ તો માત્ર રમત છે; અહીં ક્રોધનું કોઈ કારણ નથી. રમતમાં જેવો વ્યવહાર હોય, તેવી જ રીતથી પણ તરીકે કંઈક કહી દેવામાં આવે છે.

Verse 11

विनतोवाच । तथा कुरु यथा प्रीतिस्तवास्ति पवनाशिनि । अथ तां विनतामाह कद्रूः कुटिलमानसा

વિનતાએ કહ્યું— હે પવનાશિનિ, જેમ તને પ્રીતિ થાય તેમ જ કર. ત્યાર પછી કૂટિલ મનવાળી કદ્રૂએ વિનતાને આ કહ્યું.

Verse 12

तस्यास्तु सा भवेद्दासी पराजीयेत या यया । अस्मिन्पणे इमाः सर्वाः सख्यः साक्षिण्य एव नौ

જે જેની પાસે પરાજિત થાય, તે તેની દાસી બને. અને આ શરતમાં અહીંની આ બધી સખીઓ આપણાં બન્નેની સાક્ષી રહે.

Verse 13

इत्यन्योन्यं पणीकृत्य सर्पिण्यपि पतत्त्रिणी । उवाच कर्बुरं कद्रूरश्वं श्वेतं गरुत्मती

આ રીતે પરસ્પર પાણ બાંધી સર્પમાતા કદ્રૂ અને ગરુડમાતા વિનતાએ તે અશ્વ વિષે કહ્યું—કદ્રૂએ તેને કલ્માષ (છાંટાવાળો/શ્યામચિહ્નિત) ગણાવ્યો અને વિનતાએ તેને શ્વેત ગણાવ્યો।

Verse 14

कदागंतव्यमिति च चक्राते ते गमावधिम् । जग्मतुश्च विरम्याथ क्रीडनात्स्वस्वमालयम्

પછી ‘ક્યારે જવું’ એમ નક્કી કરીને તેમણે જવાની સમયમર્યાદા પણ ઠરાવી; અને રમતમાં વિરામ લઈ બંને પોતપોતાના નિવાસે પરત ગયા।

Verse 15

विनतायां गतायां तु कद्रूराहूय चांगजान् । उवाच यात वै पुत्रा द्रुतं वचनतो मम

વિનતા ચાલી ગયા પછી કદ્રૂએ પોતાના પુત્રોને બોલાવી કહ્યું—“હે પુત્રો, મારા વચન મુજબ ત્વરિત જાઓ.”

Verse 16

तुरंगमुच्चैःश्रवसं प्रोद्भूतं क्षीरनीरधेः । सुरासुरैर्मथ्यमानान्मंदराघातसाध्वसात्

“ઉચ્ચૈઃશ્રવા નામનો દિવ્ય તુરંગ ક્ષીરસમુદ્રમાંથી પ્રગટ થયો હતો, જ્યારે દેવો અને અસુરો મંદર પર્વતના આઘાતોથી કંપતા કંપતા સમુદ્રમંથન કરતા હતા.”

Verse 17

कार्यकारणरूपस्य सादृश्यमधिगच्छति । अतस्तं क्षीरवर्णाभं कल्माषयत पुत्रकाः

“કાર્ય કારણરૂપનું સাদૃશ્ય પામે છે; તેથી તે અશ્વ ક્ષીરવર્ણ—દૂધ જેવો શ્વેત છે. તેથી, હે પુત્રો, તેને શ્યામ ચિહ્નોથી કલ્માષિત કરો.”

Verse 18

तस्य वालधिमध्यास्य कृष्णकुंतलतां गताः । तथा तदंगलोमानि विधत्तविषसीत्कृतैः

તેની પૂંછડીના મધ્યભાગને ચોંટી રહી તમે કાળા કેશલટાઓ જેવા બની જાઓ; અને તમારા વિષમય ફુફકારથી તેના અંગના રોમ પણ તેવી રીતે ગોઠવો।

Verse 19

इति श्रुत्वा वचो मातुः काद्रवेयाः परस्परम् । संमंत्र्य मातरं प्रोचुः कद्रूं कद्रूपमागताः

માતાના વચન સાંભળી કાદ્રવેય નાગોએ પરસ્પર વિચારવિમર્શ કર્યો; પછી કદ્રૂ પાસે જઈ પોતાની માતાને કહ્યું।

Verse 20

नागा ऊचुः । मातर्वयं त्वदाह्वानाद्विहाय क्रीडनं बलात् । प्राप्ताः प्रहृष्टा मृष्टान्नं दास्यत्यद्य प्रसूरिति

નાગોએ કહ્યું—માતા, તારા આહ્વાનથી અમે બળજબરીથી રમકડું છોડીને અહીં આવ્યા છીએ; ‘આજે અમારી જનની નિશ્ચયે ઉત્તમ ભોજન આપશે’ એમ વિચારી આનંદિત થયા હતા।

Verse 21

मृष्टं तिष्ठतु तद्दूरं विषादप्यधिकं कटु । तत्त्वया वादियन्मंत्रैरौषधैर्नोपशाम्यति

એ ‘ઉત્તમ ભોજન’ દૂર જ રહે; તું જે કહ્યું છે તે વિષ કરતાં પણ વધુ કડવું છે. તારા મંત્રો અને ઔષધિઓ લગાડ્યા છતાં તે શમતું નથી।

Verse 22

वयं न यामो यद्भाव्यं तदस्माकं भवत्विह । इति प्रोक्तं विषास्यैस्तैस्तदा कुटिलगामिभिः

ત્યારે તે વિષમુખ, કૂટિલગામી સર્પોએ કહ્યું—‘અમે નહીં જઈએ; જે ભાગ્યમાં લખ્યું છે તે અમારે માટે અહીં જ બને।’

Verse 23

स्कंद उवाच । अन्येपि ये कुटिलगाः पररंध्रनिषेविणः । अकर्णाः कूरहृदयाः पितरौ व्रीडयंति ते

સ્કંદે કહ્યું—જે કૂટિલ માર્ગે ચાલે, પરના દોષોમાં છિદ્ર શોધે, સાંભળતા નથી અને જેમનું હૃદય કઠોર છે, તેઓ પોતાના માતા-પિતાને લજ્જિત કરે છે।

Verse 24

पित्रोर्गिरं निराकृत्य ये तिष्ठेयुः सुदुर्मदाः । अत्याहितमिह प्राप्य गच्छेयुस्तेऽचिराल्लयम्

માતા-પિતાની વાણી નકારીને જે અતિ દર્પમાં ઊભા રહે છે, તેઓ આ લોકમાં જ ભારે અનિષ્ટ પામી, થોડા જ સમયમાં વિનાશને પામે છે।

Verse 25

तेषां वचनमाकर्ण्य नयाम इति सोरगी । शशाप तान्क्रुधाविष्टा नागांश्चागः समागतान्

“અમે (તેણે) લઈ જઈશું” એમ તેમનું વચન સાંભળીને તે દિવ્ય સ્ત્રી ક્રોધાવેશમાં આવી, તેમને તથા ત્યાં ભેગા થયેલા નાગોને પણ શાપ આપ્યો।

Verse 26

तार्क्ष्यस्य भक्ष्या भवत यूयं मद्वाक्यलंघनात् । जातमात्राश्च सर्पिण्यो भक्षयंतु स्वबालकान्

“મારા વચનનું ઉલ્લંઘન કરવાથી તમે તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ)ના ભક્ષ્ય બનશો; અને સર્પિણીઓ પ્રસવ થતાં જ પોતાના બચ્ચાંને પોતે જ ભક્ષી લે.”

Verse 27

इति शापानलाद्भीतैः कैश्चित्पातालमाश्रितम् । जिजीविषुभिरन्यैश्च द्वित्रैश्चक्रे प्रसूवचः

તે અગ્નિસમાન શાપથી ભયભીત થઈ કેટલાકે પાતાળનો આશ્રય લીધો; અને બીજા જીવવા ઇચ્છીને બે-ત્રણ સાથીઓ સાથે પ્રસવ વિષે ઉપાય ઘડ્યો।

Verse 28

ते पुच्छमौच्चैःश्रवसमधिगम्य महाधियः । सुनीलचिकुराभासं चक्रुरंगं च कर्बुरम्

તે મહાધીરો ઉચ્છૈઃશ્રવસના પુચ્છ સુધી પહોંચી, પોતાના અંગોને ગાઢ નીલ વાળ જેવી છાયા ધરાવતાં અને કર્બુર (ચિતરાં) વર્ણવાળા બનાવી દીધાં।

Verse 29

तत्क्ष्वेडानल धूमौघैः फूत्कारभरनिःसृतैः । मातृवाक्कृतिजाद्धर्मान्न दग्धा भानुभानुभिः

તેમના ક્ષ્વેડરૂપ અગ્નિમાંથી ભારે ફૂત્કારથી ધુમાડાના ઘન સમૂહો નીકળ્યા; છતાં માતૃવચનજન્ય ધર્મબળે તેઓ સૂર્યના પ્રચંડ કિરણોથી પણ દગ્ધ થયા નહીં।

Verse 30

विनतापृष्ठमारुह्य कद्रूः स्नेहवशात्ततः । वियन्मार्गमलंकृत्य ददर्शोष्णांशुमंडलम्

પછી સ્નેહવશાત્ કદ્રૂ વિનતાની પીઠ પર ચઢી; આકાશમાર્ગને શોભિત કરતી તેણે ઉષ્ણકિરણવાળા સૂર્યમંડળને જોયું।

Verse 31

तिग्मरश्मिप्रभावेण व्याकुलीभूतमानसा । कद्रुस्ततः खगीं प्राह विस्रब्धं विनते व्रज

સૂર્યના તીક્ષ્ણ કિરણોના પ્રભાવથી તેનું મન વ્યાકુળ બન્યું; ત્યારે કદ્રૂ ખગિનીને બોલી—“હે વિનતે, નિર્ભય થઈ આગળ વધ।”

Verse 32

उष्णगोरुष्णगोभिर्मे ताप्यते नितरां तनुः । विस्रब्धाहं स्वभावेन त्वं सापेक्षाहि सर्वतः

“આ દહકતા કિરણોથી મારું શરીર અત્યંત તપે છે. હું સ્વભાવથી નિર્ભય છું; પરંતુ તું સર્વ રીતે પરનિર્ભર છે.”

Verse 33

स्वरूपेण पतंगी त्वं पतंगोसौ सहस्रगुः । अतएव न ते बाधा गगने तापसंभवा

સ્વરૂપે તું પતંગી છે અને તે સહસ્રકિરણોવાળો સૂર્ય છે. તેથી આકાશમાં તેનીમાંથી ઊપજતી તાપશક્તિ તને પીડતી નથી.

Verse 34

वियत्सरसि हंसोयं भवती हंसगामिनी । चंडरश्मिप्रतापाग्निस्त्वामतो नेह बाधते

આકાશ-સરોવરમાં આ હંસ છે અને તું પણ હંસગતિથી ચાલે છે. તેથી ચંડકિરણવાળાના પ્રતિાપાગ્નિ અહીં તને પીડતો નથી.

Verse 35

खगीमुद्गीयमानां खे पुनरूचे बिलेशया । त्राहित्राहि भगिन्यत्र यावोन्यत्र वियत्पथः

જ્યારે ખગી-સ્ત્રીને આકાશમાં ઉંચે લઈ જવાતી હતી, ત્યારે બિલવાસિની સર્પિણી ફરી ચીસ પાડી—“બચાવો, બચાવો, બહેન! આ આકાશમાર્ગ છોડીને બીજે ક્યાંક ચાલીએ.”

Verse 36

विनते विनतां मां त्वं किं नावसि पतत्त्रिणी । तव दासी भविष्यामि त्वदुच्छिष्टनिषेविणी

હે વિનતા, હે પતત્ત્રિણી! હું નમ્ર થઈ વળી ગઈ છું—તું મને કેમ બચાવતી નથી? હું તારી દાસી બનીશ, તારા ઉચ્છિષ્ટનું સેવન કરીશ.

Verse 37

यावज्जीवमहं भूयां त्वत्पादोदकपायिनी । खखोल्कानि पतेदेषा भृशगद्गदभाषिणी

“જ્યાં સુધી હું જીવુ, ત્યાં સુધી તારા પાદપ્રક્ષાલનનું જળ પીતી રહું.” એમ કહી તે ભારે કંપારીથી ગદગદ વાણીમાં, મોહવશ ‘ખખોલ્કાની…’ એમ બોલી ઉઠી.

Verse 38

मूर्च्छां गतवती पक्षपुटौ धृत्वा बिडोरगी । सख्युल्कानि पतेदेषा वक्तव्ये त्विति संभ्रमात्

મૂર્ચ્છિત સર્પસ્ત્રીને વિનતાએ પોતાના વાળેલા પાંખોના આશ્રયમાં ધારણ કરી. ગભરાટમાં જે કહેવું હતું તે ન કહી શકી અને બદલે ‘સખ્યુલ્કાની…’ એવો શબ્દ અચાનક નીકળી ગયો.

Verse 39

खखोल्केति यदुक्ता गीः कद्र्वा संभ्रातचेतसा । तदा खखोल्कनामार्कः स्तुतो विनतया बहु

કદ્રૂએ ગભરાયેલા ચિત્તથી ‘ખખોલ્ક’ શબ્દ ઉચ્ચાર્યો; ત્યારે ‘ખખોલ્ક’ નામે પ્રસિદ્ધ સૂર્યદેવને વિનતાએ બહુ સ્તુતિ કરી.

Verse 40

मनागतिग्मतां प्राप्ते खे प्रयाति विवस्वति । ताभ्यां तुरंगमो दर्शि किंचित्किर्मीरवान्रथे

જ્યારે વિવસ્વાન સૂર્ય થોડો ઓછી તીવ્રતા પામી આકાશમાં આગળ વધ્યો, ત્યારે તેમને રથ上的 અશ્વ દેખાયો—થોડોક ચિતરાંગો.

Verse 41

उक्ता विनतयैवैषा तापोपहतलोचना । क्रूरा सरीसृपी सत्यवादिन्या विश्वमान्यया

આ રીતે તાપથી પીડિત નેત્રોવાળી તે ક્રૂર સરીસૃપિણીને, સત્યવદિની અને વિશ્વમાન્ય એવી વિનતાએ જાતે સંબોધી.

Verse 42

कद्रु त्वया जितं भद्रे यत उच्चैःश्रवा हयः । चंद्ररश्मिप्रभोप्येष कल्माष इव भासते

“હે કદ્રૂ, ભદ્રે, તું જીતેલી; કારણ કે ઉચ્ચૈઃશ્રવા અશ્વ ખરેખર તારો જ છે. ચંદ્રકિરણ જેવી પ્રભા હોવા છતાં તે કલ્માષ જેવો ચિતરાંગો દેખાય છે.”

Verse 43

विधिर्बलीयान्भुजगि चित्रं जयपराजये । क्रूरोपि विजयी क्वापि त्वक्रूरोपि पराजयी

હે નાગકન્યા, વિધિ જ વધુ બળવાન છે; જય-પરાજયનું આ વૈચિત્ર્ય ખરેખર અદ્ભુત છે. ક્યારેક ક્રૂર પણ વિજયી થાય છે અને ક્યારેક અક્રૂર પણ પરાજિત થાય છે.

Verse 44

विनताविनताधारा वदंतीति यथागतम् । कद्रूनिवेशनं प्राप्ता तस्या दास्यमचीकरत्

પરંપરા મુજબ, વિનતા—અવમાનિત થઈ—કદ્રૂના નિવાસે પહોંચી અને તેણે તેની દાસ્યતા સ્વીકારી લીધી.

Verse 45

कदाचिद्विनतादर्शि सुपर्णनाश्रुलोचना । विच्छाया मलिना दीना दीर्घनिःश्वासवत्यपि

એક વખત સુપર્ણે વિનતાને જોઈ—આંખો આંસુથી ભરેલી; તે તેજહીન, મલિન, દીન અને લાંબા નિશ્વાસો છોડતી હતી.

Verse 46

सुपर्ण उवाच । प्रातःप्रातरहो मातः क्व यासि त्वं दिनेदिने । सायमायासि च कुतो विच्छाया दीनमानसा

સુપર્ણ બોલ્યો—“મા, દરરોજ વહેલી સવારમાં, અહો, તું ક્યાં જાય છે? અને સાંજે ક્યાંથી પાછી આવે છે—તેજહીન અને દીન મનથી?”

Verse 47

कुतो निःश्वसिसि प्रोच्चैरश्रुपूर्ण विलोचना । यथा क्लीबसुता योषिद्यथापति तिरस्कृता

“તું કેમ ઊંચા સ્વરે નિશ્વાસ છોડે છે, આંસુથી ભરેલી આંખો સાથે—જેમ નપુંસકની પુત્રી સ્ત્રી, જેમ પતિ દ્વારા તિરસ્કૃત પત્ની?”

Verse 48

ब्रूहि मातर्झटित्यद्य कुतो दूनासि पत्त्रिणि । मयि जीवति ते बाले कालेपि कृतसाध्वसे

હે માતા, આજે જ તત્કાળ કહો—હે પંખવાળી—તમે એટલી વ્યથિત કેમ છો? હું જીવતો હોઉં ત્યાં સુધી, હે કોમળ બાલા, મૃત્યુ પણ તને ભયનું કારણ ન બને.

Verse 49

अश्रुनिर्माणकरणे कारणं किं तपस्विनि । सुचरित्रा सुनारीषु नामंगलमिहेष्यते

હે તપસ્વિની, આ આંસુઓ ઉત્પન્ન થવાનું કારણ શું છે? સુચરિત્રા સતી સ્ત્રીઓ પર આ લોકમાં અમંગળ આવવું ન જોઈએ.

Verse 50

धिक्तांश्च पुत्रान्यन्माता तेषु जीवत्सु दुःखभाक् । वरं वंध्यैव सा यस्याः सुता वंध्यमनोरथाः

જેનાં પુત્રો જીવતા હોવા છતાં માતા દુઃખ ભોગવે, એવા પુત્રોને ધિક્કાર. જેમનાં પુત્રોના મનોભાવ વંધ્ય અને અપૂર્ણ રહે, તેની કરતાં તે સ્ત્રી નિઃસંતાન રહે તે જ શ્રેયસ્કર.

Verse 51

इत्यूर्जस्वलमाकर्ण्य वचः सूनोर्गरुत्मतः । विनता प्राह तं पुत्रं मातृभक्तिसमन्वितम्

પુત્ર ગરુત્માનના આ તેજસ્વી વચનો સાંભળી, માતૃભક્તિથી યુક્ત એવા પુત્રને વિનતાએ કહ્યું.

Verse 52

अहं दास्यस्मि रे बाल कद्र्वाश्च क्रूरचेतसः । पृष्ठे वहामि तां नित्यं तत्पुत्रानपि पुत्रक

વિનતાએ કહ્યું—હે બાલક, ક્રૂરચિત્ત કદ્રૂની હું દાસી બની ગઈ છું. પુત્રક, હું રોજ તેને મારી પીઠ પર વહન કરું છું, તેના પુત્રોને પણ સાથે.

Verse 53

कदाचिन्मंदरं यामि कदाचिन्मलयाचलम् । कदाचिदंतरीपेषु चरेयं तदुदन्वताम्

ક્યારેક હું મંદર પર્વત પર જાઉં છું, ક્યારેક મલયાચલ પર. ક્યારેક તે સમુદ્રોના મધ્યમાં આવેલા દ્વીપોમાં હું વિહાર કરું છું.

Verse 54

यत्रयत्र नयेयुस्ते काद्रवेयाः सुदुर्मदाः । व्रजेयं तत्रतत्राहं तदधीना यतः सुत

અહંકારથી મત્ત કદ્રૂના પુત્રો જ્યાં જ્યાં મને લઈ જાય છે, ત્યાં ત્યાં મને જવું પડે છે; કારણ કે હું તેમના અધિન છું, હે પુત્ર.

Verse 55

गरुड उवाच । दासीत्वकारणं मातः किं ते जातं सुलक्षणे । दक्षप्रजापतेः पुत्रि कश्यपस्यप्रियेऽनघे

ગરુડ બોલ્યો—માતા, હે સુલક્ષણે! તું દાસી કેમ બની? હે પ્રજાપતિ દક્ષની પુત્રી, કશ્યપની પ્રિયા, હે નિષ્પાપે—તું શું ભોગવી?

Verse 56

विनतोवाच गरुडं पुरावृत्तमशेषतः । दासीत्वकारणं यद्वदादित्याश्वविलोकनम्

પછી વિનતાએ ગરુડને પૂર્વે બનેલો સમગ્ર વર્તાંત કહ્યો—દાસીત્વનું કારણ પણ, અને આદિત્યના અશ્વ (ઉચ્ચૈઃશ્રવસ) દર્શનનો પ્રસંગ પણ.

Verse 57

श्रुत्वेति गरुडः प्राह मातरं सत्वरं व्रज । पृच्छाद्य मातस्तान्दुष्टान्काद्रवेयानिदं वचः

આ સાંભળીને ગરુડે માતાને કહ્યું—ઝડપથી જા. આજે, માતા, તે દુષ્ટ કાદ્રવેયો (સર્પો) પાસે આ વચન પૂછ.

Verse 58

यद्दुर्लभं हि भवतां यत्रात्यंतरुचिश्च वः । मद्दासीत्वविमोक्षाय तद्याचध्वं ददाम्यहम्

તમને જે દુર્લભ હોય અને જે તમને અત્યંત પ્રિય હોય—મારી માતાને દાસત્વમાંથી મુક્ત કરવાના મૂલ્યરૂપે તે જ માગો; હું તે આપી દઈશ।

Verse 59

तथाकरोच्च विनता तेपि श्रुत्वा तदीरितम् । सर्पाः संमंत्र्य तां प्रोचुर्विनतां हृष्टमानसाः

વિનતાએ તેમ જ કર્યું. અને તે સર્પોએ પણ તે વાત સાંભળી, પરસ્પર મંત્રણા કરીને, હર્ષિત મનથી વિનતાને કહ્યું।

Verse 60

मातृशापविमोक्षाय यदि दास्यति नः सुधाम् । तदा समीहितं तेस्तु न दास्यत्यथ दास्यसि

માતૃશાપથી મુક્તિ માટે જો તે અમને સુધા (અમૃત) આપશે, તો તારો અભિષ્ટ પૂર્ણ થાઓ; પરંતુ જો ન આપશે, તો તું દાસી જ રહીશ।

Verse 61

इत्योंकृत्य समापृच्छ्य कद्रूं द्रुतगतिः खगी । गरुत्मंतं समाचष्ट दृष्ट्वा संहृष्टमानसम्

આ રીતે ‘ઓં’ કહી, કદ્રૂને વિદાય લઈને, ઝડપી ગતિ ધરાવતી ખગી (વિનતા) ગઈ અને હર્ષિત હૃદયવાળા ગરુડને બધું કહી સંભળાવ્યું।

Verse 62

नागांतकस्ततः प्राह मातरं चिंतयातुराम् । आनीतं विद्धि पीयूषं मातर्मे देहि भोजनम्

પછી નાગાંતક (ગરુડ) ચિંતાથી વ્યાકુલ પોતાની માતાને બોલ્યો—‘માતા, જાણો કે હું પીયૂષ (અમૃત) લાવ્યો છું; માતા, મને ભોજન આપો।’

Verse 63

विनता प्राह तं पुत्रं संप्रहृष्टतनूरुहा । भोः सुपर्णार्णवं तूर्णं याहि मंगलमस्तु ते

આનંદથી રોમાંચિત વિનતાએ પોતાના પુત્રને કહ્યું— “હે સુપર્ણ (ગરુડ)! ત્વરાએ સમુદ્રે જા; તને મંગળ થાઓ।”

Verse 64

संति तत्रापि बहुशो निषादा मत्स्यघातिनः । वेलातटनिवासाश्च तान्भक्षय दुरात्मनः

“ત્યાં પણ દરિયાકાંઠે વસતા ઘણા નિષાદો છે, જે માછલીઓનો ઘાત કરે છે; તે દુષ્ટમનવાળાઓને ભક્ષણ કર।”

Verse 65

परप्राणैर्निजप्राणान्ये पुष्णंतीह दुर्धियः । शासनीयाः प्रयत्नेन श्रेयस्तच्छासनं परम्

“જે મૂઢ લોકો પરના પ્રાણ લઈને પોતાના પ્રાણ પોષે છે, તેમને પ્રયત્નપૂર્વક નિયંત્રિત કરવું જોઈએ; એવું શાસન પરમ કલ્યાણ છે।”

Verse 66

बहुहिंसाकृतां हिंसा भवेत्स्वर्गस्य साधनम् । विहिंसितेषु दुष्टेषु रक्ष्यते भूरिशो यतः

“ઘણી હિંસા કરનારાઓ સામે કરેલી હિંસા સ્વર્ગનું સાધન પણ બની શકે છે; કારણ કે દુષ્ટો દમાય તો અનેકનું રક્ષણ થાય છે।”

Verse 67

निषादेष्वपि चेद्विप्रः कश्चिद्भवति पुत्रक । संरक्षणीयो यत्नेन भक्षणीयो न कर्हिचित्

“પરંતુ નિષાદોમાં પણ જો કોઈ બ્રાહ્મણ હોય, પુત્ર, તો તેને પ્રયત્નપૂર્વક રક્ષવો; ક્યારેય તેને ભક્ષણ ન કરવું।”

Verse 68

गरुड उवाच । मत्स्यादिनां वसन्मध्ये कथं ज्ञेयो द्विजो मया अभक्ष्यो यस्त्वया प्रोक्तस्तच्चिह्नं किं चनात्थ मे

ગરુડ બોલ્યો—માછીમારો વગેરેની વચ્ચે વસતાં હું દ્વિજને કેવી રીતે ઓળખું? તું જેને ‘અભક્ષ્ય’ કહ્યું છે, તેનું કોઈ ચિહ્ન મને કહો।

Verse 69

विनतोवाच । यज्ञसूत्रं गले यस्य सोत्तरीयं सुनिर्मलम् । नित्यधौतानि वासांसि भालं तिलक लांछितम्

વિનતા બોલી—જેનાં ગળામાં યજ્ઞોપવીત હોય, જેમનું ઉત્તરિય અતિ નિર્મળ હોય, જેમનાં વસ્ત્રો નિત્ય ધોયેલાં હોય, અને જેમનાં લલાટે તિલકનું ચિહ્ન હોય—

Verse 70

सपवित्रौ करौ यस्य यन्नीवी कुशगर्भिणी । यन्मौलिः सशिखाग्रंथिः स ज्ञेयो ब्राह्मणस्त्वया

—જેનાં હાથમાં પવિત્રક (પવિત્ર-વલય) હોય, જેમની નીવીમાં કુશા રહેલી હોય, અને જેમનાં મસ્તકે શિખાગ્રંથિ સહિત મૌળી હોય—તેને તું બ્રાહ્મણ તરીકે જાણ।

Verse 71

उच्चरेदृग्यजुःसाम्नामृचमेकामपीह यः । गायत्रीमात्रमंत्रोपि स विज्ञेयो द्विजस्त्वया

અને જે અહીં ઋગ્, યજુઃ અથવા સામની એક પણ ઋચા ઉચ્ચારે—અથવા માત્ર ગાયત્રી-મંત્ર જ—તેને તું દ્વિજ તરીકે સમજ।

Verse 72

गरुड उवाच । मध्ये सदा निषादानां यो वसेज्जननि द्विजः । तस्यैतेष्वेकमप्येव न मन्ये लक्ष्मबोधकम्

ગરુડ બોલ્યો—માતા, જે દ્વિજ સદા નિષાદોની વચ્ચે રહે છે, તેના માટે આ લક્ષણોમાંથી એક પણ મને વિશ્વસનીય ઓળખચિહ્ન લાગતું નથી।

Verse 73

लक्ष्मांतरं समाचक्ष्व द्विजबोधकरं प्रसूः । येन विज्ञाय तं विप्रं त्यजेयमपि कंठगम्

હે માતા, બ્રાહ્મણને ઓળખાવતું વિશેષ લક્ષણ મને કહો; તેને જાણી હું ગળામાં અટકેલાને પણ ત્યજી દઈશ।

Verse 74

तच्छ्रुत्वा विनता प्राह यस्ते कंठगतोंऽगज । खदिरांगारवद्दह्यात्तमपाकुरु दूरतः

આ સાંભળી વિનતાએ કહ્યું—પુત્ર, જે તારા ગળામાં પ્રવેશ્યો છે તે ખદિરના અંગારાની જેમ દહન કરાવશે; તેને દૂર હટાવી દે।

Verse 75

द्विजमात्रेपि या हिंसा सा हिंसा कुशलाय न । देशं वंशं श्रियं स्वं च निर्मूलयति कालतः

એક બ્રાહ્મણ પ્રત્યે પણ કરેલી હિંસા કલ્યાણકારી નથી; સમય જતાં તે દેશ, વંશ અને પોતાની શ્રી-સમૃદ્ધિને મૂળથી ઉખેડી નાખે છે।

Verse 76

निशम्य काश्यपिरितिप्रसूपादौप्रणम्य च । गृहीताशीर्ययौ शीघ्रं खमार्गेण खगेश्वरः

માતા કાશ્યપી (વિનતા)નું વચન સાંભળી, તેના ચરણોમાં પ્રણામ કરીને અને આશીર્વાદ લઈને, ખગેશ્વર આકાશમાર્ગે ઝડપથી નીકળી ગયો।

Verse 77

दूरादालोकयांचक्रे निषादान्मत्स्यजीविनः । पक्षौ विधूय पक्षींद्रो रजसापूर्य रोदसी

દૂરથી તેણે માછીમારીજીવી નિષાદોને જોયા; પાંખો ઝાટકતાં જ ખગરાજે ધૂળથી આકાશ-વિસ્તાર ભરિ દીધો।

Verse 78

अंधीकृत्य दिशोभागानब्धिरोधस्युपाविशत् । व्यादाय वदनं घोरं महाकंदरसन्निभम्

દિશાઓના ભાગોને અંધકારમય કરી તે સમુદ્રકાંઠે બેસી ગયો. તેણે ભયાનક મુખ ખોલ્યું, જાણે મહા કંદરા સમાન.

Verse 79

कांदिशीका निषादास्तु विविशुस्तत्र च स्वयम् । मन्वानेष्वथ पंथानं तेषु कंठं विशत्स्वपि

ભ્રમિત નિષાદો પોતે જ ત્યાં પ્રવેશ્યા, તેને માર્ગ માનીને; અને અંદર જતા જતા તેઓ તેના કંઠમાં જ ઘૂસી ગયા.

Verse 80

जज्वालेंगलसंस्पर्शो द्विजस्तत्कंठकंदलीम् । प्राक्प्रविष्टानथो तार्क्ष्यो निषादानौदरीं दरीम्

કંઠાગ્નિના સ્પર્શથી દગ્ધ થયેલો તે દ્વિજ તે કંઠ-કંદરામાં જ્વલિત થયો. ત્યારબાદ તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ) પહેલેથી જ નિષાદોને પોતાના ઉદર-કંદરામાં લઈ ગયો હતો.

Verse 81

प्रवेश्य कंठतालुस्थं तं विज्ञाय द्विजस्फुटम् । भयादुदगिरत्तूर्णं मातृवाक्येन यंत्रितः

કંઠ-તાલુમાં રહેલા તે બ્રાહ્મણને સ્પષ્ટ ઓળખીને, માતૃવચનથી નિયંત્રિત થઈ તે ભયથી તરત જ તેને ઉગારી દીધો.

Verse 82

तमुद्गीर्णं नरं दृष्ट्वा पक्षिराट्समभाषत । कस्त्वं जात्यासि निगद मम कंठविदाहकृत्

ઉગારી કાઢેલા તે પુરુષને જોઈ પક્ષિરાજ બોલ્યો—“તું જાતિથી કોણ છે? કહો, જેણે મારા કંઠમાં દાહ કર્યો.”

Verse 83

स तदाहेति विप्रोहं पृष्टः सन्गरुडाग्रतः । वसाम्येषु निषादेषु जातिमात्रोपजीवकः

ગરુડની સમક્ષ પૂછાતા તે બ્રાહ્મણે ઉત્તર આપ્યો— “હું નિષાદોમાં વસું છું; માત્ર જન્મસ્થિતિના આધારેથી જ જીવન નિર્વાહ કરું છું, બીજી સાચી આજીવિકા નથી।”

Verse 84

तं प्रेष्य गरुडो दूरं भक्षयित्वाथ भूरिशः । नभो विक्षोभयांचक्रे प्रलयानिल सन्निभः

તેને દૂર ફેંકી પછી ગળી જઈ, મહાબલી ગરુડ—પ્રલયપવન સમાન—આકાશને જ ભયંકર રીતે ઉથલપાથલ કરવા લાગ્યો।

Verse 85

तं दृष्ट्वा तिग्मतेजस्कं ज्वालाततदिगंतरम् । ज्वलद्दावानलं शैलमिव बिभ्युर्दिवौकसः

તીક્ષ્ણ તેજથી પ્રજ્વલિત, જ્વાળાઓ દિશાઓના અંત સુધી ફેલાયેલી—તેને જોઈ દેવલોકવાસીઓ કંપી ઊઠ્યા; જાણે દાવાનળથી ઘેરાયેલો પર્વત હોય।

Verse 86

ते सन्नह्यंत युद्धाय सज्जीकृत बलायुधाः । अध्यास्य वाहनान्याशु सर्वे वर्मभृतः सुराः

તેઓ યુદ્ધ માટે સજ્જ થયા, બળ અને આયુધો તૈયાર કર્યા; અને કવચધારી સર્વ દેવતાઓ ઝડપથી પોતાના વાહનો પર આરોહણ કર્યા।

Verse 87

तिर्यग्गतीरविर्नायं नायमग्निः सधूमवान् । क्षणप्रभाप्यसौ नैव को नः सम्मुख एत्यसौ

“આ આકાશમાં તિર્યક ગતિ કરતો સૂર્ય નથી, ન ધુમાડાવાળો અગ્નિ છે; ક્ષણિક ઝલક પણ નથી—તો કોણ છે જે અમારી સામે આવી રહ્યો છે?”

Verse 88

न दैत्येषु प्रभेदृक्स्यान्नाकृतिर्दानवेष्वियम् । महासाध्वसदः कोयमस्माकं हृत्प्रकंपनः

આ દૈત્યોમાં ઓળખાતો કોઈ ભેદ નથી, દાનવોમાં પણ આવી આકૃતિ નથી. આ કોણ છે, જે મહાભય ઉપજાવી અમારા હૃદયને કંપાવી રહ્યો છે?

Verse 89

यावत्संभावयंतीति नीतिज्ञा अपि निर्जराः । तावद्दुधाव स्वौ पक्षौ पक्षिराजो महाबलः

નીતિજ્ઞ અમર દેવો હજી શું થઈ રહ્યું છે તે વિચારતા હતા, એટલામાં મહાબલી પક્ષિરાજે પોતાના બે પાંખો જોરથી ફફડાવ્યા.

Verse 90

निपेतुः पक्षवातेन सायुधाश्च सवाहनाः । न ज्ञायंते क्व संप्राप्ता वात्यया पार्णतार्णवत्

તેના પાંખોના પવનથી તેઓ શસ્ત્રધારી અને વાહનસહિત જ પડી ગયા. વાવાઝોડામાં ઉડતા પાંદડાંની જેમ તેઓ ક્યાં જઈ પહોંચ્યા તે પણ જાણી શકાયું નહીં.

Verse 91

अथ तेषु प्रणष्टेषु बुद्ध्या विज्ञाय पक्षिराट् । कोशागारं सुधायाः स तत्रापश्यच्च रक्षिणः

પછી તેઓ વિખેરાઈ ગયા ત્યારે, પક્ષિરાજે બુદ્ધિથી જાણી સుధાના કોશાગારને જોયું અને ત્યાં તેના રક્ષકોને પણ જોયા.

Verse 92

शस्त्रास्त्रोद्यतपाणींस्तान्सुरानाधूय सर्वशः । ददर्श कर्तरीयंत्रममृतोपरिसंस्थितम्

જેનાં હાથમાં શસ્ત્ર-અસ્ત્ર ઉંચા હતા એવા દેવોને સર્વ તરફથી ઝાટકી દૂર કરીને, તેણે અમૃતના ઉપર સ્થિત કાતરી જેવા યંત્રને જોયું.

Verse 93

मनःपवनवेगेन भ्रममाणं महारयम् । अपिस्पृशंतं मशकं यत्खंडयति कोटिशः

તે મન અને પવનના વેગે ભ્રમતું મહાભયંકર યંત્ર હતું; સ્પર્શ કર્યા વિના જ નજીક આવનાર મચ્છરને પણ કરોડો ખંડોમાં ચુરચુર કરી નાખતું હતું।

Verse 94

उपोपविश्य पक्षींद्रस्तस्य यंत्रस्य निर्भयः । क्षणं विचारयामास किमत्र करवाण्यहो

પછી પક્ષિરાજ ગરુડ નિર્ભય થઈ તે યંત્રની પાસે બેસી ક્ષણમાત્ર વિચારવા લાગ્યો—“અહો! અહીં હું શું કરું?”

Verse 95

स्प्रष्टुं न लभ्यते चैतद्वात्या न प्रभवेदिह । क उपायोत्र कर्तव्यो वृथा जातो ममोद्यमः

“આને સ્પર્શ કરવો પણ શક્ય નથી, અને અહીં વાવાઝોડાની હવા પણ તેના સામે અસરકારક નથી. તો અહીં કયો ઉપાય કરું? મારો પ્રયત્ન વ્યર્થ થયો।”

Verse 96

न बलं प्रभवेदत्र न किंचिदपि पौरुषम् । अहो प्रयत्नो देवानामेतत्पीयूषरक्षणे

“અહીં ન બળ ચાલે, ન જરાય પૌરુષ. અહો! આ અમૃત (પીયૂષ)ની રક્ષા માટે દેવતાઓનો પ્રયત્ન કેટલો અદ્ભુત છે!”

Verse 97

यदि मे शंकरे भक्तिर्निर्द्वंद्वातीव निश्चला । तदा स देवदेवो मां वियुनक्तु महाऽधिया

“જો શંકર પ્રત્યે મારી ભક્તિ ખરેખર દ્વંદ્વરહિત અને અચલ હોય, તો દેવદેવ તે મહાધી બની મને યોગ્ય વિવેક અને માર્ગ બતાવે।”

Verse 98

यद्यहं मातृभक्तोस्मि स्वामिनः शंकरादपि । तदा मे बुद्धिरत्रास्तु पीयूषहरणं क्षमा

જો હું સાચે માતૃભક્ત હોઉં—મારા સ્વામી શંકર કરતાં પણ કર્તવ્યભાવમાં વધુ—તો અહીં મારી અંદર સમ્યક્ બુદ્ધિ પ્રગટે, જેથી અમૃતનું હરણ શક્ય બને.

Verse 99

आत्मार्थं नोद्यमश्चायं हृत्स्थो वेत्तीति विश्वगः । मातुर्दास्यविमोक्षाय यतेहममृतं प्रति

આ પ્રયત્ન મારા સ્વાર્થ માટે નથી—હૃદયસ્થ સર્વવ્યાપી પ્રભુ તેને જાણે છે. હું અમૃત તરફ પ્રયત્ન કરું છું માત્ર મારી માતાને દાસ્યમાંથી મુક્ત કરવા માટે.

Verse 100

जरितौ पितरौ यस्य बालापत्यश्च यः पुमान् । साध्वी भार्या च तत्पुष्ट्यै दोषोऽकृत्येपि तस्य न

જેનાં માતા-પિતા વૃદ્ધ હોય, સંતાન હજી નાનાં હોય અને પત્ની સાધ્વી હોય—તેમના પોષણ માટે તે અન્યથા અયોગ્ય ગણાતું કાર્ય કરે તો પણ તેને દોષ લાગતો નથી.

Verse 110

ततः कैटभजित्प्राह वैनतेयं मुदान्वितः । वृतंवृतं महोदार देहिदेहि वरद्वयम्

પછી કૈટભજિત્ (વિષ્ણુ) આનંદથી ભરાઈ વૈનતેય (ગરુડ)ને બોલ્યા—“હે મહોદાર! પસંદ કર, પસંદ કર; મારી પાસે બે વર માગ.”

Verse 120

इत्युक्त्वा सहितो मात्रा वैनतेयो विनिर्ययौ । कुशासने च तैरुक्तो धृत्वा पीयूषभाजनम्

આમ કહી વૈનતેય પોતાની માતા સાથે બહાર નીકળ્યો; અને તેમના કહ્યા મુજબ તેણે અમૃતનું પાત્ર કુશાસન પર મૂકી તેને સાવધાનીથી ધારણ કર્યું.

Verse 130

विश्वेशानुगृहीतानां विच्छिन्नाखिलकर्मणाम् । भवेत्काशीं प्रति मतिर्नेतरेषां कदाचन

જેઓ પર કાશીના વિશ્વેશ્વરની કૃપા થાય છે અને જેમના સર્વ કર્મબંધ છેદાઈ ગયા છે, એમની જ બુદ્ધિ કાશી તરફ વળે છે; અન્યમાં એવો ભાવ કદી ઉપજે નહીં।

Verse 140

काश्यां प्रसन्नौ संजातौ देवौ शंकरभास्करौ । गरुडस्थापिताल्लिंगादाविरासीदुमापतिः

કાશીમાં શંકર અને ભાસ્કર—આ બે દેવ પ્રસન્ન થયા; અને ગરુડ દ્વારા સ્થાપિત લિંગમાંથી ઉમાપતિ (શિવ) પ્રગટ થયા।

Verse 150

तस्य दर्शनमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते । काश्यां पैशंगिले तीर्थे खखोल्कस्य विलोकनात् । नरश्चिंतितमाप्नोति नीरोगो जायते क्षणात्

તેનું માત્ર દર્શન કરવાથી જ સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે. કાશીના પૈશંગિલ તીર્થમાં ખખોલ્કનું દર્શન કરવાથી મનુષ્ય ઇચ્છિત ફળ પામે છે અને ક્ષણમાં નિરોગી બને છે।

Verse 151

नरः श्रुत्वैतदाख्यानं खखोल्कादित्यसंभवम् । गरुडेशेन सहितं सर्वपापैः प्रमुच्यते

આદિત્યસંબંધે ઉત્પન્ન થયેલા ખખોલ્કનું, ગરુડેશ સહિતનું આ પવિત્ર આખ્યાન જે મનુષ્ય સાંભળે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।