Adhyaya 42

Verse 1

अगस्तिरुवाच । कथं निकटतः कालो ज्ञायते हरनंदन । तानि चिह्नानि कतिचिद्ब्रूहि मे परिपृच्छतः

અગસ્ત્ય બોલ્યા—હે હરનંદન! કાળ (મૃત્યુ) નજીક છે તે કેવી રીતે જાણાય? હું પૂછું છું; તેમાંથી થોડાં ચિહ્નો મને કહો।

Verse 2

कुमार उवाच । वदामि कालचिह्नानि जायंते यानि देहिनाम् । मृत्यौ निकटमापन्ने मुने तानि निशामय

કુમાર બોલ્યા—દેહધારીઓમાં જે કાળનાં ચિહ્નો ઉત્પન્ન થાય છે તે હું કહું છું. હે મુનિ! મૃત્યુ નજીક આવે ત્યારે તે ચિહ્નોને ધ્યાનથી જો।

Verse 3

याम्यनासापुटे यस्य वायुर्वाति दिवानिशम् । अखंडमेव तस्यायुः क्षयत्यब्दत्रयेण हि

જેનાં દક્ષિણ નાસાપુટથી દિવસ-રાત સતત શ્વાસ વહેતો રહે, તેનું આયુષ્ય અવિરત રીતે ક્ષીણ થતું જાય છે; નિશ્ચયે તે ત્રણ વર્ષમાં જ સમાપ્ત થાય છે.

Verse 4

अहोरात्रं त्र्यहोरात्रं रविर्वहति संततम् । अब्दमेकं च तस्येह जीवनावधिरुच्यते

જો ‘રવિ-નાડી’ (દક્ષિણ નાસાપુટનો પ્રવાહ) એક દિવસ-રાત અથવા ત્રણ દિવસ-રાત અવિચ્છિન્ન ચાલે, તો આ લોકમાં તેની જીવનમર્યાદા માત્ર એક વર્ષ કહેવાય છે.

Verse 5

वहेन्नासापुटयुगे दशाहानि निरंतरम् । वातश्चेत्सह संक्रांतिस्तया जीवेद्दिनत्रयम्

જો બંને નાસાપુટોમાંથી દસ દિવસ સતત શ્વાસ વહે અને તેની સાથે વાયુપ્રવાહમાં ‘સંક્રાંતિ’ પણ થાય, તો તે લક્ષણથી કહેવાય છે કે તે માત્ર ત્રણ દિવસ વધુ જીવશે.

Verse 6

नासावर्त्म द्वयं हित्वा मातरिश्वा मुखाद्वहेत् । शंसेद्दिनद्वयादर्वाक्प्रयाणं तस्य चाध्वनि

જો બંને નાસામાર્ગ છોડીને પ્રાણવાયુ મોઢેથી વહેવા લાગે, તો તેના અંતિમ પથ પર પ્રસ્થાન (મૃત્યુ) બે દિવસની અંદર થશે—એવું જાહેર કરવું જોઈએ.

Verse 7

अकस्मादेवयत्काले मृत्युः सन्निहितो भवेत् । चिंतनीयः प्रयत्नेन स कालो मृत्युभीरुणा

જ્યારે અચાનક મૃત્યુ નજીક આવી ઊભું રહે, ત્યારે મૃત્યુથી ભયભીત મનુષ્યે તે સમયનું પ્રયત્નપૂર્વક ચિંતન કરવું જોઈએ, જેથી તે યોગ્ય આચરણ કરી અપ્રમત્ત ન રહે.

Verse 8

सूर्ये सप्तमराशिस्थे जन्मर्क्षस्थे निशाकरे । पौष्णः स कालो द्रष्टव्यो यदा याम्ये रविर्वहेत्

જ્યારે સૂર્ય સાતમી રાશિમાં હોય અને ચંદ્ર જન્મનક્ષત્રમાં સ્થિત હોય, તથા દક્ષિણ (જમણા) નાસાપુટથી ‘સૌર’ શ્વાસ વહે—ત્યારે તે સમયને ‘પૌષ્ણ’ કાળ માનીને અવશ્ય જોવો જોઈએ.

Verse 9

अकस्माद्वीक्षते यस्तु पुरुषं कृष्णपिंगलम् । तस्मिन्नेव क्षणेऽरूपं स जीवेद्वत्सरद्वयम्

જો કોઈ અચાનક કૃષ્ણ-પિંગળ (શ્યામ-પીળાશ) વર્ણના પુરુષને જોઈ લે, તો તે જ ક્ષણથી—નિમિત્ત સૂક્ષ્મ અને અરૂપી હોવા છતાં—તેનું આયુષ્ય માત્ર બે વર્ષ કહેવાય છે.

Verse 10

यस्य बीजं मलं मूत्रं क्षुतं मूत्रं मलं तु वा । इहैकदा पतेद्यस्य अब्दं तस्यायुरिष्यते

જેનું વીર્ય, મલ, મૂત્ર, અથવા છીંક (મૂત્ર કે મલ સાથે) અહીં અજાણતાં એક વાર પણ પડી જાય, તેનું બાકી આયુષ્ય એક વર્ષ માનવામાં આવે છે.

Verse 12

व्यभ्रेह्नि वारिपूर्णास्यः पृष्ठीकृत्य दिवाकरम् । फूत्कृत्याश्विंद्रचापं न पश्येत्षण्मासजीवितः

વાદળરહિત દિવસે જો કોઈ મોઢામાં પાણી ભરી સૂર્યને પીઠ કરીને ફૂંક મારે અને ઇન્દ્રધનુષ ન દેખાય, તો તેને ‘ષણ્માસજીવી’ (છ માસનું આયુષ્ય) કહેવાય છે.

Verse 13

अरुंधतीं ध्रुवं चैव विष्णोस्त्रीणिपदानि च । आसन्नमृत्युर्नोपश्येच्चतुर्थं मातृमंडलम्

જેનાં મૃત્યુ નજીક છે, તે અરુંધતી, ધ્રુવ અને વિષ્ણુનાં ત્રણ પદ (ત્રિવિક્રમ) જોઈ શકતો નથી; તેમજ ચોથું—માતૃમંડળ (માતૃગણનું વર્તુળ) પણ તેને દેખાતું નથી.

Verse 14

अरुंधती भवेज्जिह्वा ध्रुवो नासाग्रमुच्यते । विष्णोः पदानि भ्रूमध्ये नेत्रयोर्मातृमंडलम्

જો જીભ અરુન્ધતી જેવી દેખાય, નાકનું અગ્ર ધ્રુવ સમાન કહેવાય; ભ્રૂમધ્યે વિષ્ણુના પદચિહ્નો અને નેત્રોમાં માતૃમંડળ દેખાય—તો એ મૃત્યુ નજીક આવવાના અશુભ નિમિત્તો ગણાય છે.

Verse 15

वेत्ति नीलादिवर्णस्य कटम्लादिरसस्यहि । अकस्मादन्यथाभावं षण्मासेन स मृत्युभाक्

જો નિલાદિ રંગો તથા કટુ–અમ્લાદિ રસો અચાનક બદલાઈ ગયેલા જણાય, તો તે પુરુષ છ માસમાં મૃત્યુનો ભાગી બને છે.

Verse 16

षण्मासमृत्योर्मर्त्यस्य कंठोष्ठरसना रदाः । शुष्यंति सततं तद्वद्विच्छायास्तालुपंचमाः

જે મર્ત્યનું મૃત્યુ છ માસમાં થવાનું હોય, તેના કંઠ, હોઠ, જીભ અને દાંત સતત સૂકાઈ જાય છે; તેમજ પાંચમું—તાળું—પણ તેજહીન થઈ સ્વાભાવિક છાયા ગુમાવે છે.

Verse 17

रेतः करजनेत्रांता नीलिमानं भजंति चेत् । तर्हि कीनाशनगरीं षष्ठेमासि व्रजेन्नरः

જો વીર્ય, નખ અને આંખોના ખૂણા નીલાશ ધારણ કરે, તો તે પુરુષ છઠ્ઠા માસે યમની નગરી (યમપુરી) પહોંચે છે.

Verse 19

द्रुतमारुह्यशरठस्त्रिवर्णो यस्य मस्तके । प्रयाति याति तस्यायुः षण्मासेन परिक्षयम्

જેના મસ્તક પર ઝડપથી ચડી ત્રિવર્ણી ગરોળી તરત જ ચાલી જાય, તેની આયુષ્ય છ માસમાં ક્ષય પામી સમાપ્ત થાય છે.

Verse 20

सुस्नातस्यापि यस्याशु हृदयं परिशुष्यति । चरणौ च करौ वापि त्रिमासं तस्य जीवितम्

સારી રીતે સ્નાન કર્યા પછી પણ જેના હૃદય-પ્રદેશમાં તુરંત શુષ્કતા આવે અને જેના પગ કે હાથ પણ સૂકી જાય—તેનું જીવન માત્ર ત્રણ માસ રહે છે।

Verse 21

प्रतिबिंबं भवेद्यस्य पदखंडपदाकृति । पांसौ वा कर्दमे वापि पंचमासान्स जीवति

ધૂળમાં કે કાદવમાં જેના પ્રતિબિંબમાં પગ તૂટેલા કે વિકૃત દેખાય—તે માત્ર પાંચ માસ જીવિત રહે છે।

Verse 22

छाया प्रकंपते यस्य देहबंधेपि निश्चले । कृतांतदूता बध्नंति चतुर्थे मासि तं नरम्

દેહ સ્થિર હોવા છતાં જેના છાયા કંપે—કૃતાંત (મૃત્યુ)ના દૂત ચોથા માસે તે મનુષ્યને બાંધી લે છે।

Verse 23

निजस्य प्रतिबिंबस्य नीराज्यमुकुरादिषु । उत्तमांगं न यः पश्येत्समासेन विनश्यति

નિર્મળ અરીસા વગેરેમાં પોતાના પ્રતિબિંબનું ઉત્તમાંગ (મસ્તક) જે ન જોઈ શકે—તે એક માસમાં વિનાશ પામે છે।

Verse 24

मतिर्भ्रश्येत्स्खलेद्वाणी धनुरैद्रं निरक्षितै । रात्रौ चंद्रद्वयं चापि दिवा द्वौ च दिवाकरौ

જો બુદ્ધિ ભ્રષ્ટ થાય, વાણી લથડે, વરસાદ વિના ઇન્દ્રધનુષ દેખાય; અને રાત્રે બે ચંદ્ર તથા દિવસે બે સૂર્ય દેખાય—આ અત્યંત ઘોર અપશકુન છે।

Verse 25

दिवा च तारकाचक्रं रात्रौ व्योमवितारकम् । युगपच्च चतुर्दिक्षु शाक्रं कोदंडमंडलम्

જો દિવસે તારાઓનું ચક્ર દેખાય, અથવા રાત્રે આકાશ અસ્વાભાવિક રીતે તારાઓથી ભરાઈ જાય, તેમજ ચારેય દિશામાં એકસાથે ઇન્દ્રધનુષનું વર્તુળાકાર મંડળ દેખાય—તો અહીં તેને અશુભ ઉત્પાત-લક્ષણ માનવામાં આવે છે।

Verse 26

भूरुहे भूधराग्रे च गंधर्वनगरालयम् । दिवापिशाच नृत्यं च एते पंचत्वहेतवः

વૃક્ષ પર અથવા પર્વતશિખર પર ‘ગંધર્વનગર’ (મૃગતૃષ્ણા સમાન ભ્રમદૃશ્ય) દેખાય, અને દિવસે જ પિશાચોનું નૃત્ય દેખાય—આ બધું મૃત્યુ (પંચત્વ) તરફ દોરી જતાં કારણ-લક્ષણ કહેવાય છે।

Verse 27

सर्वेष्वेतेषु चिह्नेषु यद्येकमपि वीक्षते । तदा मासावधिं मृत्युः प्रतीक्षेत न चाधिकम्

આ સર્વ લક્ષણોમાંથી કોઈ એક પણ જો કોઈ જુએ, તો મૃત્યુ માત્ર એક માસ સુધી જ રાહ જુએ છે—તે કરતાં વધુ નહીં।

Verse 28

करावरुद्ध श्रवणः शृणोति न यदा ध्वनिम् । स्थूलः कृशः कृशस्थूलस्तदामासान्निवर्तते

જ્યારે હાથથી કાન ઢાંકી લીધા છતાં ધ્વનિ સંભળાતી નથી, અને દેહ ક્યારેક સ્થૂલ, ક્યારેક કૃશ, અથવા અજીબ રીતે કૃશ-સ્થૂલ બનતો રહે—ત્યારે થોડા મહિનામાં પ્રાણ નિવર્તે છે।

Verse 29

यः पश्येदात्मनश्छायां दक्षिणाशा समाश्रिताम् । दिनानि पंच जीवित्वा पंचत्वमुपयाति सः

જે કોઈ પોતાની છાયાને દક્ષિણ દિશા તરફ ઝુકેલી જુએ, તે માત્ર પાંચ દિવસ જીવીને પંચત્વ (મૃત્યુ)ને પામે છે।

Verse 30

प्रोह्यते भक्ष्यते वापि पिशाचासुरवायसैः । भूतैः प्रेतैः श्वभिर्गृध्रैर्गोमायुखरसूकरैः

જો પિશાચો, અસુરો, કાગડા, ભૂત-પ્રેત, કૂતરા, ગિધ, શિયાળ, ગધેડા અને ડુક્કર વગેરે દ્વારા કોઈને ખેંચાતો કે ખવાતો દેખાય—તો તે અત્યંત ઘોર અપશકુન છે.

Verse 31

रासभैः करभैः कीशैः श्वेनैरश्वतरैर्बकैः । स्वप्ने स जीवितं त्यक्त्वा वर्षांते यममीक्षते

જો સ્વપ્નમાં ગધેડા, ઊંટ, વાંદરા, કૂતરા, ખચ્ચર અને બગલા દ્વારા કોઈ ઘેરાયેલો (અથવા હેરાન) દેખાય—તો તે પ્રાણ ત્યજી વર્ષાંતે યમને જુએ છે.

Verse 32

गंधपुष्पांशुकैः शोणैः स्वां तनुं भूषितां नरः । यः पश्येत्स्वप्नसमये सोऽष्टौ मासाननित्यहो

જો સ્વપ્નસમয়ে કોઈ પુરુષ પોતાનું શરીર લાલ સુગંધ, પુષ્પ અને વસ્ત્રોથી શોભિત જુએ—અરે, તે અનિત્ય છે; (માત્ર) આઠ માસ શેષ છે.

Verse 33

पांसुराशि च वल्मीकं यूपदंडमथापि वा । योधिरोहति वै स्वप्ने स षष्ठे मासि नश्यति

જો સ્વપ્નમાં કોઈ ધૂળનો ઢગલો, વલ્મીક (ચાંટિયું) અથવા યૂપદંડ (યજ્ઞસ્તંભ) પર ચઢે—તો તે છઠ્ઠા માસે નાશ પામે છે.

Verse 34

रासभारूढमात्मानं तैलाभ्यक्तं च मुंडितम् । नीयमानं यमाशां यः स्वप्ने पश्येत्स्वपूर्वजान्

જો સ્વપ્નમાં કોઈ પોતાને ગધેડા પર ચઢેલો, તેલથી અભ્યક્ત અને મુંડિત, યમદિશા તરફ લઈ જવામાં આવતો જુએ અને પોતાના પરલોકગત પૂર્વજોને પણ જુએ—તો તે નજીકના મૃત્યુનું અત્યંત ઘોર સૂચક છે.

Verse 35

स्वमौलौ स्वतनौ वापि यः पश्येत्स्वप्नगो नरः । तृणानि शुष्ककाष्ठानि षष्ठे मासि न तिष्ठति

જો સ્વપ્નમાં કોઈ પુરુષ પોતાના મસ્તક પર અથવા પોતાના શરીર પર તૃણ અને સૂકા કાઠના ટુકડા જુએ, તો તે છઠ્ઠા મહિના સુધી જીવતો રહેતો નથી—આ મૃત્યુનું લક્ષણ છે.

Verse 36

लोहदंडधरं कृष्णं पुरुषं कृष्णवाससम् । स्वयं योग्रे स्थितं पश्येत्स त्रीन्मासान्न लंघयेत्

જો સ્વપ્નમાં કાળા વસ્ત્રધારી, લોખંડનો દંડ ધારણ કરેલો, જુવા/ધુરા પાસે ઊભેલો કૃષ્ણવર્ણ પુરુષ દેખાય, તો તે ત્રણ મહિના પાર નથી કરતો—મૃત્યુસૂચક છે.

Verse 37

काली कुमारी यं स्वप्ने बद्नीयाद्बाहु पाशकैः । स मासेन समीक्षेत नगरींशमनोषिताम्

જો સ્વપ્નમાં કાળી સમી કુમારી કોઈને બાહુઓમાં પાશોથી બાંધી દે, તો તે એક મહિનામાં શમન (યમ) વસે તેવી નગરીને જુએ—અર્થાત્ યમલોકને પામે છે.

Verse 38

नरो यो वानरारूढो यायात्प्राचीदिशं स्वपन् । दिनैः स पंचभिरेव पश्येत्संयमिनीं पुरीम्

જો સ્વપ્નમાં કોઈ પુરુષ વાનર પર ચઢીને પૂર્વ દિશા તરફ જાય, તો તે માત્ર પાંચ દિવસમાં સંયમિની પુરી—યમની નગરી—ને જુએ છે.

Verse 39

कृपणोपि वदान्यः स्याद्वदान्यः कृपणो यदि । प्रकृतेर्विकृतिश्चेत्स्यात्तदा पंचत्वमृच्छति

જો કৃপણ પણ દાનશીલ બની જાય, અથવા દાનશીલ પુરુષ કৃপણ બની જાય—અર્થાત્ સ્વભાવમાં વિકૃતિ થાય—તો તે પંચત્વ (પંચમહાભૂતોમાં લય), એટલે મૃત્યુ, પામે છે.

Verse 40

एतानि कालचिह्नानि संत्यन्यानि बहून्यपि । ज्ञात्वाभ्यसेन्नरो योगमथवाकाशिकां श्रयेत्

આ કાળ (મૃત્યુ)નાં ચિહ્નો છે; આ સિવાય પણ અનેક છે. તેમને જાણી મનુષ્યે યોગાભ્યાસ કરવો, અથવા કાશિકા (કાશી)નું શરણ લેવું.

Verse 41

न कालवंचनोपायं मुनेन्यमवयाम्यहम् । विना मृत्युजयं काशीनाथं गर्भावरोधकम्

હે મુનિ! કાળને છલવાનો કોઈ ઉપાય હું કહતો નથી—માત્ર કાશીનાથ, જે ‘મૃત્યુઞ્જય’ છે અને ગર્ભપ્રવેશ (પુનર્જન્મ) અટકાવે છે, તેમના સિવાય.

Verse 42

तावद्गर्जंति पापानि तावद्गर्जेद्यमो नृपः । यावद्विश्वेशशरणं नरो न निरतो व्रजेत्

પાપો તેટલા સમય સુધી જ ગર્જે છે અને રાજા યમ પણ તેટલા સમય સુધી જ ગર્જે છે—જ્યાં સુધી મનુષ્ય વિશ્વેશ (વિશ્વેશ્વર)ના શરણમાં ભક્તિથી લીન ન થાય.

Verse 43

प्राप्तविश्वेश्वरावासः पीतोत्तरवहापयाः । स्पृष्ट विश्वेशसल्लिंगः कश्च याति न वंद्यताम्

જે વિશ્વેશ્વરના ધામે પહોંચ્યો, ઉત્તરવાહિની ગંગાજળ પીધું, અને વિશ્વેશના શુભ લિંગને સ્પર્શ્યું—એવો કોણ છે જે વંદનીય ન બને?

Verse 44

करिष्येत्कुपितःकालः किंकाशीवासिनां नृणाम् । काले शिवः स्वयं कर्णे यत्र मंत्रोपदेशकः

ક્રોધિત કાળ કાશીમાં વસતા મનુષ્યોનું શું કરી શકે? જ્યાં અંતિમ ક્ષણે સ્વયં શિવ કાનમાં મંત્રોપદેશ આપે છે.

Verse 45

यथा प्रयाति शिशुता कौमारं च यथा गतम् । सत्वरं गत्वरं तद्वद्यौवनं चापि वार्धकम

જેમ શૈશવ ઝડપથી કૌમાર્યમાં પ્રવેશે છે અને કૌમાર્ય પણ ત્વરિત વિતી જાય છે, તેમ જ યૌવન પણ વેગથી સરકી જાય છે અને તેની પાછળ પાછળ વાર্ধક્ય આવી પહોંચે છે।

Verse 46

यावन्नहि जराक्रांतिर्यावन्नेंद्रियवैक्लवम् । तावत्सर्वं फल्गुरूपं हित्वा काशीं श्रयेत्सुधीः

જ્યાં સુધી જરા આવીને ઘેરી નથી લેતી અને જ્યાં સુધી ઇન્દ્રિયો શિથિલ નથી થતી, ત્યાં સુધી તુચ્છ સર્વ વસ્તુઓ ત્યજીને વિદ્વાને કાશીનું શરણ લેવું જોઈએ।

Verse 47

अन्यानि काललक्ष्माणि तिष्ठंतु कलशोद्भव । जरैव प्रथमं लक्ष्म चित्रं तत्रापि भीर्नहि

હે કલશોદ્ભવ! કાળનાં અન્ય લક્ષણો રહેવા દો; પરંતુ જરા જ પ્રથમ અને મુખ્ય લક્ષણ છે. આશ્ચર્ય એ કે ત્યારે પણ લોકો ભય માનતા નથી।

Verse 48

पराभूतो हि जरया सर्वैश्च परिभूयते । हृततारुण्यमाणिक्यो धनहीनः पुमानिव

જેણે જરાથી પરાભવ પામ્યો છે તે પુરુષ સર્વે દ્વારા તિરસ્કૃત થાય છે; યૌવન-રૂપ મણિ હરણ થતાં તે જાણે ધનહીન મનુષ્ય સમાન દેખાય છે।

Verse 49

सुतावाक्यं न कुर्वंति पत्नी प्रेमापि मुंचति । बांधवा नैव मन्यंते जरसाश्लेषितं नरम्

પુત્રો તેની વાત માનતા નથી, પત્ની પણ પ્રેમ છોડે છે; અને બંધુઓ જરાથી આલિંગિત તે પુરુષને માન આપતા નથી।

Verse 50

आश्लिष्टं जरया दृष्ट्वा परयोषिद्विशंकिता । भवेत्पराङ्मुखी नित्यं प्रणयिन्यपि कामिनी

જરાથી આલિંગિત પુરુષને જોઈ, પરસ્ત્રી વિષે શંકિત અને ભયભીત કામિની—પ્રેમિકા હોવા છતાં—સદા મુખ ફેરવી લે છે।

Verse 51

न जरा सदृशो व्याधिर्न दुःखं जरया समम् । कारयित्र्यपमानस्य जरैव मरणं नृणाम्

જરા જેવી બીમારી નથી, જરા જેટલું દુઃખ નથી; અપમાન કરાવનારી જરા જ છે, અને મનુષ્યો માટે જરા જ મૃત્યુ સમાન છે।

Verse 52

न जीयते तथा कालस्तपसा योगयुक्तिभिः । यथा चिरेणकालेन काशीवासाद्विजीयते

તપસ્યા કે યોગસાધનાથી સમય એવો જીતાતો નથી; પરંતુ દીર્ઘકાળ કાશીમાં વસવાથી સમય જીતાય છે।

Verse 53

विनायज्ञैर्विनादानैर्विना व्रतजपादिभिः । विनातिपुण्यसंभारैः कः काशीं प्राप्तुमीहते

યજ્ઞ વિના, દાન વિના, વ્રત-જપ આદિ વિના—અને બહુ પুণ્યસંચય વિના—કાશી પ્રાપ્ત કરવાની ઇચ્છા કોણ કરી શકે?

Verse 54

काशीप्राप्तिरयं योगःकाथीप्राप्तिरिदं तपः । काशीप्राप्तिरिदं दानं काशीप्राप्तिः शिवैकता

આ યોગ કાશીપ્રાપ્તિ છે, આ તપ કાશીપ્રાપ્તિ છે; આ દાન કાશીપ્રાપ્તિ છે, અને શિવ સાથે એકત્વ જ કાશીપ્રાપ્તિ છે।

Verse 55

कः कलिकोथवा कालः का जरा किं च दुष्कृतम् । का रुजः केंतराया वा श्रिता वाराणसी यदि

જો કોઈએ વારાણસીનું શરણ લીધું હોય, તો કલિનું શું બળ, કે કાળનું શું અધિકાર? ત્યારે જરા શું, પાપ શું, રોગ અને વિઘ્નો કોણ? જ્યારે કાશી જ સાચું આશ્રય બને।

Verse 56

कलिस्तानेव बाधेत कालस्तांश्च जिघांसति

કલિ તો પોતાના સ્થાને જ પીડા આપે છે, અને કાળ પણ એમને જ ઘાત કરવા ઇચ્છે છે; કાશી-શરણાગતો પર તેમનો વશ ચાલતો નથી।

Verse 57

एनांसि तांश्च बाधंते ये न काशीं समाश्रिताः । काशीसमाश्रिता यैश्च यैश्च विश्वेश्वरोर्चितः । तारकं ज्ञानमासाद्य ते मुक्ताः कर्मपाशतः

જે કાશીનું શરણ લેતા નથી, તેમને પાપો જ પીડાવે છે. પરંતુ જે કાશીમાં વસે છે અને વિશ્વેશ્વરની આરાધના કરે છે, તેઓ તારક-જ્ઞાન પામી કર્મપાશથી મુક્ત થાય છે।

Verse 58

धनिनो न तथा सौख्यं प्राप्नुवंति नराः क्वचित् । यथा निधनतः काश्यां लभते सुखमव्ययम्

ધનવાન લોકો ક્યાંય એવો સુખ પ્રાપ્ત કરતા નથી, જેવું કાશીમાં દેહત્યાગથી અવિનાશી આનંદ મળે છે।

Verse 59

वरं काशीसमावासी नासीनो द्युसदां पदम् । दुःखांतं लभते पूर्वः सुखांतं लभते परः

દેવોના પદ પર બેઠેલા કરતાં કાશીમાં વસનાર શ્રેષ્ઠ છે. પહેલો દુઃખનો અંત પામે છે; બીજો માત્ર સુખનો અંત પામે છે।

Verse 60

स्थितोपि भगवनीशो मंदरं चारुकंदरम् । काशीं विना रतिं नाऽप दिवोदासनृपोषिताम्

સુંદર ગુફાઓવાળા મંદર પર્વત પર નિવાસ કરતાં પણ ભગવાન ઈશ્વરને કાશી વિના રતિ ન મળી, જો કે તે સમયે કાશીનું પાલન રાજા દિવોદાસ કરતો હતો।