Adhyaya 18
આ અધ્યાયમાં મુક્તિપુરી કાશીમાં સ્નાન કર્યા પછી મથુરાના બ્રાહ્મણ શિવશર્મા દેહાંતરે વૈષ્ણવ લોક તરફ ઉર્ધ્વગતિ કરે છે, તે વર્ણવાયું છે. માર્ગમાં તેજસ્વી અને મંગલમય લોક જોઈને તે પ્રશ્ન કરે છે; ત્યારે બે ગણ-સેવકો સમજાવે છે કે સર્જનહારની આજ્ઞાથી સપ્તર્ષિ—મરીચિ, અત્રિ, પુલહ, પુલસ્ત્ય, ક્રતુ, અંગિરસ અને વસિષ્ઠ—કાશીમાં નિવાસ કરીને પ્રજાસૃષ્ટિ માટે તપ કરે છે, અને તેમની પત્નીઓ જગન્માતા તરીકે ગણાય છે. સર્વજનના મોક્ષ માટે તેઓ અવિમુક્ત ક્ષેત્રમાં આવે છે—જ્યાં ક્ષેત્રજ્ઞનું અધિષ્ઠાન કહેવાયું છે—અને પોતાના નામવાળા લિંગોની પ્રતિષ્ઠા કરે છે. તેમના તપોબળથી ત્રિલોક ધરી રહે છે. પછી સ્થળ-સૂચિ આપવામાં આવે છે—ગોકર્ણેશના જળ પાસે અત્રીશ્વર; મરીચિ કુંડ અને મરીચીશ્વર; સ્વર્ગદ્વાર નજીક પુલહ-પુલસ્ત્ય; હરિકેશવ વનમાં અંગિરસેશ્વર; અને વરુણા કાંઠે વસિષ્ઠમેશ્વર તથા ક્રત્વીશ્વર—જેનાં દર્શન-સ્નાનથી તેજ, પુણ્ય અને લોકપ્રાપ્તિનું ફળ કહેવાયું છે. અંતે અરુંધતીની અદ્વિતીય પતિવ્રતા તરીકે સ્તુતિ થાય છે; તેના સ્મરણમાત્રથી પણ ગંગાસ્નાન સમાન પુણ્ય મળે છે એમ કહી, કાશીના પવિત્ર પરિદૃશ્યમાં તેને આદર્શ રૂપે સ્થાપે છે.
Shlokas
Verse 1
अगस्तिरुवाच । इति शृण्वन्कथां रम्यां शिवशर्माऽथ माथुरः । मुक्तिपुर्यां सुसंस्नातो मायापुर्यां गतासुकः
અગસ્ત્ય બોલ્યા—આ રીતે રમ્ય કથા સાંભળતાં મથુરાના શિવશર્માએ મુક્તિપુરીમાં સારા રીતે સ્નાન કર્યું અને હર્ષભાવે માયાપુરી તરફ પ્રસ્થાન કર્યું।
Verse 2
नेत्रयोः प्राघुणी चक्रे ततः सप्तर्षिमंडलम् । व्रजन्स वैष्णवं लोकमंते विष्णुपुरीक्षणात्
પછી તેણે પોતાની આંખો સામે સપ્તર્ષિમંડળનું દર્શન કર્યું; અને ત્યારબાદ વિષ્ણુપુરીના દર્શનથી અંતે વૈષ્ણવ લોકને પ્રાપ્ત થયો।
Verse 3
उवाच च प्रसन्नात्मा स्तुतश्चारणमागधैः । प्रार्थितो देवकन्याभिस्तिष्ठ तिष्ठेति चक्षणम्
તે પ્રસન્નચિત્તે બોલ્યો; ચാരണ અને માગધોએ તેની સ્તુતિ કરી; અને દેવકન્યાઓએ વારંવાર વિનંતી કરી—“ક્ષણમાત્ર થાંબો, થાંબો” એમ।
Verse 4
स्थिता सुतासु निःश्वसस्य मंदभाग्या वयं त्विति । गतः पुण्यतमांल्लोकानसौ यत्पुण्यवत्तमः
સખીઓની વચ્ચે ઊભી રહી તેઓ નિશ્વાસ લઈને બોલ્યાં— “અમે ખરેખર મંદભાગ્યવતી છીએ”; કારણ કે તે પરમ પુણ્યવાન પુરુષ પુણ્યતમ લોકોમાં ગયો છે।
Verse 5
इति शृणवन्मुखात्तासां वचनानि विमानगः । देवौ कस्यायमतुलो लोकस्तेजोमयः शुभः
તેમના મુખેથી તે વચનો સાંભળી વિમાનસ્થ મુસાફરે પૂછ્યું— “હે દેવો! આ અતુલ, શુભ, તેજોમય લોક કોનો છે?”
Verse 6
इति द्विजवचः श्रुत्वा प्रोचतुर्गणसत्तमौ । शिवशर्मञ्छिवमते सदा सप्तर्षयोमलाः
દ્વિજના વચન સાંભળી તે બે શ્રેષ્ઠ ગણોએ કહ્યું— “હે શિવશર્મા! શિવમત અનુસાર અહીં સદા નિર્મળ સપ્તર્ષિઓ નિવાસ કરે છે।”
Verse 7
वसंतीह प्रजाः स्रष्टुं विनियुक्ताः प्रजासृजा । मरीचिरत्रिः पुलहः पुलस्त्यः क्रतुरङ्गिराः
પ્રજાઓ સર્જવા માટે પ્રજાપતિ દ્વારા નિયુક્ત થઈ અહીં વસે છે— મરીચિ, અત્રિ, પુલહ, પુલસ્ત્ય, ક્રતુ અને અંગિરા।
Verse 8
वसिष्ठश्च महाभागो ब्रह्मणो मानसाः सुताः । सप्त ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः
અને મહાભાગ વસિષ્ઠ પણ— એ બધા બ્રહ્માના માનસપુત્રો છે. પુરાણોમાં તેઓ નિશ્ચિત રીતે ‘સપ્ત બ્રહ્મા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે।
Verse 9
संभूतिरनसूया च क्षमा प्रीतिश्च सन्नतिः । स्मृतिरूर्जा क्रमादेषां पत्न्यो लोकस्य मातरः
સમ્ભૂતિ, અનસૂયા, ક્ષમા, પ્રીતિ, સન્નતિ, સ્મૃતિ અને ઊર્જા—આ ક્રમે તેમની પત્નીઓ છે; તેઓ લોકમાતાઓ તરીકે પૂજ્ય છે।
Verse 10
एतेषां तपसा चैतद्धार्यते भुवनत्रयम् । उत्पाद्य ब्रह्मणा पूर्वमेते प्रोक्ता महर्षयः
આ મહાત્માઓના તપોબળથી ત્રિભુવન ધારણ થાય છે. પૂર્વકালে બ્રહ્માએ તેમને ઉત્પન્ન કરીને ‘મહર્ષિ’ તરીકે પ્રખ્યાત કર્યા।
Verse 11
प्रजाः सृजत रे पुत्रा नानारूपाः प्रयत्नतः । ततः प्रणम्य ब्रह्माणं तपसे कृतनिश्चयाः
“હે પુત્રો, પ્રયત્નપૂર્વક નાનારૂપ પ્રજાઓ સર્જો.” ત્યારબાદ તેમણે બ્રહ્માને પ્રણામ કરીને તપ માટે દૃઢ નિશ્ચય કર્યો।
Verse 12
अविमुक्तं समासाद्य क्षेत्रंक्षेत्रज्ञधिष्ठितम् । मुक्तये सर्वजंतूनामविमुक्तं शिवेन यत्
તેઓ અવિમુક્ત ક્ષેત્રે પહોંચ્યા—ક્ષેત્રજ્ઞના અધિષ્ઠાનવાળું તે પવિત્ર ક્ષેત્ર; જેને શિવે સર્વ જીવોની મુક્તિ માટે ‘અવિમુક્ત’ તરીકે નિર્ધાર્યું છે।
Verse 13
प्रतिष्ठाप्य च लिंगानि ते स्वनाम्नांकितानि च । शिवेति परया भक्त्या तेपुरुग्रं तपो भृशम
તેઓએ પોતાના નામોથી અંકિત લિંગોની પ્રતિષ્ઠા કરી; અને ‘શિવ’ નામ ઉચ્ચારી પરમ ભક્તિથી અત્યંત ઉગ્ર તપ કર્યું।
Verse 15
प्राजापत्येऽत्र ते लोके वसंत्युज्ज्वलतेजसः । गोकर्णेशस्य सरसः प्रत्यक्तीरे प्रतिष्ठितम्
અહીં આ પ્રાજાપત્ય લોકમાં ઉજ્જ્વલ તેજવાળા જન વસે છે. ગોકર્ણેશ સરોવરના પશ્ચિમ કાંઠે આ પુણ્યસ્થાન પ્રતિષ્ઠિત છે.
Verse 16
लिंगमत्रीश्वरं दृष्ट्वा ब्रह्मतेजोभिवर्धते । कर्कोट वाप्या ईशाने मरीचेः कुंडमुत्तमम्
અત્રીઈશ્વર નામના લિંગના દર્શનથી બ્રહ્મતેજ વધે છે. ઈશાન દિશામાં કર્કોટા વાપી અને મરીચિનું ઉત્તમ કુંડ છે.
Verse 17
तत्र स्नात्वा नरो भक्त्त्या भ्राजते भास्करो यथा । मरीचीश्वर संज्ञं तु तत्र लिंगं प्रतिष्ठितम्
ત્યાં ભક્તિપૂર્વક સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય સૂર્ય સમાન તેજસ્વી બને છે. ત્યાં ‘મરીચીશ્વર’ નામનું લિંગ પ્રતિષ્ઠિત છે.
Verse 18
तल्लिंगदर्शनाद्विप्र मारीचं लोकमाप्नुयात् । कांत्या मरीचिमालीव शोभते पुरुषर्षभः
હે વિપ્ર! તે લિંગના દર્શનથી મરીચ લોક પ્રાપ્ત થાય છે. પુરુષશ્રેષ્ઠ કાંતિથી શોભે છે, જાણે કિરણોની માળા ધારણ કરી હોય.
Verse 19
पुलहेश पुलस्त्येशौ स्वर्गद्वारस्य पश्चिमे । तौ दृष्ट्वा मनुजो लोके प्राजापत्ये महीयते
પુલહેશ અને પુલસ્ત્યેશ સ્વર્ગદ્વારના પશ્ચિમમાં છે. તે બંનેના દર્શનથી મનુષ્ય પ્રાજાપત્ય લોકમાં સન્માન પામે છે.
Verse 20
हरिकेशवने रम्ये दृष्ट्वैवांगिरसेश्वरम् । इह लोके वसेद्विप्र तेजसापरिबृंहितः
રમ્ય હરિકેશવ વનમાં અઙ્ગિરસેશ્વરનું માત્ર દર્શન કરતાં જ બ્રાહ્મણ આ લોકમાં જ દિવ્ય તેજથી પરિપોષિત થઈ નિવાસ કરે છે.
Verse 21
वरणायास्तटे रम्ये दृष्ट्वा वासिष्ठमीश्वम् । क्रत्वीश्वरं च तत्रैव लभते वसतिं त्विह
વરાણા નદીના રમ્ય કાંઠે વાસિષ્ઠેશ્વરનું દર્શન કરીને અને ત્યાં જ ક્રત્વીશ્વરનું પણ દર્શન કરતાં, મનુષ્ય અહીં જ સ્થિર નિવાસ અને કલ્યાણ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 22
काश्यामेतानि लिंगानि सेवितानि शुभैषिभिः । मनोभिवांछितं दद्युरिह लोके परत्र च
કાશીમાં આ લિંગો શુભની ઇચ્છા ધરાવનાર ભક્તો દ્વારા સેવિત-પૂજિત છે; તે આ લોકમાં પણ અને પરલોકમાં પણ મનોઇચ્છિત ફળ આપે છે.
Verse 23
गणावूचतुः । शिवशर्मन्महाभाग तिष्ठते सात्र सुंदरी । अरुंधती महापुण्या पतिव्रतपरायणा
ગણોએ કહ્યું— હે મહાભાગ શિવશર્મન! અહીં તે સુન્દરી અરુન્ધતી નિવાસ કરે છે; તે મહાપુણ્યવતી અને પતિવ્રતધર્મમાં સંપૂર્ણ પરાયણા છે.
Verse 24
यस्याः स्मरणमात्रेण गंगास्नान फलं लभेत् । अंतःपुरचरैर्द्वित्रैः पवित्रैः सहितो विभुः
જેનાં માત્ર સ્મરણથી ગંગાસ્નાનનું ફળ મળે છે. તે વિભુ અંતઃપુરના બે-ત્રણ પવિત્ર પરિચારકો સાથે (અહીં) વિરાજમાન છે.
Verse 25
सदा नारायणो देवो यस्याश्चक्रे कथां मुदा । कमलायाः पुरोभागे पातिव्रत्य सुतोषितः
તેણીના પાતિવ્રત્યથી સદા પ્રસન્ન રહેલા નારાયણ દેવએ કમલા (લક્ષ્મી)ના સમક્ષ, અગ્રસ્થાને, આનંદપૂર્વક તેની કથા કહી।
Verse 26
पतिव्रतास्वरुंधत्याः कमले विमलाशयः । यथास्ति न तथाऽन्यस्याः कस्याश्चित्कापि भामिनि
હે કમલે, હે સુન્દરી! પાતિવ્રતા અરુન્ધતીમાં જે નિર્મળ હૃદય-શુદ્ધિ છે, તેવી બીજી કોઈ સ્ત્રીમાં ક્યાંય નથી।
Verse 27
न तद्रूपं न तच्छीलं न तत्कौलीन्यमेव च । न तत्कलासुकौशल्यं पत्युः शुश्रूषणं न तत्
એવું રૂપ નથી, એવો સ્વભાવ નથી, એવી કુલિનતા પણ નથી; કલાઓમાં એવી સૂક્ષ્મ કુશળતા નથી, અને પતિની એવી સમર્પિત સેવા પણ નથી।
Verse 28
न माधुर्यं न गांभीर्यं न चार्यपरितोषणम् । अरुंधत्या यथा देवि तथाऽन्यासां क्वचित्प्रिये
એવી મધુરતા નથી, એવી ગાંભીર્યતા નથી, અને આર્યજનને પ્રસન્ન કરવાની એવી શક્તિ પણ નથી—હે દેવી, હે પ્રિયે—જેમ અરુન્ધતીમાં છે તેમ અન્ય સ્ત્રીઓમાં ક્યાંય નથી।
Verse 29
धन्यास्ता योषितो लोके सभाग्याः शुद्धबुद्धयः । अरुंधत्याः प्रसंगे या नामापि परिगृह्णते
આ લોકમાં તે સ્ત્રીઓ ધન્ય છે—સૌભાગ્યવતી અને શુદ્ધબુદ્ધિ—જે અરુન્ધતીના પ્રસંગે તેના નામને પણ ભક્તિપૂર્વક ગ્રહણ કરે છે।
Verse 30
यदा पतिव्रतानां तु कथास्मद्भवने भवेत् । तदा प्राथमिकीं रेखामेषाऽलंकुरुते सती
જ્યારે અમારા ગૃહમાં પતિવ્રતાઓની પુણ્યકથા પાઠ થાય છે, ત્યારે જ આ સતી સ્ત્રી યથોચિત પ્રથમ મંગલરેખાને શોભાવે છે।
Verse 31
ब्रुवतोरिति संकथां तथा गणयोर्वैष्णवयोर्मुदावहाम् । ध्रुवलोकौपागतस्ततो नयनातिथ्यमतथ्यवर्जितः
તે બે વૈષ્ણવ ગણ આનંદદાયી કથા કહેતા હતા; ત્યારે તેણે ધ્રુવલોકને પ્રાપ્ત થયેલા એક પુરુષનું દર્શન કર્યું—નેત્રોના અતિથિ સમો, સત્ય અને નિર્દોષ।