Adhyaya 15
આ અધ્યાયમાં સંવાદપરંપરાથી કથા આગળ વધે છે. અગસ્ત્ય લોપામુદ્રાને કહે છે કે શિવના ગણોએ શિવશર્માને જે વૃત્તાંત સંભળાવ્યો હતો, તે અહીં પ્રગટ થાય છે. પ્રથમ ગણો જણાવે છે—દક્ષની પુત્રીઓ નક્ષત્રરૂપે પ્રસિદ્ધ થઈ કાશીમાં ઘોર તપ કરે છે અને સંગમેશ્વર પાસે વારાણસીના નદીકાંઠે ‘નક્ષત્રેશ્વર’ નામનું લિંગ પ્રતિષ્ઠિત કરે છે. ત્યારે શિવ વર આપે છે—જ્યોતિષચક્રમાં પ્રાધાન્ય, રાશિઓ સાથે સંબંધ, અલગ ‘નક્ષત્રલોક’ની પ્રાપ્તિ, અને કાશીમાં નક્ષત્રવ્રત તથા પૂજા કરનાર ભક્તોની રક્ષા. પછી કથા બુધ (મર્ક્યુરી)ના માહાત્મ્ય તરફ વળે છે. તારા–સોમ–બૃહસ્પતિ પ્રસંગથી જન્મેલો બુધ કાશીમાં કઠોર તપ કરીને ‘બુધેશ્વર’ લિંગ સ્થાપે છે; શિવદર્શનથી તેને વર મળે છે—નક્ષત્રલોકથી ઉપર શ્રેષ્ઠ લોક, ગ્રહોમાં વિશેષ માન, અને બુધેશ્વર પૂજાથી બુદ્ધિ વધે તથા દુર્બુદ્ધિ/ભ્રમ દૂર થાય. અંતે ફળશ્રુતિ—ચન્દ્રેશ્વરના પૂર્વે આવેલા બુધેશ્વરના દર્શનથી બુદ્ધિનો ક્ષય થતો નથી; આગળ શુક્રલોક વર્ણન તરફ કથા વધે છે.
Shlokas
Verse 1
अगस्तिरुवाच । शृणु पत्नि महाभागे लोपामुद्रे सधर्मिणि । कथा विष्णुगणाभ्यां च कथितां शिवशर्मणे
અગસ્ત્યએ કહ્યું—હે મહાભાગ્યવતી પત્ની લોપામુદ્રા, ધર્મસહચરિણી! વિષ્ણુના બે ગણોએ શિવશર્માને કહેલી કથા તું સાંભળ.
Verse 2
शिवशर्मोवाच । अहो गणौ विचित्रेयं श्रुता चांद्रमसी कथा । उडुलोककथां ख्यातं विष्वगाख्यानकोविदौ
શિવશર્માએ કહ્યું—અહો, હે બે ગણો! મેં આ ચાંદ્રમસી કથા અદભુત રીતે સાંભળી. ઉડુલોકની પ્રસિદ્ધ કથા કહેવામાં તમે વિશ્વવિખ્યાત આખ્યાનકુશળ છો.
Verse 4
गणावूचतुः । पुरा सिसृक्षतः सृष्टिं स्रष्टुरंगुष्ठपृष्ठतः । दक्षः प्रजाविनिर्माणे दक्षो जातः प्रजापतिः । षष्टिर्दुहितरस्तस्य तपोलावण्यभूषणाः । सर्वलावण्यरोहिण्यो रोहिणीप्रमुखाः शुभाः
ગણોએ કહ્યું—પ્રાચીન કાળે જ્યારે સ્રષ્ટાએ સૃષ્ટિ રચવાની ઇચ્છા કરી, ત્યારે સ્રષ્ટાના અંગૂઠાના પીઠભાગમાંથી દક્ષ પ્રગટ થયા. પ્રજાઓની રચનામાં નિપુણ એવા તેઓ દક્ષ પ્રજાપતિ બન્યા. તેમની સાઠ શુભ પુત્રીઓ હતી—તપ અને સૌંદર્યથી અલંકૃત, સર્વ લાવણ્યથી દીપ્ત, રોહિણી મુખ્ય હતી।
Verse 5
ताभिस्तप्त्वा तपस्तीव्रं प्राप्य वैश्वेश्वरीं पुरीम् । आराधितो महादेवः सोमः सोमविभूपणः
તેઓએ તીવ્ર તપ કરીને વૈશ્વેશ્વરી પુરી (કાશી) પ્રાપ્ત કરી. ત્યાં મહાદેવની યથાવિધી આરાધના કરી; તેમજ સોમથી વિભૂષિત એવા સોમને પણ પ્રસન્ન કર્યો।
Verse 6
यदा तुष्टोयमीशानो दातुं वरमथाययौ । उवाच च प्रसन्नात्मा याचध्वं वरमुत्तमम्
જ્યારે આ ઈશાન પ્રસન્ન થઈ વર આપવા આગળ આવ્યા, ત્યારે પ્રસન્નહૃદયે બોલ્યા—“ઉત્તમ વર માંગો।”
Verse 7
शंभोर्वाक्यमथाकर्ण्य ऊचुस्ताश्च कुमारिकाः । यदि देयो वरोऽस्माकं वरयोग्याः स्म शंकर
શંભુના વચન સાંભળી તે કુમારિકાઓ બોલી—“હે શંકર, જો અમને વર આપવો હોય, તો અમે વર માટે યોગ્ય છીએ।”
Verse 8
भवतोपि महादेव भवतापहरो हि यः । रूपेण भवता तुल्यः स नो भर्ता भवत्विति
“હે મહાદેવ, જે તમારો પણ ગર્વ હરી લે, જે રૂપમાં તમારા સમાન હોય—એ જ અમારો પતિ થાઓ; એ જ અમારો નાથ થાઓ।”
Verse 9
लिंगं संस्थाप्य सुमहन्नक्षत्रेश्वर संज्ञितम् । वारणायास्तटे रम्ये संगमेश्वरसन्निधौ
તેઓ વરણા નદીના રમ્ય કાંઠે, સંગમેશ્વરના સાન્નિધ્યમાં, ‘નક્ષત્રેશ્વર’ નામનું અતિમહાન્ લિંગ સ્થાપિત કર્યું।
Verse 10
दिव्यं वर्ष सहस्रं तु पुरुषायितसंज्ञितम् । तपस्तप्तं महत्ताभिः पुरुषैरपि दुष्करम्
‘પુરુષાયિત’ નામે પ્રસિદ્ધ એવા એક હજાર દિવ્ય વર્ષો સુધી તે મહાત્માઓએ તપ કર્યું—જે પુરુષો માટે પણ અતિ દુષ્કર સાધના છે।
Verse 11
ततस्तुष्टो हि विश्वेशो व्यतरद्वरमुत्तमम् । सर्वासामेकपत्नीनामकत्रे स्थिरचेतसाम्
પછી પ્રસન્ન થયેલા વિશ્વેશ્વરે ઉત્તમ વર આપ્યો—સ્થિરચિત્ત તમે સૌને એકસાથે એક જ પતિ પ્રાપ્ત થશે (એક જ પ્રભુની સહપત્નીઓ રૂપે)।
Verse 12
श्री विश्वेश्वर उवाच । न क्षांतं हि तपोत्युग्रमेतदन्याभिरीदृशम् । पुराऽबलाभिस्तस्माद्वो नाम नक्षत्रमत्र वै
શ્રી વિશ્વેશ્વરે કહ્યું—“તમારા જેવી અન્ય સ્ત્રીઓએ પૂર્વે આવું અતિઉગ્ર તપ કદી સહન કર્યું નથી. તેથી અહીં તમારું નામ જ ‘નક્ષત્ર’ થશે.”
Verse 13
पुरुषायितसंज्ञेन तप्तं यत्तपसाधुना । भवतीभिस्ततः पुंस्त्वमिच्छया वो भविष्यति
“‘પુરુષાયિત’ નામનું તપ તમે વિધિપૂર્વક કર્યું છે; તેથી તમારી ઇચ્છા મુજબ તમને પુંસ્ત્વ—પુરુષભાવ—પ્રાપ્ત થશે.”
Verse 14
ज्योतिश्चक्रे समस्तेऽस्मिन्नग्रगण्या भविष्यथ । मेषादीनां च राशीनां योनयो यूयमुत्तमाः
આ સમગ્ર જ્યોતિચક્રમાં તમે અગ્રગણ્ય ગણાશો; અને મેષાદિ રાશિઓની તમે ઉત્તમ યોનિઓ—ઉદ્ભવના શ્રેષ્ઠ સ્ત્રોત—થશો.
Verse 15
ओषधीनां सुधायाश्च ब्राह्मणानां च यः पतिः । पतिमत्यो भवत्योपि तेन पत्या शुभाननाः
જે ઔષધિઓ, સુધા અને બ્રાહ્મણોના પતિ (અધિપતિ) છે—તે જ શુભ પતિ દ્વારા, હે શુભમુખીઓ, તમે પણ ‘પતિમતી’ એટલે સાચા રક્ષક-યુક્ત અને સૌભાગ્યવતી થશો.
Verse 16
भवतीनामिदं लिंगं नक्षत्रेश्वर संज्ञितम् । पूजयित्वा नरो गंता भवतीलोकमुत्तमम्
આ લિંગ તમારું જ છે અને ‘નક્ષત્રેશ્વર’ નામે ઓળખાય છે. તેનું પૂજન કરનાર મનુષ્ય તમારો ઉત્તમ લોક પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 17
उपरिष्टान्मृगांकस्य लोको वस्तु भविष्यति । सर्वासां तारकाणां च मध्ये मान्या भविष्यथ
ચંદ્રના ઉપર તમારો નિવાસલોક રહેશે; અને સર્વ તારાઓના મધ્યમાં પણ તમે માન્ય અને પૂજ્ય થશો.
Verse 18
नक्षत्रपूजका ये च नक्षत्रव्रतचारिणः । ते वो लोके वसिष्यंति नक्षत्र सदृशप्रभाः
જે નક્ષત્રોની પૂજા કરે છે અને જે નક્ષત્રવ્રતનું આચરણ કરે છે—એવા લોકો તમારા લોકમાં વસશે અને નક્ષત્રસમાન તેજથી પ્રકાશિત થશે.
Verse 19
नक्षत्रग्रहराशीनां बाधास्तेषां कदाचन । न भविष्यंति ये काश्यां नक्षत्रेश्वरवीक्षकाः
જે કાશીમાં નક્ષત્રેશ્વરનું દર્શન કરીને તેમની શરણ લે છે, તેમને નક્ષત્ર‑ગ્રહ‑રાશિજન્ય કોઈ બાધા ક્યારેય થતી નથી।
Verse 20
अगस्त्य उवाच । अतिथित्वमवाप नेत्रयोर्बुधलोकः शिवशर्मणस्त्वथ । गणयोर्भगणस्य संकथां कथयित्रो रिति विष्णुचेतसोः
અગસ્ત્યે કહ્યું—પછી બુધલોકને પ્રાપ્ત થયેલા શિવશર્મણે તે બે ગણોને અતિથિરૂપે સન્માનપૂર્વક સ્વીકાર્યા; અને વિષ્ણુમાં સ્થિરચિત્ત એવા તેઓએ તે તારાગણની કથા વર્ણવી।
Verse 21
शिवशर्मोवाच । कस्य लोकोयमतुलो ब्रूतं श्रीभगवद्गणौ । पीयूषभानोरिव मे मनः प्रीणयतेतराम्
શિવશર્મણે કહ્યું—હે શ્રીભગવાનના પૂજ્ય ગણો, આ અતુલ લોક કોનો છે તે કહો. અમૃતચંદ્ર સમાન મારું મન અત્યંત પ્રસન્ન થાય છે।
Verse 22
गणावूचतुः । शिवशर्मञ्छृणु कथामेतां पापापहारिणीम् । स्वर्गमार्गविनोदाय तापत्रयविनाशिनीम्
ગણોએ કહ્યું—હે શિવશર્મન, પાપહરણ કરનારી આ કથા સાંભળો; તે સ્વર્ગમાર્ગમાં આનંદ આપે છે અને ત્રિતાપનો નાશ કરે છે।
Verse 23
योसौ पूर्वं महाकांतिरावाभ्यां परिवर्णितः । साम्राज्यपदमापन्नो द्विजराजस्तवाग्रतः
જે મહાકાંતિમાનનું વર્ણન અમે પહેલાં કર્યું હતું, એ જ હવે સામ્રાજ્યપદને પ્રાપ્ત થયો છે; તે દ્વિજરાજ તારા સમક્ષ ઊભો છે।
Verse 24
दक्षिणा राजसूयस्य येन त्रिभुवनं कृता । तपस्तताप योत्युग्रं पद्मानां दशतीर्दश
જેનાથી રાજસૂય યજ્ઞની દક્ષિણા ત્રિભુવનવ્યાપી બની; અને જેણે પદ્મોના દસ-દસ દશતિઓ જેટલો, અર્થાત્ અપરિમિત કાળ સુધી, અત્યંત ઉગ્ર તપ કર્યું।
Verse 25
अत्रिनेत्रसमुद्भूतः पौत्रो वै द्रुहिणस्य यः । नाथः सर्वौषधीनां च ज्योतिषां पतिरेव च
જે અત્રિના નેત્રમાંથી ઉત્પન્ન થયો, જે દ્રુહિણ (બ્રહ્મા) નો પૌત્ર છે; તે સર્વ ઔષધિઓનો નાથ અને જ્યોતિષોનો પણ અધિપતિ છે।
Verse 26
निर्मलानां कलानां च शेवधिर्यश्च गीयते । उद्यन्परोपतापं यः स्वकरैर्गलहस्तयेत्
જેને નિર્મળ કલાઓનો ખજાનો કહી ગવાય છે; અને જે ઉદય પામી પોતાની કિરણોથી પરતાપને ગળે હાથ નાખી દબાવી, એટલે દાહક તાપ દૂર કરે છે।
Verse 27
मुदंकुमुदिनीनांयस्तनोति जगता सह । दिग्वधू चारु शृंगारदर्शनादर्शमंडलः
જે જગત સાથે કુમુદિનીઓમાં પણ આનંદ ફેલાવે છે; જેના મંડળ દિશારૂપી વધૂઓના મનોહર શૃંગારદર્શન માટે દર્પણ સમાન છે।
Verse 28
किमन्यैर्गुणसंभारैरतोपि न समं विधोः । निजोत्तमांगे सर्वज्ञः कलां यस्यावतंसयेत्
બીજા ગુણસંગ્રહોની શું જરૂર? ચંદ્ર સમાન કંઈ નથી। સર્વજ્ઞ શિવ પોતાના ઉત્તમ અંગે (મસ્તકે) તેની કલાને જ આભૂષણરૂપે ધારણ કરે છે।
Verse 29
बृहस्पतेस्स वै भार्यामैश्वर्यमदमोहितः । पुरोहितस्यापिगुरोर्भ्रातुरांगिरसस्य वै
ઐશ્વર્યના મદથી મોહિત થઈ તેણે પુરોહિત અને ગુરુ એવા બૃહસ્પતિની—અને પોતાના ભ્રાતા આંગિરસની—પત્નીનું હરણ કર્યું.
Verse 30
जहार तरसा तारां रूपवान्रूपशालिनीम् । वार्यमाणोपि गीर्वाणैर्बहुदेवर्षिभिः पुनः
રૂપવાન તેણે રૂપશાલિની તારા ને બળપૂર્વક હરી લીધી; દેવો અને અનેક દેવર્ષિઓ વારંવાર રોકતા હોવા છતાં.
Verse 31
नायं कलानिधेर्दोषो द्विजराजस्य तस्य वै । हित्वा त्रिनेत्रं कामेन कस्य नो खडितं मनः
આ તે કલાનિધિ, તે દ્વિજરાજનો ખરેખર દોષ નથી; કારણ કે કામવશ થઈ ત્રિનેત્ર (શિવ)ને પણ ત્યજી દેતાં કોનું મન ન તૂટે, ન ભટકે?
Verse 32
ध्वांतमेतदभितः प्रसारियत्तच्छमाय विधिनाविनिर्मितम् । दीपभास्करकरामहौषधं नाधिपत्य तमसस्तुकिंचन
આ અંધકાર સર્વત્ર પ્રસરે છે; તેને શમાવવા વિધાતાએ દીપ, સૂર્ય, ચંદ્રકિરણો અને મહૌષધિઓ રચ્યાં—તથાપિ તમસનું સાચું આધિપત્ય કશુ નથી.
Verse 33
आधिपत्यमदमोहितं हितं शंसितं स्पृशति नो हरेर्हितम् । दुर्जनविहिततीर्थमज्जनैः शुद्धधीरिव विरुद्धमानसम्
આધિપત્યના ગર્વમદથી મોહિત મનુષ્યને હિતોપદેશ, કેટલો પણ સુવચન હોય, સ્પર્શતો નથી; હરિને પ્રિય કલ્યાણ પણ તે ગ્રહણ કરતો નથી. જેમ દુર્જનો રચિત ‘તીર્થ’માં સ્નાનથી શુદ્ધબુદ્ધિનું મન પણ વિરુદ્ધ થઈ જાય, તેમ તેનું અંતઃકરણ વિકૃત બને છે.
Verse 34
धिग्धिगेतदधिकर्द्धि चेष्टितं चंक्रमेक्षणविलक्षितं यतः । वीक्षते क्षणमचारुचक्षुषा घातितेन विपदःपदेन च
અતિસમૃદ્ધિ માટેની આ અશાંત દોડધામને, આમતેમ ફરવા અને આમતેમ નજર ફેરવવાની આ વિચિત્ર વૃત્તિને ધિક્કાર. કારણ કે અસંયમી, અશોભન દૃષ્ટિથી ક્ષણમાત્ર જોવું અને આપત્તિના માર્ગે મૂકેલું એક પગલું—માનવને દુર્ભાગ્યમાં પાડી દે છે.
Verse 35
कः कामेन न निर्जितस्त्रिजगतां पुष्पायुधेनाप्यहो कः क्रोधस्यवशंगतो ननच को लोभेन संमोहितः । योषिल्लोचनभल्लभिन्नहृदयः को नाप्तवानापदं को राज्यश्रियमाप्यनांधपदवीं यातोपि सल्लोचनः
અહો! ત્રિલોકને વશ કરનાર પુષ્પાયુધ કામે કોને ન જીત્યો? ક્રોધના વશમાં કોણ ન ગયો, અને લોભથી કોણ ન મોહિત થયો? સ્ત્રીના નેત્ર-બાણોથી વિદ્ધ હૃદયવાળો કોણ આપત્તિમાં ન પડ્યો? અને કોણ, રાજ્યશ્રી પામીને પણ, આંખો હોવા છતાં અંધત્વના માર્ગે ન ગયો?
Verse 36
आधिपत्यकमलातिचंचला प्राप्यतां च यदिहार्जितं किल । निश्चलं सदसदुच्चकैर्हितं कार्यमार्यचरितैः सदैव तत्
આધિપત્ય કમળસ્થ લક્ષ્મી જેવું અતિચંચળ છે, ભલે અહીં પ્રયત્નથી પ્રાપ્ત થાય. તેથી આર્યજનોએ સદા સ્થિર અને હિતકારક કર્મ જ કરવું—ઉચ્ચ-નીચ, શુભ-અશુભમાં પણ અડગ રહે તેવો સદાચાર।
Verse 37
न यदांगिरसे तारां स व्यसर्जयदुल्बणः । रुद्रोथ पार्ष्णिं जग्राह गृहीत्वाजगवं धनुः
જ્યારે તે ઉગ્ર પુરુષ તારાને આંગિરસ (બૃહસ્પતિ)ને પરત આપવા છોડતો ન હતો, ત્યારે રુદ્રે અજગવ ધનુષ ધારણ કરીને તેની એડી પકડી લીધી.
Verse 38
तेन ब्रह्मशिरोनाम परमास्त्रं महात्मना । उत्सृष्टं देवदेवायतेन तन्नाशितं ततः
તે મહાત્માએ દેવોના દેવ સામે ‘બ્રહ્મશિર’ નામનું પરમાસ્ત્ર છોડ્યું; પરંતુ એ જ પ્રભુએ તરત જ તેને નાશ કરી દીધું.
Verse 39
तयोस्तद्युद्धमभवद्घोरं वै तारकामयम् । ततस्त्वकांड ब्रह्मांड भंगाद्भीतोभवद्विधिः
તે બંને વચ્ચે તારકા-પ્રસંગથી ભરેલું તે યુદ્ધ અત્યંત ઘોર બન્યું. ત્યારબાદ અચાનક બ્રહ્માંડ-ભંગ થવાની ભીતિથી વિધાતા બ્રહ્મા વ્યાકુળ થયા.
Verse 40
निवार्य रुद्रं समरात्संवर्तानलवर्चसम् । ददावांगिरसे तारां स्वयमेव पितामहः
પ્રલયાગ્નિ સમ તેજસ્વી રુદ્રને યુદ્ધમાંથી રોકી પિતામહ બ્રહ્માએ સ્વયં તારાને આંગિરસ (બૃહસ્પતિ)ને પરત સોંપી દીધી.
Verse 41
अथांतर्गर्भमालोक्य तारां प्राह बृहस्पतिः । मदीयायां न ते योनौ गर्भो धार्यः कथंचन
તારાને ગર્ભવતી જોઈ બૃહસ્પતિ બોલ્યા—“મારા ગૃહસ્થધર્મમાં, તારી કુખમાં આ ગર્ભ કોઈ રીતે પણ ધારણ કરવો ન જોઈએ.”
Verse 42
इषीकास्तंबमासाद्य गर्भं सा चोत्ससर्ज ह । जातमात्रः स भगवान्देवानामाक्षिपद्वपुः
રીડના ઝાડઝાંખર પાસે પહોંચી તેણે ત્યાં જ ગર્ભ ત્યજી દીધો. જન્મતાની સાથે જ તે ભગવદ્રૂપે પોતાના તેજસ્વી સ્વરૂપથી દેવતાઓનું મન આકર્ષી લીધું.
Verse 43
ततः संशयमापन्नास्तारामूचुः सुरोत्तमाः । सत्यं बूहि सुतः कस्य सोमस्याथ बृहस्पतेः
ત્યારે સંશયમાં પડેલા શ્રેષ્ઠ દેવોએ તારાને કહ્યું—“સત્ય કહો; આ પુત્ર કોનો છે—સોમનો કે બૃહસ્પતિનો?”
Verse 44
पृच्छमाना यदा देवै र्नाह ताराऽतिसत्रपा । तदा सा शप्तुमारब्धा कुमारेणातितेजसा
દેવોએ પૂછ્યું ત્યારે અતિશય લજ્જાથી વ્યાકુળ તારા કોઈ ઉત્તર આપી શકી નહિ. ત્યારે અતિ તેજસ્વી કુમાર (સ્કંદ) તેને શાપ આપવા ઉદ્યત થયો।
Verse 45
तं निवार्य तदा ब्रह्मा तारां पप्रच्छ संशयम् । प्रोवाच प्रांजलिः सा तं सोमस्येति पितामहम्
તેને રોકીને બ્રહ્માએ ત્યારે સંશય નિવારણ માટે તારાને પૂછ્યું. તારે હાથ જોડીને પિતામહ બ્રહ્માને કહ્યું—“(આ બાળક) સોમનું છે।”
Verse 46
तदा स मूर्ध्न्युपाघ्राय राजा गर्भं प्रजापतिः । बुध इत्यकरोन्नाम तस्य बालस्य धीमतः
ત્યારે રાજાધિરાજ પ્રજાપતિએ શિશુના મસ્તકને સ્નેહપૂર્વક સૂંઘીને, તે બુદ્ધિમાન બાળકનું નામ ‘બુધ’ રાખ્યું।
Verse 47
ततश्च सर्वदेवेभ्यस्तेजोरूपबलाधिकः । बुधः सोमं समापृच्छय तपसे कृतनिश्चयः
પછી તેજ, રૂપ અને બળમાં સર્વ દેવોથી અધિક એવા બુધે તપ કરવા નિશ્ચય કરીને સોમ પાસે જઈને તેને પ્રશ્ન કર્યો।
Verse 48
जगाम काशीं निर्वाणराशिं विश्वेशपालिताम् । तत्र लिगं प्रतिष्ठाप्य स स्वनाम्ना बुधेश्वरम्
તે વિશ્વેશ દ્વારા રક્ષિત, નિર્વાણના ભંડાર સમી કાશીમાં ગયો. ત્યાં તેણે લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરીને પોતાના નામે તેને ‘બુધેશ્વર’ નામ આપ્યું।
Verse 49
तपश्चचार चात्युग्रमुग्रं संशीलयन्हृदि । वर्षाणामयुतं बालो बालेंदुतिलकं शिवम्
તે બાળકે હૃદયમાં બાલેન્દુ-તિલકધારી શિવનું ધ્યાન કરતાં અતિ ઉગ્ર તપ કર્યું અને દસ હજાર વર્ષ સુધી અવિરત સાધના કરી।
Verse 50
ततो विश्वपतिः श्रीमान्विश्वेशो विश्वभावनः । बुधेश्वरान्महालिंगादाविरासीन्महोदयः
ત્યારે શ્રીમાન વિશ્વપતિ—વિશ્વેશ્વર, સર્વનું પોષણ કરનાર—બુધેશ્વરના મહાલિંગમાંથી મહા તેજ સાથે પ્રગટ થયા।
Verse 51
उवाच च प्रसन्नात्मा ज्योतीरूपो महेश्वरः । वरं ब्रूहि महाबुद्धे बुधान्य विबुधोत्तमः
પ્રસન્નહૃદય જ્યોતિરૂપ મહેશ્વરે કહ્યું—“હે મહાબુદ્ધિમાન બુધ, વિબુધોમાં શ્રેષ્ઠ, વર માગ।”
Verse 52
तवानेनाति तपसा लिंगसंशीलनेन च । प्रसन्नोस्मि महासौम्य नादेयं त्वयि विद्यते
“તારા આ અતિ તપ અને લિંગની ભક્તિપૂર્વકની ઉપાસનાથી હું પ્રસન્ન છું, હે મહાસૌમ્ય! તારા માટે અદેય એવું કશું નથી।”
Verse 53
इति श्रुत्वा वचः सोथ मेघगंभीर निःस्वनम् । अवग्रहपरिम्लान सस्यसंजीवनोपमम्
એ વચનો સાંભળીને તેણે વાદળ જેવી ગંभीर ગર્જના સમાન નાદ સાંભળ્યો—જેમ અનાવૃષ્ટિથી મ્લાન થયેલા પાકને ફરી જીવંત કરે તેમ।
Verse 54
उन्मील्यलोचने यावत्पुरः पश्यति बालकः । तावल्लिंगे ददर्शाथ त्र्यंबकं शशिशेखरम्
બાળકે આંખો ખોલીને આગળ જોયા તત્ક્ષણે, તેણે લિંગમાં ત્ર્યંબક—ચંદ્રશેખર, ત્રિનેત્ર શિવ—નું દર્શન કર્યું.
Verse 55
बुध उवाच । नमः पूतात्मने तुभ्यं ज्योतीरूप नमोस्तु ते । विश्वरूप नमस्तुभ्यं रूपातीताय ते नमः
બુધે કહ્યું—હે પૂતાત્મા, તમને નમસ્કાર; હે જ્યોતિરૂપ, તમને નમસ્કાર. હે વિશ્વરૂપ, તમને નમસ્કાર; હે રૂપાતીત, તમને નમસ્કાર.
Verse 56
नमः सर्वार्ति नाशाय प्रणतानां शिवात्मने । सर्वज्ञाय नमस्तुभ्यं सर्वकर्त्रे नमोस्तु ते
સમસ્ત આર્તિનો નાશ કરનારને નમસ્કાર; શરણાગતોના શિવાત્મ સ્વરૂપ પ્રભુને નમસ્કાર. હે સર્વજ્ઞ, તમને નમસ્કાર; હે સર્વકર્તા, તમને નમસ્કાર.
Verse 57
कृपालवे नमस्तुभ्यं भक्तिगम्याय ते नमः । फलदात्रे च तपसां तपोरूपाय ते नमः
હે કૃપાળુ, તમને નમસ્કાર; હે ભક્તિથી પ્રાપ્ત થનાર, તમને નમસ્કાર. તપસ્યાના ફળદાતા ને નમસ્કાર; હે તપોરૂપ, તમને નમસ્કાર.
Verse 58
शंभो शिवशिवाकांत शांतश्री कंठशूलभृत् । शशिशेखरशर्वेश शंकरेश्वर धूर्जटे
હે શંભો! હે શિવ, શિવાકાંત! હે શાંતશ્રી! હે કણ્ઠે શૂલ ધારણ કરનાર! હે શશિશેખર, સર્વેશ! હે શંકરેશ્વર, હે ધૂર્જટિ!
Verse 59
पिनाकपाणे गिरिश शितिकंठ सदाशिव । महादेव नमस्तुभ्यं देवदेव नमोस्तु ते
હે પિનાકધારી, હે ગિરિશ, હે નીલકંઠ સદાશિવ! હે મહાદેવ, તમને નમસ્કાર; હે દેવોના દેવ, તમને વારંવાર નમો।
Verse 60
स्तुतिकर्तुं न जानामि स्तुतिप्रिय महेश्वर । तव पादांबुजद्वंद्वे निर्द्वंद्वा भक्तिरस्तु मे
હે સ્તુતિપ્રિય મહેશ્વર, મને યોગ્ય સ્તુતિ કરવી આવડતી નથી; છતાં તમારા પદ્મપાદયુગલમાં મારી નિર્દ્વંદ્વ, અચલ ભક્તિ સ્થિર રહે।
Verse 61
अयमेव वरो नाथ प्रसन्नोसि यदीश्वर । नान्यं वरं वृणे त्वत्तः करुणामृतवारिधे
હે નાથ, હે ઈશ્વર, તમે પ્રસન્ન હો તો આ જ મારો વર છે; હે કરુણામૃતના સાગર, હું તમાથી બીજો કોઈ વર માગતો નથી।
Verse 62
ततः प्राह महेशानस्तत्स्तुत्या परितोषितः । रौहिणेय महाभाग सौम्यसौम्यवचोनिधे
પછી તે સ્તુતિથી પરિતોષ પામેલા મહેશાન બોલ્યા—“હે રૌહિણેય, હે મહાભાગ! હે સૌમ્ય, મધુર વચનોના નિધિ!”
Verse 63
नक्षत्रलोकादुपरि तव लोको भविष्यति । मध्ये सर्वग्रहाणां च सपर्यां लप्स्यसे पराम्
નક્ષત્રલોકથી ઉપર તારો લોક થશે; અને સર્વ ગ્રહોના મધ્યમાં તું પરમ સપર્યા—શ્રેષ્ઠ માન અને પૂજન—પ્રાપ્ત કરીશ।
Verse 64
त्वयेदं स्थापितं लिंगं सर्वेषां बुद्धिदायकम् । दुर्बुद्धिहरणं सौम्य त्वल्लोकवसतिप्रदम्
આ લિંગ તારા દ્વારા સ્થાપિત થયું છે; તે સર્વને બુદ્ધિ આપે છે. હે સૌમ્ય, તે દુર્બુદ્ધિ હરે છે અને તારા લોકમાં નિવાસ પ્રદાન કરે છે।
Verse 65
इत्युक्त्वा भगवाञ्छंभुस्तत्रैवांतरधीयत । बुधः स्वर्लोकमगमद्देवदेवप्रसादतः
આવું કહી ભગવાન શંભુ ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા. અને દેવોના દેવની કૃપાથી બુધ સ્વર્ગલોકને ગયા।
Verse 66
गणावूचतुः । काश्यां बुधेश्वरसमर्चनलब्धबुद्धिः संसारसिंधुमधिगम्य नरो ह्यगाधम् । मज्जेन्न सज्जनविलोचन चंद्रकांतिः कांताननस्त्वधिवसेच्च बुधेऽत्र लोके
ગણોએ કહ્યું—કાશીમાં બુધેશ્વરની સમ્યક્ આરાધનાથી બુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરનાર મનુષ્ય અગાધ સંસાર-સિંધુમાં ડૂબતો નથી. સજ્જનોના નેત્રોને ચંદ્રકાંતિ સમો તેજસ્વી અને કાંતમુખ એવો તે અહીં બુધલોકમાં નિવાસ કરે છે।
Verse 67
चंद्रेश्वरात्पूर्वभागे दृष्ट्वा लिंगं बुधेश्वरम् । न बुद्ध्या हीयते जंतुरंतकालेपि जातुचित्
ચંદ્રેશ્વરના પૂર્વ ભાગમાં બુધેશ્વર નામના લિંગનું દર્શન કરવાથી જીવ ક્યારેય બુદ્ધિથી હીન થતો નથી—અંતકાળે પણ નહીં।
Verse 68
गणौ यावत्कथामित्थं चक्राते बुधलोकगाम् । तावद्विमानं संप्राप्तं शुक्रलोकमनुत्तमम्
તે બંને ગણ બુધલોકગામી આ કથા આમ કહેતા હતા, એટલામાં જ—એ જ સમયે—શુક્રલોકમાંથી આવેલું અનુત્તમ વિમાન આવી પહોંચ્યું।