Adhyaya 8
આ અધ્યાયમાં યુધિષ્ઠિર ધર્મારણ્યની કથા વધુ સાંભળવા વ્યાસને વિનંતી કરે છે. વ્યાસ જણાવે છે કે આ પ્રસંગ સ્કંદપુરાણમાંથી આવેલો છે, જે સ્થાણુ (શિવ)એ સ્કંદને કહેલો; તેનું શ્રવણ બહુ તીર્થફળદાયક અને વિઘ્નનાશક છે. પછી દૃશ્ય કૈલાસ પર જાય છે, જ્યાં પંચવક્ત્ર, દશભુજ, ત્રિનેત્ર, શૂલપાણિ શિવ કપાલ અને ખટ્વાંગ ધારણ કરીને ગણોથી પરિવૃત છે; ઋષિ, સિદ્ધ અને દિવ્ય ગાયકોએ તેમની સ્તુતિ કરી છે. સ્કંદ જુએ છે કે દેવો અને મહાદેવતાઓ શિવદ્વારે દર્શન માટે રાહ જોઈ રહ્યા છે. શિવ ઊભા થઈ પ્રસ્થાન કરવા તત્પર થાય ત્યારે સ્કંદ કારણ પૂછે છે. શિવ કહે છે કે તેઓ દેવો સાથે ધર્મારણ્ય જવા ઇચ્છે છે અને સૃષ્ટિકથા કહે છે—પ્રલયમાં પરબ્રહ્મની સ્થિતિ, મહત્તત્ત્વનો ઉદય, વિષ્ણુનો જલવિહાર, વડવૃક્ષ અને પાન પર શયન કરતો બાળરૂપ, નાભિકમળમાંથી બ્રહ્માનો જન્મ, તથા લોકમંડળ અને યોનિભેદ સહિત સૃષ્ટિ રચવાનો આદેશ. આગળ બ્રહ્માના માનસપુત્રો, કશ્યપ અને તેની પત્નીઓ, આદિત્યોની ઉત્પત્તિ અને ધર્મની ભૂમિકા પરથી “ધર્મારણ્ય” નામની વ્યાખ્યા આવે છે. દેવ-સિદ્ધ-ગંધર્વ-નાગ-ગ્રહાદિનો મહાસમાગમ વર્ણવી અંતે બ્રહ્મા વૈકુંઠ જઈ વિષ્ણુની વિધિવત સ્તુતિ કરે છે; વિષ્ણુ દિવ્ય સ્વરૂપે પ્રગટ થઈ સૃષ્ટિતત્ત્વ, પવિત્ર ભૂગોળ અને દૈવી ઉપદેશ વચ્ચેનું સેતુ સ્થાપે છે.
Shlokas
Verse 1
युधिष्ठिर उवाच । धर्मारण्यकथां पुण्यां श्रुत्वा तृप्तिर्न मे विभो । यदायदा कथयसि तदा प्रोत्सहते मनः । अतः परं किमभवत्परं कौतूहलं हि मे
યુધિષ્ઠિર બોલ્યો—હે વિભો! ધર્મારણ્યની પુણ્ય કથા સાંભળ્યા છતાં મને તૃપ્તિ થતી નથી. તમે જ્યારે જ્યારે કહો છો ત્યારે ત્યારે મારું મન વધુ ઉત્સાહિત થાય છે. તેથી પછી શું બન્યું? મારું કૌતૂહલ અતિ મહાન છે.
Verse 2
व्यास उवाच । शृणु पार्थ महापुण्यां कथां स्कंदपुराणजाम् । स्थाणुनोक्तां च स्कंदाय धर्मारण्योद्भवां शुभाम्
વ્યાસ બોલ્યા—હે પાર્થ! સ્કંદપુરાણમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી આ મહાપુણ્ય કથા સાંભળ. ધર્મારણ્યમાં ઉદ્ભવેલી આ શુભ કથા સ્થાણુ (શિવ) એ સ્કંદને કહી હતી.
Verse 3
सर्वतीर्थस्य फलदां सर्वोपद्रवनाशिनीम् । कैलासशिखरासीनं देवदेवं जगद्गुरुम् । पंचवक्त्रं दशभुजं त्रिनेत्रं शूलपाणिनम्
એ (કથા) સર્વ તીર્થોના ફળ આપનારી અને સર્વ ઉપદ્રવોનો નાશ કરનારી છે. તેમાં કૈલાસશિખર પર આસનસ્થ દેવદેવ, જગદ્ગુરુ—પંચવક્ત્ર, દશભુજ, ત્રિનેત્ર, શૂલપાણિ—નું વર્ણન છે.
Verse 4
कपालखटवांगकरं नागयज्ञोपवीतिनम् । गणैः परिवृतं तत्र सुरासुरनमस्कृतम्
હાથમાં કપાલ અને ખટ્વાંગ ધારણ કરીને, નાગને યજ્ઞોપવીતરૂપે ધારણ કરીને, તેઓ ત્યાં ગણોથી પરિભ્રમિત હતા; દેવો અને અસુરો સૌ તેમને નમસ્કાર કરતા હતા.
Verse 5
नानारूपगुणैर्गीतं नारदप्रमुखैर्युतम् । गंधर्वैश्चाप्सरोभिश्च सेवितं तमुमापतिम् । तत्रस्थं च महादेवं प्रणिपत्याब्रवीत्सुतः
ઉમાપતિને નાનારૂપ અને ગુણોથી યુક્ત સ્તોત્રોથી ગાન કરવામાં આવતું હતું; નારદ વગેરે તેમની સાથે હતા; ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ તેમની સેવા કરતા હતા. ત્યાં સ્થિત મહાદેવને પ્રણામ કરીને પુત્ર (સ્કંદ) બોલ્યો.
Verse 6
स्कंद उवाच । स्वामिन्निंद्रादयो देवा ब्रह्माद्याश्चैव सर्वशः । तव द्वारे समायातान्त्वद्दर्शनैकलालसाः । किमाज्ञापयसे देव करवाणि तवाग्रतः
સ્કંદે કહ્યું—હે સ્વામી! ઇન્દ્રાદિ દેવો તથા બ્રહ્માદિ સર્વે, માત્ર તમારા દર્શનની લાલસાથી તમારા દ્વારે આવી પહોંચ્યા છે. હે દેવ! તમે શું આજ્ઞા કરો છો? તમારા સમક્ષ હું શું કરું?
Verse 7
व्यास उवाच । स्कंदस्य वचनं श्रुत्वा आसनादुत्थितो हरः । वृषभं न समारूढो गंतुकामोऽभवत्तदा
વ્યાસે કહ્યું—સ્કંદના વચન સાંભળીને હર (શિવ) આસન પરથી ઊભા થયા. વृषભ પર ચઢ્યા વિના જ તે સમયે તેઓ પ્રસ્થાન કરવા ઉત્સુક બન્યા.
Verse 8
गतुकामं शिवं दृष्ट्वा स्कंदो वाक्यमथाब्रवीत्
પ્રસ્થાન કરવા તૈયાર શિવને જોઈ સ્કંદે ત્યારે આ વચન કહ્યું.
Verse 9
स्कंद उवाच । किं कार्यं देव देवानां यत्त्वमाहूयसे त्वरम् । वृषं त्यक्त्वा कृपासिंधो कृपास्ति यदि मे वद
સ્કંદે કહ્યું—હે દેવ! દેવતાઓનું એવું કયું કાર્ય છે કે તમને એટલી ત્વરાથી બોલાવવામાં આવે છે? હે કૃપાસિંધુ! વृषભને પણ છોડીને—જો મારી ઉપર કૃપા હોય તો કહો.
Verse 10
देवदानव युद्धं वा किं कार्यं वा महत्तरम्
શું દેવો અને દાનવોનું યુદ્ધ છે, કે પછી કોઈ અન્ય વધુ મહત્તર કાર્ય છે?
Verse 11
शिव उवाच । शृणुष्वैकाग्रमनसा येनाहं व्यग्रचेतसः । अस्ति स्थानं महापुण्यं धर्म्मारण्यं च भूतले
શિવે કહ્યું—એકાગ્ર મનથી સાંભળ; મારું ચિત્ત ઉત્કંઠિત છે. ભૂતલ પર એક મહાપુણ્ય પવિત્ર સ્થાન છે—ધર્મારણ્ય નામનું પુણ્યવન।
Verse 12
तत्रापि गंतुकामोऽहं देवैः सह षडाननः
હે ષડાનન! હું પણ એ જ સ્થાન પર જવા ઇચ્છું છું—દેવતાઓ સાથે।
Verse 13
स्कंद उवाच । तत्र गत्वा महादेव किं करिष्यसि सांप्रतम् । तन्मे ब्रूहि जगन्नाथ कृत्यं सर्वमशेषतः
સ્કંદે કહ્યું—હે મહાદેવ! ત્યાં જઈને અત્યારે તમે શું કરશો? હે જગન્નાથ! તમારો સર્વ હેતુ અને કર્તવ્ય કંઈયું પણ છોડ્યા વિના મને કહો।
Verse 14
शिव उवाच । श्रूयतां वचनं पुत्र मनसोल्हादकारणम् । आदितः सर्व्ववृत्तानां सृष्टि स्थितिकरं महत्
શિવે કહ્યું—પુત્ર! મનને આનંદ આપનારાં મારા વચનો સાંભળ. હું આરંભથી સર્વ વૃત્તાંતોનું, સૃષ્ટિ અને સ્થિતિનું કારણ બનેલું તે મહાન આખ્યાન કહું છું।
Verse 15
परंतु प्रलये जाते सर्वतस्तमसा वृतम् । आसीदेकं तदा ब्रह्म निर्गुणं बीजमव्ययम्
પરંતુ પ્રલય થતાં સર્વત્ર અંધકાર છવાઈ ગયો; ત્યારે એકમાત્ર બ્રહ્મ જ હતું—નિર્ગુણ, અવ્યય બીજસ્વરૂપ।
Verse 16
निर्मितं वै गुणैरादौ मह द्द्रव्यं प्रचक्ष्यते
આદિમાં ગુણોથી જ નિર્મિત થયેલું મહત્તત્ત્વ ‘મહત્’ કહેવાય છે।
Verse 17
महाकल्पे च संप्राप्ते चराचरे क्षयं गते । जलरूपी जगन्नाथो रममाणस्तु लीलया
મહાકલ્પ આવી પહોંચતાં, ચરાચર સર્વનો ક્ષય થતાં, જલરૂપ જગન્નાથ લીલાથી રમતાં સ્થિત રહ્યા।
Verse 18
चिरकाले गते सोपि पृथिव्यादिसुतत्त्वकैः । वृक्षमुत्पादयामासायुतशाखामनोरमम्
ઘણો સમય વીતી ગયા પછી, પૃથ્વી આદિ સૂક્ષ્મ તત્ત્વોથી તેમણે દસ હજાર શાખાવાળું મનોહર વૃક્ષ ઉત્પન્ન કર્યું।
Verse 19
फलैर्विशालैराकीर्णं स्कंधकांडादिशोभितम् । फलौघाढ्यो जटायुक्तो न्यग्रो धो विटपो महान्
તે વિશાળ ફળોથી ભરપૂર, કાંડ-શાખા આદિથી શોભિત, ફળગોચ્છોથી સમૃદ્ધ, લટકતી જટાઓથી યુક્ત—મહાન્ ન્યગ્રોધ (વટ) વૃક્ષ હતો।
Verse 20
बालभावं ततः कृत्वा वासुदेवो जनार्द्दनः । शेतेऽसौ वटपत्रेषु विश्वं निर्मातुमुत्सुकः
ત્યારે વાસુદેવ જનાર્દન બાળરૂપ ધારણ કરીને વટપત્રો પર શયન કર્યા, વિશ્વ રચવા ઉત્સુક બની।
Verse 21
सनाभिकमले विष्णो र्जातो ब्रह्मा हि लोककृत् । सर्वं जलमयं पश्यन्नानाकारमरूपकम्
વિષ્ણુના નાભિકમળમાંથી લોકકર્તા બ્રહ્મા પ્રગટ થયા. ચારે તરફ નજર કરતાં તેમણે સર્વત્ર જલમય જગત જોયું—નિરાકાર, છતાં અનેક રૂપે પ્રકટ થવા સમર્થ।
Verse 22
तं दृष्ट्वा सहसोद्वेगाद्ब्रह्मा लोकपितामहः । इदमाह तदा पुत्र किं करो मीति निश्चितम्
તે જોઈ લોકપિતામહ બ્રહ્મા અચાનક વ્યાકુળ થયા. ત્યારે તેમણે કહ્યું—“હે પુત્ર, હું શું કરું?”—એવું મનમાં નિશ્ચય કરીને।
Verse 23
खे जजान ततो वाणी देवात्सा चाशरीरिणी । तपस्तप विधे धातर्यथा मे दर्शनं भवेत्
પછી આકાશમાં દેવની અશરીરી વાણી ઉદ્ભવી: “હે વિધાતા, તપ કર; જેથી તને મારું દર્શન થાય.”
Verse 24
तच्छ्रुत्वा वचनं तत्र ब्रह्मा लोकपितामहः । प्रातप्यत तपो घोरं परमं दुष्करं महत्
એ વચન સાંભળી લોકપિતામહ બ્રહ્માએ ત્યાં જ અતિ ઘોર, પરમ, અત્યંત દુષ્કર અને મહાન તપ આરંભ્યું।
Verse 25
प्रहसन्स तदा बालरूपेण कमलापतिः । उवाच मधुरां वाचं कृपालुर्बाल लीलया
ત્યારે કમલાપતિ (લક્ષ્મીપતિ) બાળરૂપે હસતાં હસતાં પ્રગટ થયા; કૃપાળુ બની બાળલીલા સમે મીઠાં વચનો બોલ્યા।
Verse 26
श्रीविष्णुरुवाच । पुत्र त्वं विधिना चाद्य कुरु ब्रह्मांडगोलके । पातालं भूतलं चैव सिंधुसागरकाननम्
શ્રીવિષ્ણુએ કહ્યું—હે પુત્ર, હવે વિધાનુસાર બ્રહ્માંડ-ગોળકની અંદર પાતાળ, ભૂતલ તથા નદી-સમુદ્ર-વનના પ્રદેશો સર્જ।
Verse 27
वृक्षाश्च गिरयो द्विपदाः पशवस्तथा । पक्षिणश्चैव गंधर्वाः सिद्धा यक्षाश्च राक्षसाः
(તું) વૃક્ષો અને પર્વતો, દ્વિપદો અને પશુઓ, તથા પક્ષીઓ; તેમજ ગંધર્વો, સિદ્ધો, યક્ષો અને રાક્ષસોનું પણ સર્જન કર।
Verse 28
श्वापदाद्याश्च ये जीवाश्चतुराशीतियोनयः । उद्भिज्जाः स्वेदजाश्चैव जरायुजास्तथांडजाः
અને શ્વાપદાદિ જીવો—ચોરાશી યોનિઓ—ઉદ્ભિજ્જ, સ્વેદજ, જરાયુજ તથા અંડજ—આ બધાનું પણ સર્જન કર।
Verse 29
एकविंशतिलक्षाणि एकैकस्य च योनयः । कुरु त्वं सकलं चाशु इत्युक्त्वांतरधीयत । ब्रह्मणा निर्मितं सर्वं ब्रह्मांडं च यथोदितम्
દરેક વર્ગ માટે એકવીસ-એકવીસ લાખ યોનિઓ છે. આ બધું તું ત્વરિત સર્જ—એવું કહી ભગવાન અંતર્ધાન થયા. ત્યારબાદ બ્રહ્માએ સર્વનું નિર્માણ કર્યું અને કહ્યા મુજબ બ્રહ્માંડ પ્રગટ થયું।
Verse 30
यस्मिन्पितामहो जज्ञे प्रभुरेकः प्रजापतिः । स्थाणुः सुरगुरुर्भानुः प्रचेताः परमेष्ठिनः
તે સૃષ્ટિક્રમમાં પિતામહનો જન્મ થયો—એકમાત્ર પ્રભુ પ્રજાપતિનો; જે સ્થાણુ, સુરગુરુ, ભાનુ, પ્રચેતાઃ અને પરમેષ્ઠિ નામે પ્રસિદ્ધ છે।
Verse 31
यथा दक्षो दक्षपुत्रा स्तथा सप्तर्षयश्च ये । ततः प्रजानां पतयः प्राभवन्नेकविंशतिः
જેમ દક્ષ અને દક્ષપુત્રો પ્રજાસૃષ્ટિના પ્રવર્તક બન્યા, તેમ જ સપ્તર્ષિઓ પણ બન્યા. તેમના પરથી પછી પ્રજાના એકવીસ અધિપતિ—પ્રજાપતિઓ—પ્રકટ થયા.
Verse 32
पुरुषश्चाप्रमेयश्च एवं वंश्यर्षयो विदुः । विश्वेदेवास्तथादित्या वसव श्चाश्विनावपि
વંશપરંપરા જાણનારા ઋષિઓ એમ જાણે છે—પુરુષ અને અપ્રમેય તત્ત્વ; તેમજ વિશ્વેદેવો, આદિત્યો, વસુઓ અને અશ્વિનૌ પણ દિવ્ય ક્રમમાં પ્રકટ થયા.
Verse 33
यक्षाः पिशाचाः साध्याश्च पितरो गुह्यकास्तथा । ततः प्रसूता विद्वांसो ह्यष्टौ ब्रह्मर्षयोऽमलाः
યક્ષો, પિશાચો, સાધ્યો, પિતૃઓ અને ગુહ્યકો પણ પ્રકટ થયા. એ જ સૃષ્ટિપ્રવાહમાંથી શુદ્ધ જ્ઞાનમાં સ્થિત એવા આઠ નિર્મળ બ્રહ્મર્ષિઓ જન્મ્યા.
Verse 34
राजर्षयश्च बहवः सर्वे समुदिता गुणैः । द्यौरापः पृथिवी वायुरंतरिक्षं दिशस्तथा
ઘણા રાજર્ષિઓ પણ ઉત્પન્ન થયા, સર્વે ગુણોથી સમૃદ્ધ. તેમજ દ્યૌઃ (સ્વર્ગ), આપઃ (જળ), પૃથ્વી, વાયુ, અંતરિક્ષ અને દિશાઓ પણ પ્રકટ થઈ.
Verse 35
संवत्सरार्तवो मासाः पक्षाहोरात्रयः क्रमात् । कलाकाष्ठामुहूर्तादि निमे षादि लवास्तथा
ક્રમશઃ સંવત્સર, ઋતુઓ, માસ, પક્ષ, અહોરાત્ર પ્રકટ થયા; તેમજ કાળના પરિમાણો—કલા, કાષ્ઠા, મુહૂર્ત વગેરે—નિમેષ અને લવ સુધી પણ ઉત્પન્ન થયા.
Verse 36
ग्रहचक्रं सनक्षत्रं युगा मन्वन्तरादयः । यच्चान्यदपि तत्सर्वं संभूतं लोकसाक्षिकम्
નક્ષત્રો સહિત ગ્રહચક્ર, યુગો, મન્વંતરો વગેરે અને બીજું જે કંઈ છે—તે સર્વ લોકોના સાક્ષી તથા જગતના આધારરૂપે ઉત્પન્ન થયું.
Verse 37
यदिदं दृश्यते चक्रं किंचि त्स्थावरजंगमम् । पुनः संक्षिप्यते पुत्र जगत्प्राप्ते युगक्षये
આ જે ફરતું ચક્ર દેખાય છે—સ્થાવર હોય કે જંગમ—હે પુત્ર, યુગક્ષયે જગત પહોંચે ત્યારે તે ફરી સંકોચાઈ લય પામે છે.
Verse 38
यथर्तावृतुलिंगानि नामरूपाणि पर्यये । दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा वत्स युगादिकम्
જેમ ઋતુઓના ફેરફારમાં તેમના લક્ષણો તથા એ જ નામ-રૂપ વારંવાર દેખાય છે, તેમ હે વત્સ, યુગાદિ ચક્ર પણ પુનઃપુનઃ આવે છે.
Verse 39
शिव उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि कथां पौराणिकीं शुभाम् । ब्रह्मणश्च तथा पुत्र वंशस्यैवानुकीर्तनम्
શિવે કહ્યું—હવે પછી હું એક શુભ પૌરાણિક કથા કહું છું; અને હે પુત્ર, બ્રહ્માના વંશનું પણ ક્રમશઃ અનુકીર્તન કરીશ.
Verse 40
ब्रह्मणो मानसाः पुत्रा विदिताः षण्महर्षयः । मरीचिरत्र्यंगिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः
બ્રહ્માના માનસપુત્રો છ મહર્ષિ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે—મરીચિ, અત્રિ, અંગિરસ, પુલસ્ત્ય, પુલહ અને ક્રતુ.
Verse 41
मरीचेः कश्यपः पुत्रः कश्यपाच्चरमाः प्रजाः । प्रजज्ञिरे महाभागा दक्षकन्यास्त्रयोदश
મરીચિનો પુત્ર કશ્યપ હતો. કશ્યપમાંથી પછીની પ્રજાઓ ઉત્પન્ન થઈ; તેમાં દક્ષની તેર મહાભાગ્ય પુત્રીઓ જન્મી.
Verse 42
अदितिर्दितिर्दनुः काला दनायुः सिंहिका तथा । क्रोधा प्रोवा वसिष्ठा च विनता कपिला तथा
અદિતિ, દિતિ, દનુ, કાલા, દનાયુ અને સિંહિકા; તેમજ ક્રોધા, પ્રોવા, વસિષ્ઠા, વિનતા અને કપિલા—આ બધાં દક્ષની પુત્રીઓ તરીકે કીર્તિત છે.
Verse 43
कण्डूश्चैव सुनेत्रा च कश्यपाय ददौ तदा । अदित्यां द्वादशादित्याः संजाता हि शुभाननाः
ત્યારે કંડૂ અને સુનેત્રા પણ કશ્યપને અપાઈ. અદિતિમાંથી બાર આદિત્યો જન્મ્યા—પ્રભાસ્વર અને શુભમુખવાળા.
Verse 44
सूर्याद्वै धर्मराड् जज्ञे ते नेदं निर्मितं पुरा । धर्मेण निर्मितं दृष्ट्वा धर्मारण्यमनुत्तमम् । धर्मारण्यमिति प्रोक्तं यन्मया स्कन्द पुण्यदम्
સૂર્યમાંથી ધર્મરાટ જન્મ્યો; પ્રાચીન કાળે તેણે જ આ પવિત્ર ક્ષેત્ર રચ્યું. ધર્મે રચાયેલું આ અનુત્તમ અરણ્ય જોઈ તેને ‘ધર્મારણ્ય’ કહેવાયું—હે સ્કંદ, હું કહું છું, આ પુણ્યદાયક છે.
Verse 45
स्कन्द उवाच । धर्मारण्यस्य चाख्यानं परमं पावनं तथा । श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं कथयस्व महेश्वर
સ્કંદ બોલ્યો—“ધર્મારણ્યનું પરમ પાવન આખ્યાન હું સંપૂર્ણ રીતે સાંભળવા ઇચ્છું છું. હે મહેશ્વર, બધું કહો.”
Verse 46
ईश्वर उवाच । इन्द्राद्याः सकला देवा अन्वयुर्ब्रह्मणा सह । अहं वै तत्र यास्यामि क्षेत्रं पापनिषूदनम्
ઈશ્વરે કહ્યું—ઇન્દ્રાદિ સર્વ દેવો બ્રહ્મા સાથે અનુસર્યા. હું પણ ત્યાં જઈશ—પાપનાશક તે પવિત્ર ક્ષેત્રમાં.
Verse 47
स्कन्द उवाच । अहमप्यागमिष्यामि तं द्रष्टुं शशिशे खर
સ્કંદે કહ્યું—હું પણ તે પુણ્યસ્થાનના દર્શન માટે આવીશ.
Verse 48
सूत उवाच । ततः स्कन्दस्तथा रुद्रः सूर्यश्चैवानिलोऽनलः । सिद्धाश्चैव सगन्धर्वास्तथैवाप्सरसः शुभाः
સૂતે કહ્યું—પછી સ્કંદ, રુદ્ર, સૂર્ય, તેમજ વાયુ અને અગ્નિ; સિદ્ધો ગંધર્વો સાથે અને તેમ જ શુભ અપ્સરાઓ પણ (બધા) એકત્ર થયા.
Verse 49
पिशाचा गुह्यकाः सर्व इन्द्रो वरुण एव च । नागाः सर्वाः समाजग्मुः शुक्रो वाचस्पतिस्तथा
બધા પિશાચો અને ગુહ્યકો આવ્યા; ઇન્દ્ર અને વરુણ પણ. સર્વ નાગો ત્યાં એકત્ર થયા—શુક્ર અને બૃહસ્પતિ પણ.
Verse 50
ग्रहाः सर्वे सनक्षत्रा वसवोऽष्टौ ध्रुवा दयः । अंतरिक्षचराः सर्वे ये चान्ये नगवासिनः
નક્ષત્રો સહિત સર્વ ગ્રહો આવ્યા; અષ્ટ વસુઓ અને ધ્રુવ આદિ પણ. અંતરિક્ષમાં વિચરનાર સૌ, તેમજ પર્વતવાસી અન્ય સૌ પણ (બધા) એકત્ર થયા.
Verse 51
ब्रह्मादयः सुराः सर्वे वैकुण्ठं परया मुदा । मन्त्रणार्थं तदा ब्रह्मा विष्णवेऽमितते जसे
ત્યારે બ્રહ્મા આદિ સર્વ દેવો પરમ આનંદથી વૈકુંઠ ગયા. ત્યાં પરામર્શાર્થે લોકપિતામહ બ્રહ્મા અપરિમિત તેજવાળા વિષ્ણુ પાસે પહોંચ્યા.
Verse 52
गत्वा तस्मिंश्च वैकुण्ठे ब्रह्मा लोकपितामहः । ध्यात्वा मुहूर्तमाचष्ट विष्णुं प्रति सुहर्षितः
તે વૈકુંઠલોકમાં પહોંચી લોકપિતામહ બ્રહ્માએ ક્ષણમાત્ર ધ્યાન કર્યું; પછી અત્યંત હર્ષિત થઈ વિષ્ણુને સંબોધ્યા.
Verse 53
ब्रह्मोवाच । कृष्ण कृष्ण महाबाहो कृपालो परमेश्वर । स्रष्टा त्वं चैव हर्ता त्वं त्वमेव जगतः पिता
બ્રહ્મા બોલ્યા— “કૃષ્ણ, કૃષ્ણ! હે મહાબાહુ, હે કૃપાળુ પરમેશ્વર! તું જ સ્રષ્ટા છે, તું જ સંહારક; તું જ જગતનો પિતા છે.”
Verse 54
नमस्ते विष्णवे सौम्य नमस्ते गरुडध्वज । नमस्ते कम लाकांत नमस्तेब्रह्मरूपिणे
હે સૌમ્ય વિષ્ણુ, તમને નમસ્કાર; હે ગરુડધ્વજ, તમને નમસ્કાર. હે કમલાકાંત, તમને નમસ્કાર; હે બ્રહ્મરૂપધારી, તમને નમસ્કાર.
Verse 55
नमस्ते मत्स्यरूपाय विश्वरूपाय वै नमः । नमस्ते दैत्यनाशाय भक्तानामभयाय च
મત્સ્યરૂપને નમસ્કાર; વિશ્વરૂપને પણ નમસ્કાર. દૈત્યનાશકને નમસ્કાર, અને ભક્તોને અભય આપનારને નમસ્કાર.
Verse 56
कंसघ्नाय नमस्तेस्तु बलदैत्यजिते नमः । ब्रह्मणैवं स्तुतश्चासीत्प्रत्यक्षोऽसौ जनार्द्दनः
હે કંસઘ્ન! તમને નમસ્કાર; હે બલ નામના દૈત્યના વિજેતા! તમને નમસ્કાર. બ્રહ્માએ આ રીતે સ્તુતિ કરતાં એ જ જનાર્દન તેમના સમક્ષ પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થયા.
Verse 57
पीतांबरो घनश्यामो नागारिकृतवाहनः । चतुर्भुजो महा तेजाः शंखचक्रगदाधरः
તેઓ પીતાંબરધારી, ઘનમેઘ સમા શ્યામવર્ણ; નાગને વાહનરૂપે ધારણ કરનાર. ચતુર્ભુજ, મહાતેજસ્વી, શંખ-ચક્ર-ગદા ધારક હતા.
Verse 58
स्तूयमानः सुरैः सर्वैः स देवोऽमितविक्रमः । विद्याधरैस्तथा नागैः स्तूयमानश्च सर्वशः
એ અપરિમિત પરાક્રમી દેવ સર્વ દેવતાઓ દ્વારા સ્તુત થતો હતો; તેમજ વિદ્યાધરો અને નાગો દ્વારા પણ—ચારેય તરફ સર્વત્ર તેની સ્તુતિ થતી હતી.
Verse 59
उत्तस्थौ स तदा देवो भास्करामितदीप्तिमान् । कोटिरत्नप्रभाभास्वन्मुकुटादिविभूषितः
ત્યારે તે દેવ ઊભા થયા—અસંખ્ય સૂર્યો સમા દીપ્તિમાન. કરોડો રત્નોની પ્રભાથી ઝગમગતા મુકુટાદિ આભૂષણોથી તેઓ વિભૂષિત હતા.