Adhyaya 7

Verse 1

व्यास उवाच । संप्राप्य धर्मवाप्यां च यः कुर्यात्पितृतर्पणम् । तृप्तिं प्रयांति पितरो यावदिंद्राश्चतुर्दश

વ્યાસે કહ્યું—જે ધર્મવાપી પર પહોંચી પિતૃતર્પણ કરે, તેના પિતૃઓ ચતુર્દશ ઇન્દ્રોના સમય સુધી તૃપ્તિ પામે છે।

Verse 2

पितरश्चात्र पूज्याश्च स्वर्गता ये च पूर्वजाः । पिंडांश्च निर्वपेत्तेषां प्राप्येमां मुक्तिदायिकाम्

અહીં પિતૃઓ પૂજ્ય છે—જે પૂર્વજો સ્વર્ગગત થયા છે. આ મુક્તિદાયી સ્થાને પહોંચી તેમના માટે વિધિપૂર્વક પિંડ અર્પણ કરવો જોઈએ।

Verse 3

त्रेतायां पंच दिवसैर्द्वापरे त्रिदिनेन तु । एकचित्तेन यो विप्राः पिंडं दद्यात्कलौ युगे

ત્રેતાયુગમાં પાંચ દિવસમાં, દ્વાપરમાં ત્રણ દિવસમાં ફળ સિદ્ધ થાય; પરંતુ કલિયુગમાં, હે વિપ્રો, જે એકાગ્રચિત્તે પિંડદાન કરે તે શીઘ્ર ફળ પામે છે।

Verse 4

लोलुपा मानवा लोके संप्राप्ते तु कलौ युगे । परदाररता लोकाः स्त्रियोऽतिचपलाः पुनः

કલિયુગ આવતાં જગતમાં મનુષ્યો લોભી બને છે; પુરુષો પરસ્ત્રીમાં આસક્ત થાય છે અને સ્ત્રીઓ ફરી અત્યંત ચંચળ બને છે।

Verse 5

परद्रोहरताः सर्वे नरनारीनपुंसकाः । परनिन्दापरा नित्यं परच्छिद्रोपदर्शकाः

બધા—પુરુષ, સ્ત્રી અને નપુંસક—પરદ્રોહમાં રત થાય છે; તેઓ નિત્ય પરનિંદામાં તત્પર રહે છે અને સતત બીજાના દોષ દર્શાવે છે।

Verse 6

परोद्वेगकरा नूनं कलहा मित्रभेदिनः । सर्वे ते शुद्धतां यांति काजेशाः स्वयमब्रुवन्

નિશ્ચયે તેઓ પરને ઉદ્વેગ કરનાર, કલહપ્રિય અને મિત્રભેદ કરનાર બને છે; છતાં આ પવિત્ર પ્રભાવથી તેઓ સર્વે શુદ્ધિ પામે છે—એવું પ્રભુએ સ્વયં કહ્યું।

Verse 7

एतदुक्तं महाभाग धर्मारण्यस्य वर्णनम् । फलं चैवात्र सर्वं हि यदुक्तं शूलपाणिना

હે મહાભાગ! ધર્મારણ્યનું આ વર્ણન કહેવાયું; અને અહીંનાં સર્વ ફળ શૂલપાણિ ભગવાને જેમ કહ્યું તેમ જ છે।

Verse 8

वाङ्मनः कायशुद्धाश्च परदारपराङ्मुखाः । अद्रोहाश्च समाः क्रुद्धा मातापितृपरायणाः

તેઓ વાણી, મન અને કાયાથી શુદ્ધ બને છે; પરસ્ત્રી તરફથી વિમુખ રહે છે; અદ્રોહી, ક્રોધમાં પણ સમભાવવાળા, અને માતા-પિતાને પરાયણ રહે છે।

Verse 9

अलौल्या लोभरहिता दानधर्मपरायणाः । आस्तिकाश्चैव धर्मज्ञाः स्वामिभक्तिरताश्च ये

જે અચંચળ, લોભરહિત, દાન અને ધર્માચરણમાં પરાયણ—આસ્તિક, ધર્મજ્ઞ અને પોતાના સ્વામી-ઈશ્વરભક્તિમાં અડગ છે, એવા જન અહીં પ્રશંસિત છે.

Verse 10

पतिव्रता तु या नारी पतिशुश्रूषणे रता । अहिंसका आतिथेयाः स्वधर्मनिरताः सदा

જે સ્ત્રી પતિની સેવા કરવામાં રત રહે છે તે જ સાચી પતિવ્રતા; જે અહિંસક, અતિથિ-સત્કારમાં નિષ્ઠાવાન અને સદા પોતાના સ્વધર્મમાં નિરત રહે છે.

Verse 11

शौनक उवाच । शृणु सूत महाभाग सर्वधर्मविदांवर । गृहस्थानां सदाचारः श्रुतश्च त्वन्मुखान्मया

શૌનક બોલ્યા—હે મહાભાગ સૂત, સર્વધર્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ! ગૃહસ્થોના સદાચાર મેં તારા મુખેથી સાંભળ્યો છે.

Verse 12

एकं मनेप्सितं मेद्य तत्कथयस्व सूतज । पतिव्रतानां सर्वासां लक्षणं कीदृशं वद

મારા મનને પ્રિય એક વાત છે—તે કહો, હે સૂતપુત્ર! સર્વ પતિવ્રતાઓનાં લક્ષણો કેવા હોય છે તે વર્ણવો.

Verse 13

सूत उवाच । पतिव्रता गृहे यस्य सफलं तस्य जीवनम् । यस्यांगच्छायया तुल्या यत्कथा पुण्यकारिणी

સૂત બોલ્યા—જેના ઘરમાં પતિવ્રતા વસે છે, તેનું જીવન સફળ થાય છે. તેની સાન્નિધ્ય રક્ષક છાયાની સમાન છે, અને તેની કથા-કીર્તન પુણ્યકારક બને છે.

Verse 14

पतिव्रतास्त्वरुंधत्या सावित्र्याप्यनसूयया । शांडिल्या चैव सत्या च लक्ष्म्या च शतरूपया

પતિવ્રતા-ધર્મના આદર્શ રૂપે અરુન્ધતી, સાવિત્રી અને અનુસૂયા; તેમજ શાંડિલ્યા, સત્યાઃ, લક્ષ્મી અને શતરূপા પણ કીર્તિત છે.

Verse 15

मेनया च सुनीत्या च संज्ञया स्वाहया समाः । पतिव्रतानां धर्मा हि मुनिना च प्रकीर्तिताः

તેઓ મેના, સુનીતિ, સંજ્ઞા અને સ્વાહા સમાન પણ છે. નિશ્ચયે પતિવ્રતા સ્ત્રીઓના ધર્મો મুনિએ પ્રકીર્તિત કર્યા છે.

Verse 16

भुंक्ते भुक्ते स्वामिनि च तिष्ठ ति त्वनुतिष्ठति । विनिद्रिते या निद्राति प्रथमं परिबुध्यति

સ્વામી ભોજન કરે ત્યારે તે પણ ભોજન કરે; તેઓ ઊભા રહે ત્યારે તે અનુસરે. તેઓ સૂઈ જાય ત્યારે તે પણ સૂએ, પરંતુ સૌપ્રથમ જાગે તે જ.

Verse 17

अनलंकृतमात्मानं देशांते भर्तरि स्थिते । कार्यार्थं प्रोषिते क्वापि सर्व्वमंड नवर्जिता

પતિ ફરજના કાર્ય માટે અન્ય દેશમાં ક્યાંક ગયા હોય ત્યારે, તે પોતાને અલંકારરહિત રાખે છે અને સર્વ શૃંગાર-મંડન ત્યજી દે છે.

Verse 18

भर्तुर्नाम न गृह्णाति ह्यायुषोऽस्य हि वृद्धये । पुरुषांतरनामापि न गृह्णति कदाचन

તે પતિનું નામ ઉચ્ચારે નહીં—કહે છે કે તેથી તેની આયુષ્યવૃદ્ધિ થાય છે. તેમજ બીજા કોઈ પુરુષનું નામ પણ તે કદી લેતી નથી.

Verse 19

आकृष्टापि च नाक्रोशेत्ताडितापि प्रसीदति । इदं कुरु कृतं स्वामिन्मन्यतामिति वक्ति च

ખેંચાય તોય તે ચીસ ન પાડે; માર પડ્યો તોય શાંત અને પ્રસન્ન રહે. તે કહે—“સ્વામી, આ કરો; કરેલું જ માનશો.”

Verse 20

आहूता गृहकार्याणि त्यक्त्वा गच्छति सत्वरम् । किमर्थं व्याहृता नाथ स प्रसादो विधीयताम्

બુલાવતાં જ તે ઘરકામ છોડીને તુરંત આવે. અને પૂછે—“નાથ, શા માટે બોલાવ્યા? કૃપા કરીને આજ્ઞા આપો.”

Verse 21

न चिरं तिष्ठति द्वारि न द्वारमुपसेवते । अदातव्यं स्वयं किंचित्कर्हिचिन्न ददात्यपि

તે દ્વાર પર લાંબો સમય ઊભી ન રહે, પ્રવેશદ્વાર પાસે નિષ્કારણ ન ફરતી રહે. અને જે આપવું યોગ્ય નથી તે કદી પોતેથી ન આપે.

Verse 22

पूजोपकरणं सर्वम नुक्ता साधयेत्स्वयम् । नियमोदकबर्हींषि यत्र पुष्पाक्षतादिकम्

પૂજાના સર્વ ઉપકરણો તે કહ્યા વિના પોતે જ તૈયાર કરે—નિયમોદક, બર્હિ/કુશ, તેમજ પુષ્પ, અક્ષત વગેરે.

Verse 23

प्रतीक्षमाणा च वरं यथाकालोचितं हि यत् । तदुपस्थापयेत्सर्वमनुद्वि ग्नातिहृष्टवत्

સાવધાનીથી રાહ જોઈ, સમયોચિત જે યોગ્ય હોય તે બધું રજૂ કરે—ન ઉદ્વેગથી, ન અતિ હર્ષથી, સ્થિર ચિત્તે.

Verse 24

सेवते भर्त्तुरुच्छिष्टमिष्टमन्नं फलादिकम् । दूरतो वर्ज्जयेदेषा समाजोत्सवदर्शनम्

તે પતિના ઉચ્છિષ્ટ—પ્રિય અન્ન, ફળ વગેરે—નું જ સેવન કરે. અને જાહેર સભા તથા ઉત્સવ-મનોરંજનનું દર્શન દૂરથી ટાળે.

Verse 25

न गच्छेत्तीर्थयात्रादिविवाहप्रेक्षणा दिषु । सुखसुप्तं सुखासीनं रममाणं यदृच्छया

તે તીર્થયાત્રા વગેરેમાં ન જાય અને લગ્ન-પ્રેક્ષણ જેવા પ્રસંગોમાં પણ ન જાય. પતિ યદૃચ્છાએ સુખથી સૂતો હોય, આરામથી બેઠો હોય કે આનંદમાં હોય, તોય તેને અવગણીને સ્વેચ્છાચાર ન કરે.

Verse 26

अंतरायेऽपि कार्येषु पतिं नोत्थापयेत्क्वचित् । स्त्रीधर्मिणी त्रिरात्रं तु स्वमुखं नैव दर्शयेत्

કાર્યોમાં વિઘ્ન પડ્યું હોય તોય તે કદી પતિને જગાડે નહીં. અને સ્ત્રીધર્મનું નિયમવ્રત પાળનારી સ્ત્રી ત્રણ રાત સુધી પોતાનું મુખ દર્શાવશે નહીં.

Verse 27

स्ववाक्यं श्रावयेन्नापि यावत्स्नात्वा न शुध्यति । सुस्नाता भर्तृवदनमीक्षेतान्यस्य न क्वचित् । अथवा मनसि ध्यात्वा पतिं भानुं विलोकयेत्

સ્નાન કરીને શુદ્ધ ન થાય ત્યાં સુધી તે પોતાના શબ્દો પણ ન બોલે. સારી રીતે સ્નાન કર્યા પછી તે માત્ર પતિના મુખનું દર્શન કરે, અન્ય પુરુષનું કદી નહીં. અથવા મનમાં પતિનું ધ્યાન કરીને સૂર્યનું દર્શન કરે.

Verse 28

हरिद्रां कुकुमं चैव सिंदूरं कज्जलं तथा । कूर्पासकं च तांबूलं मांगल्याभरणं शुभम्

હળદર, કુંકુમ (કેસર), સિંદૂર અને કાજળ; તેમજ કપાસ અને તાંબૂલ; અને સૌભાગ્યના શુભ માંગલિક આભૂષણો—આ બધું કલ્યાણકારી કહેવાયું છે.

Verse 29

केशसंस्कारकं चैव करकर्णादिभूषणम् । भर्तुरायुष्यमिच्छंती दूरयेन्न पतिव्रता

પતિવ્રતા સ્ત્રી પતિના દીર્ઘ આયુષ્યની ઇચ્છાથી અતિશય કેશસજ્જા તથા હાથ, કાન વગેરેના આભૂષણોથી દૂર રહે।

Verse 30

भर्तृविद्वेषिणीं नारीं नैषा संभाषते क्वचित् । नैकाकिनी क्वचिद्भूयान्न नग्ना स्नाति च क्वचित्

જે સ્ત્રી પતિનો દ્વેષ કરે તેની સાથે તે ક્યારેય વાતચીત ન કરે. તે ક્યાંય એકલી ન રહે અને ક્યારેય નિર્વસ્ત્ર થઈ સ્નાન ન કરે।

Verse 31

नोलूखले न मुशले न वर्द्धन्यां दृषद्यपि । न यंत्रके न देहल्यां सती चोपविशेत्क्वचित्

સતી સ્ત્રીએ ક્યારેય ઉખળ, મુસળ, વઢણી/છાજ, દળણપથ્થર પર પણ ન બેસવું; ન યંત્ર પર અને ન દેહળી (દ્વારની ઓટ) પર બેસવું।

Verse 32

विना व्यवायसमयात्प्रागल्भ्यं न क्वचिच्चरेत । यत्रयत्र रुचिर्भर्तुस्तत्र प्रेमवती सदा

યોગ્ય દાંપત્યસમય સિવાય તે ક્યાંય પણ અતિપ્રાગલ્ભ્ય/ઉદ્ધત વર્તન ન કરે. જ્યાં જ્યાં પતિની રુચિ હોય ત્યાં ત્યાં તે સદા પ્રેમાળ અને અનુકૂળ રહે।

Verse 33

इदमेव व्रतं स्त्रीणामयमेव परो वृषः । इयमेव च पूजा च भर्तुर्वाक्यं न लंघयेत्

સ્ત્રીઓ માટે આ જ વ્રત છે, આ જ પરમ ધર્મ છે; આ જ તેમની પૂજા પણ છે—તે પતિના વચનનું ક્યારેય ઉલ્લંઘન ન કરે।

Verse 34

क्लीबं वा दुरवस्थं वा व्याधितं वृद्धमेव वा । सुस्थिरं दुःस्थिरं वापि पतिमेकं न लंघयेत्

પતિ નપુંસક હોય, દુર્દશામાં હોય, રોગી હોય કે વૃદ્ધ—સ્થિર હોય કે અસ્થિર—સ્ત્રીએ પોતાના એકમાત્ર પતિનો ત્યાગ કે ઉલ્લંઘન ન કરવું જોઈએ।

Verse 35

सर्पिर्लव णहिंग्वादिक्षयेऽपि व पति व्रता । पतिं नास्तीति न ब्रूयादायसीषु न भोजयेत्

ઘી, મીઠું, હિંગ વગેરે ખૂટી જાય તોય પતિવ્રતા સ્ત્રીએ ‘પતિ માટે કંઈ નથી’ એમ ન કહેવું; અને લોખંડના વાસણમાં ભોજન ન પીરસવું।

Verse 36

तीर्थस्नानार्थिनी चैव पतिपादोदकं पिबेत् । शंकरादपि वा विष्णोः पतिरेवाधि कः स्त्रियः

જો તે તીર્થસ્નાનનું પુણ્ય ઇચ્છે તો પતિના પાદપ્રક્ષાલનનું જળ પીવે; કારણ કે સ્ત્રી માટે પતિ શંકર કે વિષ્ણુ કરતાં પણ અધિક પૂજ્ય માનવામાં આવે છે।

Verse 37

व्रतोपवामनियमं पतिमुल्लंघ्य या चरेत् । आयुष्यं हरते भर्तुर्मृता निरयमृच्छति

જે સ્ત્રી પતિને અવગણીને વ્રત, ઉપવાસ અથવા નિયમ આચરે છે, તે પતિનું આયુષ્ય હરે છે; અને મૃત્યુ પછી નરકને પામે છે।

Verse 38

उक्ता प्रत्युत्तरं दद्यान्नारी या क्रोधत त्परा । सरमा जायते ग्रामे शृगाली निर्जने वने

જે સ્ત્રી ઉપદેશ મળ્યા છતાં ક્રોધથી પ્રત્યुत્તર આપે છે, તે ગામમાં કૂતરી બની અને નિર્જન વનમાં શિયાળણી બની જન્મે છે—એવું કહેવાયું છે।

Verse 39

स्त्रीणां हि परमश्चैको नियमः समुदाहृतः । अभ्यर्च्य चरणौ भतुर्भो क्तव्यं कृतनिश्चया

સ્ત્રીઓ માટે એક પરમ નિયમ જણાવાયો છે—દૃઢ નિશ્ચયથી પતિના ચરણોની પૂજા કરીને પછી જ ભોજન કરવું જોઈએ।

Verse 40

उच्चासनं न सेवेत न व्रजेत्परवेश्मसु । तत्र पारुष्यवाक्यानि ब्रूयान्नैव कदाचन

તેણે ઊંચા આસનનો આશ્રય ન લેવો, પરના ઘરમાં ન જવું; અને ત્યાં ક્યારેય કઠોર વચન ન બોલવા।

Verse 41

गुरूणां सन्निधौ वापि नोच्चैर्ब्रु यान्नवाहयेत्

ગુરુઓ/વડિલોની સન્નિધિમાં પણ ઊંચા સ્વરે ન બોલવું, અને ઉદ્ધત કે અયોગ્ય વર્તન ન કરવું।

Verse 42

या भर्तारं परित्यज्य रहश्चरति दुर्मतिः । उलूकी जायते क्रूरा वृक्षकोटरशायिनी

જે દુર્મતિ સ્ત્રી પતિને ત્યજી ગુપ્ત રીતે ભ્રમે, તે ક્રૂર ઉલૂકી (માદા ઘુવડ) બની વૃક્ષના ખોળામાં શયન કરતી જન્મે છે।

Verse 43

ताडिता ताडयेच्चेत्तं सा व्याघ्री वृषदंशिका । कटाक्षयति याऽन्यं वै केकराक्षी तु सा भवेत्

જો માર ખાઈને પણ તે તેને પાછો મારે, તો તે ‘વૃષદંશિકા’ વ્યાઘ્રી બને; અને જે બીજાને કટાક્ષ કરે, તે ‘કેકરાક્ષી’ (ભેંગી નજરવાળી) બને છે।

Verse 44

या भर्तारं परित्यज्य मिष्टमश्नाति केवलम् । ग्रामे सा सूकरी भूयाद्वल्गुली वाथ विङ्भुजा

જે સ્ત્રી પતિનો ત્યાગ કરીને એકલી મિષ્ટાન્ન ખાય છે, તે ગામમાં ડુક્કર, ચામાચીડિયું અથવા વિષ્ટા ખાનાર બને છે.

Verse 45

हुन्त्वंकृत्याप्रियं ब्रूते मूका सा जायते खलु । या सपत्नीं सदैर्ष्येत दुर्भगा सा पुनःपुनः । दृष्टिं विलुप्य भर्तुर्या कंचिदन्यं समीक्षते

જે હુંકાર કરીને અપ્રિય બોલે છે તે મૂંગી જન્મે છે. જે શોક્યની સદાય ઈર્ષ્યા કરે છે તે વારંવાર દુર્ભાગી બને છે. જે પતિ પરથી નજર હટાવીને અન્યને જુએ છે...

Verse 46

काणा च विमुखा वापि कुरूपापि च जायते । बाह्यादायांतमालोक्य त्वरिता च जलासनैः । तांबूलैर्व्यजनैश्चैव पादसंवाहनादिभिः

તે કાણી, વિમુખ અથવા કદરૂપી જન્મે છે. પતિને બહારથી આવેલો જોઈને જળ, આસન, પાન, પંખો અને પગ દબાવવા વગેરે સેવાઓથી ત્વરિત સત્કાર કરવો જોઈએ.

Verse 47

तथैव चारुवचनैः स्वेदसंनोदनैः परैः । या प्रियं प्रीणयेत्प्रीता त्रिलोकी प्रीणिता तया । मितं ददाति हि पिता मितं भ्राता सुतं सुतः

તેમજ મધુર વચનો અને પરસેવો લૂછવા વગેરેથી જે પ્રેમપૂર્વક પતિને પ્રસન્ન કરે છે, તેણે ત્રણેય લોકને પ્રસન્ન કર્યા છે. પિતા, ભાઈ અને પુત્ર તો મર્યાદિત જ આપે છે.

Verse 48

अमितस्य हि दातारं भर्तारं का न पूजयेत् । भर्ता देवो गुरुर्भर्ता धर्मतीर्थव्रतानि च । तस्मात्सर्वं परित्यज्य पतिमेकं समर्चयेत्

અમિત સુખ આપનાર પતિની પૂજા કોણ ન કરે? પતિ જ દેવ છે, પતિ જ ગુરુ છે, પતિ જ ધર્મ, તીર્થ અને વ્રત છે. તેથી બધું છોડીને એકમાત્ર પતિનું જ પૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 49

जीवहीनो यथा देही क्षणादशुचितां व्रजेत् । भर्तृहीना तथा योषित्सुस्नाताप्य शुचिः सदा

જેમ જીવવિહોણું દેહ ક્ષણમાં અશુચિ થઈ જાય છે, તેમ પતિહીન સ્ત્રી સ્નાન કરેલું હોવા છતાં સદા અશુચિ ગણાય છે—એવું આ ધર્મવચન કહે છે।

Verse 50

अमंगलेभ्यः सर्वेभ्यो विधवा स्यादमंगला । विधवादर्शनात्सिद्धिः क्वापि जातु न जायते

બધા અમંગળોમાં વિધવા પરમ અમંગળ કહેવાય છે; વિધવાનાં દર્શનમાત્રથી ક્યાંય ક્યારેય સિદ્ધિ થતી નથી—એવું આ વચન કહે છે।

Verse 51

विहाय मातरं चैकां सर्वा मंगलवर्जिताः । तदाशिषमपि प्राज्ञस्त्यजेदाशीविषोपमाम्

માતાને એકલીને છોડીને બાકીના (એવા લોકો) મંગલવિહોણા કહેવાયા છે; તેથી તેમની આશીર્વાદને પણ વિદ્વાન પુરુષે ત્યજી દેવી—તેને વિષધર સર્પ સમાન માનીને।

Verse 52

कन्याविवाहसमये वाचयेयुरिति द्विजाः । भर्तुः सहचरी भूयाज्जीवतो ऽजीवतोपि वा

કન્યાવિવાહ સમયે દ્વિજોએ તેણીને આ વચન બોલાવવું—“પતિ જીવતો હોય કે ન હોય, હું તેની સહચરી બની રહું।”

Verse 53

अनुव्रजन्ती भर्तारं गृहात्पितृवनं मुदा । पदेपदेश्वमेधस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम्

જે પત્ની આનંદથી ઘરેથી પતિને અનુસરી ‘પિતૃવન’ તરફ જાય છે, તે દરેક પગલે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પામે છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 54

व्यालग्राही यथा व्यालं बलादुद्धरते बिलात् । एवमुत्क्रम्य दूतेभ्यः पतिं स्वर्गं व्रजेत्सती

જેમ સાપ પકડનાર બળપૂર્વક બિલ્લમાંથી સાપને બહાર ખેંચે છે, તેમ સતી યમદૂતોને વટાવી પતિને લઈને સ્વર્ગે જાય છે।

Verse 55

यमदूताः पलायंते तामालोक्य पतिव्रताम् । तपनस्तप्यते नूनं दहनोपि च दह्यते

તે પતિવ્રતાને જોઈ યમદૂતો ભાગી જાય છે; નિશ્ચયે સૂર્ય પણ તપે છે અને અગ્નિ પણ જાણે દહે છે।

Verse 56

कंपंते सर्वतेजांसि दृष्ट्वा पातिव्रतं महः । यावत्स्वलोमसंख्यास्ति तावत्कोट्ययुतानि च

પતિવ્રતાનું તે મહાતેજ જોઈ સર્વ તેજસ્વી શક્તિઓ કંપે છે; શરીરમાં જેટલા રોમ, તેટલા કોટિ-અયુત પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 57

भर्त्रा स्वर्गसुखं भुंक्ते रममाणा पतिव्रता । धन्या सा जननी लोके धन्योऽसौ जनकः पुनः

પતિવ્રતા સ્ત્રી પતિ સાથે રમતી રમતી સ્વર્ગસુખ ભોગવે છે; લોકમાં તેની માતા ધન્ય છે અને તેનો પિતા પણ ફરી ધન્ય છે।

Verse 58

धन्यः स च पतिः श्रीमान्येषां गेहे पतिव्रता । पितृवंश्या मातृवंश्याः पतिवंश्यास्त्रयस्त्रयः । पतिव्रतायाः पुण्येन स्वर्गसौख्यानि भुंजते

જેનાં ઘરમાં પતિવ્રતા સ્ત્રી હોય તે પતિ ધન્ય અને શ્રીસમ્પન્ન છે. પિતૃવંશ, માતૃવંશ અને પતિવંશની ત્રણ-ત્રણ પેઢીઓ તે પતિવ્રતાના પુણ્યથી સ્વર્ગસુખ ભોગવે છે।

Verse 59

शीलभंगेन दुर्वृत्ताः पातयंति कुलत्रयम् । पितुर्मातुस्तथा पत्युरिहारमुत्र च दुःखिताः

શીલભંગથી દુર્વૃત્ત લોકો ત્રિકુલનો પાત કરે છે; અને પિતા, માતા તથા પતિને ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેમાં દુઃખ આપે છે।

Verse 60

पतिव्रतायाश्चरणो यत्रयत्र स्पृशेद्भुवम् । सा तीर्थभूमिर्म्मान्येति नात्र भारोऽस्ति पावनः

પતિવ્રતાના ચરણ જ્યાં જ્યાં ધરતીને સ્પર્શે છે, તે સ્થાન તીર્થભૂમિ તરીકે માન્ય થાય છે; તેમાં શંકા નથી—તેની પાવન શક્તિ મહાન છે।

Verse 61

बिभ्यत्पतिव्रतास्पर्शं कुरुते भानुमानपि । सोमो गन्धर्व एवापि स्वपावित्र्याय नान्यथा

પતિવ્રતાના સ્પર્શથી ભય પામીને પણ તેજસ્વી સૂર્ય તેને ઇચ્છે છે; ચંદ્ર અને ગંધર્વ પણ માત્ર પોતાની પવિત્રતા માટે જ—બીજા કારણથી નહીં—એવું કરે છે।

Verse 62

आपः पतिव्रतास्पर्शमभिलष्यंति सर्वदा । गायत्र्याघविनाशो नो पातिव्रत्येन साऽघनुत्

જળો સદા પતિવ્રતાના સ્પર્શની ઇચ્છા રાખે છે. અમારા માટે ગાયત્રી-સંબંધિત પાપનાશક શક્તિ પણ તેના પતિવ્રતધર્મથી જ સિદ્ધ થાય છે—તે એ નಿಷ್ಠાથી પાપ દૂર કરે છે।

Verse 63

गृहेगृहे न किं नार्य्यो रूपलावण्यगर्विताः । परं विश्वेशभक्त्यैव लभ्यते स्त्री पति व्रता

ઘરે ઘરે રૂપ-લાવણ્યનો ગર્વ ધરાવતી સ્ત્રીઓ હોય છે; પરંતુ સાચી પતિવ્રતા સતી માત્ર પરમ વિશ્વેશ-ભક્તિથી જ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 64

भार्या मूलं गृहस्थस्य भार्या मूलं सुखस्य च । भार्या धर्मफलायैव भार्या संतानवृद्धये

ગૃહસ્થના જીવનનું મૂળ પત્ની છે અને સુખનું મૂળ પણ તે જ છે. ધર્મફળની સિદ્ધિ માટે પત્ની છે અને સંતાનવૃદ્ધિ માટે પણ પત્ની જ છે.

Verse 65

परलोकस्त्वयं लोको जीयते भार्यया द्वयम् । देवपित्रतिथीनां च तृप्तिः स्याद्भार्यया गृहे । गृहस्थः स तु विज्ञेयो गृहे यस्य पतिव्रता

આ લોક અને પરલોક—બન્નેનું પાલન પત્ની દ્વારા થાય છે. ઘરમાં દેવો, પિતૃઓ અને અતિથિઓની તૃપ્તિ પણ પત્નીથી જ થાય છે. જેના ઘરમાં પતિવ્રતા પત્ની હોય, તે જ સાચો ગૃહસ્થ ગણાય.

Verse 66

यथा गंगावगाहेन शरीरं पावनं भवेत् । तथा पतिव्रतां दृष्ट्वा सदनं पावनं भवेत्

જેમ ગંગામાં સ્નાન કરવાથી શરીર પવિત્ર થાય છે, તેમ પતિવ્રતાનું દર્શન માત્રથી જ ઘર પણ પવિત્ર બને છે.

Verse 67

पर्यंकशायिनी नारी विधवा पातयेत्पतिम् । तस्माद्भूशयनं कार्य्यं पतिसौख्यसमीहया

ઉંચા પલંગ પર સૂતી સ્ત્રી પતિને દુર્ભાગ્યમાં પાડી પોતે વિધવા બની શકે; તેથી પતિના કલ્યાણની ઇચ્છાથી જમીન પર શયન કરવું જોઈએ.

Verse 68

नैवांगोद्वर्त्तनं कार्य्यं स्त्रिया विधवया क्वचित् । गन्धद्रव्यस्य संभोगो नैव कार्य्यस्तया क्वचित्

વિધવા સ્ત્રીએ ક્યારેય અંગો પર ઉબટન/માલિશ ન કરવી; તેમજ સુગંધિત દ્રવ્યો, ઇત્ર વગેરેનો ઉપભોગ પણ ક્યારેય ન કરવો.

Verse 69

तर्प्पणं प्रत्यहं कार्यं भर्तुः कुशतिलोदकैः । तत्पितुस्तत्पितुश्चापि नामगोत्रादिपूर्वकम्

પ્રતિદિન કુશા અને તિલમિશ્રિત જળથી પતિનું તર્પણ કરવું જોઈએ; તેમજ તેમના પિતા અને પિતામહનું પણ નામ‑ગોત્ર આદિ ઉચ્ચારીને તર્પણ કરવું જોઈએ।

Verse 70

विष्णोः संपूजनं कार्यं पतिबुद्ध्या न चान्यथा । पतिमेव सदा ध्यायेद्विष्णुरूपधरं हरिम्

વિષ્ણુનું સંપૂર્ણ પૂજન પતિ‑બુદ્ધિથી જ કરવું જોઈએ, અન્યથા નહીં; અને વિષ્ણુરૂપ ધારણ કરનાર હરિરૂપે પતિનું સદા ધ્યાન કરવું જોઈએ।

Verse 71

यद्यदिष्टतमं लोके यद्यत्पत्युः समीहितम् । तत्तद्गुणवते देयं पतिप्रीणनकाम्यया

લોકમાં જે જે અતિ પ્રિય હોય અને પતિને જે જે ઇચ્છિત હોય, તે તે વસ્તુ ગુણવાન યોગ્યને દાન આપવી જોઈએ—પતિને પ્રસન્ન કરવાની ઇચ્છાથી।

Verse 72

वैशाखे कार्त्तिके मासे विशेषनियमांश्चरेत् । स्नानं दानं तीर्थयात्रां पुराणश्रवणं मुहुः

વૈશાખ અને કાર્તિક માસમાં વિશેષ નિયમોનું આચરણ કરવું જોઈએ—વારંવાર પવિત્ર સ્નાન, દાન, તીર્થયાત્રા અને પુરાણશ્રવણ કરવું જોઈએ।

Verse 73

वैशाखे जलकुम्भाश्च कार्त्तिके घृतदीपिकाः । माघे धान्यतिलोत्सर्गः स्वर्गलोके विशिष्यते

વૈશાખમાં જળકુંભદાન, કાર્તિકમાં ઘૃતદીપ અર્પણ, અને માઘમાં ધાન્ય તથા તિલદાન—આ બધું સ્વર્ગલોકમાં વિશેષ ફળ આપનારું કહેવાયું છે।

Verse 74

प्रपा कार्या च वैशाखे देवे देया गलंतिका । उशीरं व्यजनं छत्रं सूक्ष्मवासांसि चंदनम्

વૈશાખમાં પ્રપા (પાણીની છાવણી) કરાવવી અને દેવસેવા માટે ગલંતિકા (પાણી ગાળવાની છણી) દાન આપવી. તેમજ સુગંધિત ઉશીર, પંખા, છત્ર, સૂક્ષ્મ વસ્ત્રો અને ચંદન પણ અર્પણ કરવું.

Verse 75

सकर्पूरं च तांबूलं पुष्पदानं तथैव च । जलपात्राण्यनेकानि तथा पुष्पगृहाणि च

કપૂરયુક્ત તાંબૂલ અર્પણ કરવું અને પુષ્પદાન પણ કરવું. અનેક જળપાત્રો દાન આપવા, તેમજ પુષ્પગૃહો (ફૂલ અર્પણના સ્થાન) પણ દાન કરવા.

Verse 76

पानानि च विचित्राणि द्राक्षारंभाफलानि च । देयानि द्विजमुख्येभ्यः पतिर्मे प्रीयतामिति

વિવિધ પ્રકારનાં પાનિય, દ્રાક્ષ, કેળાં અને અન્ય ફળો શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને (બ્રાહ્મણોને) દાન આપીને કહેવું—“મારો પતિ પ્રસન્ન થાઓ.”

Verse 77

ऊर्ज्जे यवान्नमश्नीयादेकान्नमथवा पुनः । वृन्ताकं सूरणं चैव शूकशिंबीं च वर्जयेत्

ઊર્જ (કાર્તિક) માસમાં યવનું અન્ન ખાવું, અથવા એક વખત જ ભોજન કરવું. રીંગણ, સૂરણ અને શીંગવાળા શિમ્બી/દાળવર્ગને વर्जવું.

Verse 78

कार्त्तिके वर्जयेत्तैलं कांस्यं चापि विवर्जयेत् । कार्त्तिके मौननियमे चारुघण्टां प्रदापयेत्

કાર્તિકમાં તેલ વર્જવું અને કાંસ્ય (કાંસું/પિત્તળસમાન ધાતુ)નો ઉપયોગ પણ ટાળવો. કાર્તિકના મૌનનિયમમાં સુંદર ઘંટ દાન આપવો.

Verse 79

पत्रभोजी कांस्यपात्रं घृतपूर्णं प्रयच्छति । भूमिशय्याव्रते देया शय्या श्लक्ष्णा सतूलिका

જે પાનપાત્રમાં ભોજન કરે તે ઘીથી ભરેલું કાંસ્યપાત્ર દાન આપે. અને ભૂમિશય્યા-વ્રતમાં ગાદી સહિત મૃદુ, સમતળ શય્યા દાન કરવી જોઈએ.

Verse 80

फलत्यागे फलं देयं रसत्यागे च तद्रसः । धान्यत्यागे च तद्धान्यमथवा शालयः स्मृताः । धेनुं दद्यात्प्रयत्ने न सालंकारा सकांचनाम्

ફળત્યાગે ફળ દાન આપવું, રસત્યાગે તે જ રસ દાન આપવો. ધાન્યત્યાગે તે જ ધાન્ય—અથવા પરંપરા મુજબ ધાન્યશાળા/ભંડાર પણ. વિશેષ પ્રયત્નથી અલંકારયુક્ત, સ્વર્ણસહિત ધેનુ દાન કરવી.

Verse 82

इत्यादिविधवानां च नियमाः संप्रकीर्तिताः । तेषां फलमिदं राजन्नान्येषां च कदाचन

આ રીતે આવા તથા સમાન વ્રતોના નિયમો સંપૂર્ણ રીતે કહ્યા. હે રાજન, આ ફળ તેમનું જ છે; અન્યનું કદી નથી.

Verse 83

धर्मवापीं समासाद्य दानं दद्याद्विचक्षणः । कोटिधा वर्द्धते नित्यं ब्रह्मणो वचनं यथा

ધર્મવાપી પાસે જઈને વિવેકી પુરુષે દાન કરવું. બ્રહ્માના વચન મુજબ તે દાન નિત્ય કરોડગણું વધે છે.

Verse 85

धर्मक्षेत्रे तु संप्राप्य श्राद्धं कुर्यादतंद्रितः । तस्य संवत्सरं यावत्तृप्ताः स्युः पितरो धुवम्

ધર્મક્ષેત્રમાં પહોંચી બેદરકારી વિના શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ. તેનાથી પિતૃગણ નિશ્ચિત રીતે એક વર્ષ સુધી તૃપ્ત રહે છે.

Verse 86

ये चान्ये पूर्वजाः स्वर्गे ये चान्ये नरकौकसः । ये च तिर्यक्त्वमापन्ना ये च भूतादिसंस्थिताः

અને જે અન્ય પિતૃઓ સ્વર્ગમાં સ્થિત છે, તથા જે અન્ય નરકમાં નિવાસ કરે છે; જે તિર્યક્-યોનિ (પશુ આદિ) પ્રાપ્ત થયા છે, અને જે ભૂત-પ્રેતાદિ સમૂહમાં સ્થિત છે—

Verse 87

तान्सर्वान्धर्मकूपे वै श्राद्धं कुर्याद्यथाविधि । अत्र प्रकिरणं यत्तु मनुष्यैः क्रियते भुवि । तेन ते तृप्तिमायांति ये पिशाचत्वमागताः

તેમ સૌ માટે ધર્મકૂપે નિયમ મુજબ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ. અહીં પૃથ્વી પર મનુષ્યો જે અન્નાદિનું પ્રકિરણ (છાંટવું/વિખેરવું) કરે છે, તેનાથી પિશાચત્વ પ્રાપ્ત પિતૃઓ તૃપ્તિ પામે છે.

Verse 88

येषां तु स्नानवस्त्रोत्थं भूमौ पतति पुत्रक । तेन ये तरुतां प्राप्तास्तेषां तृप्तिः प्रजायते

હે પુત્ર! જેમના સ્નાનવસ્ત્રમાંથી ટપકેલું જળ ભૂમિ પર પડે છે, તે પુણ્યથી વૃક્ષત્વ પ્રાપ્ત પિતૃઓને તૃપ્તિ થાય છે.

Verse 89

या वै यवानां कणिकाः पतंति धरणीतले । ताभिराप्यायनं तेषां ये तु देवत्वमागताः

ધરણીતળ પર પડતા યવના કણોથી દેવત્વ પ્રાપ્ત પિતૃઓનું પોષણ અને બળવર્ધન થાય છે.

Verse 90

उद्धृतेष्यथ पिंडेषु यावान्नकणिका भुवि । ताभिराप्यायनं तेषां ये च पातालमागताः

પિંડો ઉઠાવ્યા પછી ભૂમિ પર જેટલો અન્નનો સૂક્ષ્મ કણ રહે છે, તેનાથી પાતાળ ગયેલા પિતૃઓનું પોષણ થાય છે.

Verse 91

ये वा वर्णाश्रमाचारक्रियालोपा ह्यसंस्कृताः । विपन्नास्ते भवंत्यत्र संमार्जनजलाशिनः

જે વર્ણાશ્રમના આચાર‑કર્મોનો લોપ કરી, યોગ્ય સંસ્કાર વિના સ્વધર્મથી પતિત થાય છે, તેઓ અહીં ઝાડૂ‑પોંછાના શુદ્ધિકરણ‑જળ પર જીવતા બને છે।

Verse 92

भुक्त्वा वाचमनं यच्च जलं पतति भूतले । ब्राह्मणानां तथैवान्ये तेन तृप्तिं प्रयांति वै

ભોજન પછી આચમનનું જે જળ ભૂમિ પર પડે છે, તે જળથી બ્રાહ્મણો તેમજ અન્ય લોકો પણ પરલોકમાં તૃપ્તિ પામે છે।

Verse 93

एवं यो यजमानश्च यच्च तेषां द्विजन्मनाम् । क्वचिज्जलान्नविक्षेपः शुचिरस्पृष्ट एव च

આ રીતે યજમાન અને તે દ્વિજજનો માટે ક્યાંય જળ કે અન્ન બેદરકારીથી છાંટવું ન જોઈએ; શુચિ રહી અશુચિ‑સ્પર્શથી રહિત રહેવું જોઈએ।

Verse 94

ये चान्ये नरके जातास्तत्र योन्यंतरं गताः । प्रयांत्याप्यायनं वत्स सम्यक्छ्राद्धक्रियावताम्

અને જે અન્ય નરકમાં જન્મીને ત્યાં અન્ય યોનિઓમાં ગયા છે, હે વત્સ, સમ્યક રીતે શ્રાદ્ધ કરનારાઓની શ્રાદ્ધક્રિયા દ્વારા તેઓ પણ પોષણ અને શાંતિ પામે છે।

Verse 95

अन्यायोपार्जितैर्द्रव्यैः श्राद्धं यत्क्रियते नरैः । तृप्यंति तेन चण्डालपुल्कसादिषु योनिषु

જો મનુષ્યો અન્યાયથી ઉપાર્જિત દ્રવ્યથી શ્રાદ્ધ કરે, તો તે અર્પણથી ચાંડાલ, પુલ્કસ વગેરે યોનિઓમાં રહેલા જીવો તૃપ્ત થાય છે।

Verse 96

एवमाप्यायिता वत्स तेन चानेक । बांधवाः श्राद्धं कर्तुमशक्तिश्चेच्छाकैरपि हि जायते

આ રીતે, વત્સ, તે કર્મથી અનેક બાંધવો તૃપ્ત અને પોષિત થાય છે; અને જે સંપૂર્ણ રીતે શ્રાદ્ધ કરવા અસમર્થ હોય, તેને પણ શાકથી તો શ્રાદ્ધ કરવાનું ઇચ્છા-સંકલ્પ ઊપજે છે—અને તે પણ ફળદાયી છે.

Verse 97

तस्माच्छ्राद्धं नरो भक्त्या शाकैरपि यथाविधि । कुरुते कुर्वतः श्राद्धं कुलं क्वचिन्न सीदति

અતએવ મનુષ્યે વિધિ પ્રમાણે ભક્તિભાવથી, શાકથી પણ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; જે શ્રાદ્ધ કરે છે તેનું કુળ ક્યારેય પતન પામતું નથી.

Verse 98

पापं यदि कृतं सर्वं पापं च वर्द्धते ध्रुवम् । कुर्वाणो नरके घोरे पच्यते नात्र संशयः

જો પાપ કરવામાં આવે તો તે પાપ નિશ્ચિત રીતે વધે છે; તેમાં જ અડગ રહેનારો મનુષ્ય ભયંકર નરકમાં દહે છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 99

यथा पुण्यं तथा पापं कृतं कर्म शुभाशुभम् । तत्सर्वं वर्द्धते नूनं धर्मारण्ये नृपोत्तम

હે નૃપોત્તમ! જેમ પુણ્ય તેમ પાપ—શુભ કે અશુભ જે કર્મ કરવામાં આવે, તે બધું ધર્મારણ્યમાં નિશ્ચિત રીતે વધે છે.

Verse 100

कामिकं कामदं देवं योगिनां मुक्तिदायकम् । सिद्धानां सिद्धिदं प्रोक्तं धर्मारण्यं तु सर्वदा

ધર્મારણ્ય હંમેશાં એવું કહેવાયું છે—કામના ધરાવનાર માટે કામદ દેવસમાન, યોગીઓ માટે મુક્તિદાયક, અને સિદ્ધો માટે સિદ્ધિપ્રદ.