Adhyaya 40

Verse 1

नारद उवाच । ज्ञातिभेदे तु संजाते तस्मिन्मोहेरके पुरे । त्रैविद्यैः किं कृतं ब्रह्मंस्तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः

નારદે કહ્યું—હે બ્રહ્મન્! મોહેરક નગરીમાં જ્ઞાતિભેદ ઊભો થયો ત્યારે ત્રૈવિદ્ય (વેદજ્ઞ) લોકોએ શું કર્યું? હું પૂછું છું; તે મને કહો.

Verse 2

ब्रह्मोवाच । स्वस्थाने वाडवाः सर्वे हर्षनिर्भरमानसाः । अग्निहोत्रपरा केऽपि केऽपि यज्ञपरायणाः

બ્રહ્માએ કહ્યું—બધા વાડવ પોતાના પોતાના સ્થાને જ સ્થિર રહ્યા, તેમના મન હર્ષથી ભરપૂર હતા. કેટલાંક અગ્નિહોત્રમાં પર હતા અને કેટલાંક યજ્ઞોમાં સંપૂર્ણ પરાયણ હતા.

Verse 3

केऽपि चाग्निसमाधानाः केऽपि स्मार्ता निरंतरम् । पुराणन्यायवेत्तारो वेदवेदांगवादिनः

કેટલાંક પવિત્ર અગ્નિઓનું સ્થાપન-પાલન કરતા, અને કેટલાંક સતત સ્માર્ત પરંપરાનું આચરણ કરતા. તેઓ પુરાણ અને ન્યાયના જાણકાર તથા વેદ-વેદાંગોના પ્રવક્તા હતા.

Verse 4

सुखेन स्वान्सदाचारान्कुर्वन्तो ब्रह्मवादिनः । एवं धर्मसमाचारान्कुर्वतां कुशलात्मनाम्

બ્રહ્મવાદી તે લોકો સુખપૂર્વક પોતાના સદાચારનું પાલન કરતા. આ રીતે કુશલચિત્ત જન ધર્મના યોગ્ય આચાર-સમાચાર કરતા રહેતા…

Verse 5

स्थानाचारान्कुलाचारानधिदेव्याश्च भाषितान् । धर्मशास्त्रस्थितं सर्वं काजेशैरुदितं च यत्

તેમણે દેશાચાર અને કુલાચાર, તેમજ અધિદેવી દ્વારા કહેલા વચનોનું પાલન કર્યું; ધર્મશાસ્ત્રોમાં સ્થિત સર્વ નિયમો અને કાજેશો (અધિકારીઓ) દ્વારા ઉદિત જે કંઈ હતું તે પણ અનુસર્યું।

Verse 6

परंपरागतं धर्म मूचुस्ते वाडवोत्तमाः

તે ઉત્તમ વાડવોએ પરંપરાથી પ્રાપ્ત ધર્મનો ઉપદેશ આપ્યો।

Verse 7

ब्राह्मणा ऊचुः । उपास्ते यश्च लिखितं रक्तपादैस्तु वाडवाः । ज्ञातिश्रेष्ठः स विज्ञेयो वलिर्देयस्ततः परम्

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—વાડવોએ રક્તપાદ (લાલ પગચિહ્ન) સાથે લખેલા તે લેખ્યનું જે ઉપાસન કરે, તે જ જ્ઞાતિમાં શ્રેષ્ઠ ગણાય; ત્યાર પછી બલિ (અર્પણ) આપવી જોઈએ।

Verse 8

रक्तचंदनं प्रसाध्याथ प्रसिद्धं स्वकुलं तथा । कुंकुमारक्तपादैस्तैर्गंधपुष्पादिचर्चितैः

પછી રક્તચંદનથી પ્રસાધન કરીને તેમણે પોતાનું કુલ પણ પ્રસિદ્ધ કર્યું—કુંકુમથી રંજિત તે પાદચિહ્નો દ્વારા, જે ગંધ-પુષ્પાદિથી અર્ચિત હતાં।

Verse 9

संभूय लिखितं तच्च रक्तपादं तदुच्यते । रामस्य लेख्यं ते सर्वे पूजयंतु समाहिताः

સભામાં એકત્ર થઈ લખાયેલું તે લેખ્ય ‘રક્તપાદ’ કહેવાય છે. તેઓ બધા સમાહિત ચિત્તે રામના તે લેખ્યનું પૂજન કરે।

Verse 10

रामस्य करमुद्रां च पूजयंतु द्विजाः सदा । येषां दोषाः सदाचारे व्यभिचारादयो यदि

દ્વિજોએ સદા શ્રીરામની કરમુદ્રાનું પૂજન કરવું. પરંતુ જેમના સદાચારામાં વ્યભિચાર આદિ દોષ હોય, તેઓ યોગ્ય શુદ્ધિ-પ્રાયશ્ચિત્ત વિના તેને ધારણ કરવા યોગ્ય નથી.

Verse 11

तेषां दण्डो विधेयस्तु य उक्तो विधिवद्विजैः । चिह्नं न राममुद्राया यावद्दंडं ददाति न

એવા લોકો માટે વિદ્વાન દ્વિજોએ વિધિપૂર્વક કહેલો દંડ અવશ્ય લાગુ કરવો. દંડ ચૂકવ્યા વિના રામમુદ્રાનું ચિહ્ન ધારણ ન કરવું.

Verse 12

विना दण्डप्रदानेन मुद्राचिह्नं न धार्यते । मुद्राहस्ताश्च विज्ञेया वाडवा नृपसत्तम

દંડ ચૂકવ્યા વિના મુદ્રાનું ચિહ્ન ધારણ કરાતું નથી. અને જેમના હાથ પર મુદ્રા હોય તેઓ ‘વાડવ’ તરીકે ઓળખવા—હે નૃપશ્રેષ્ઠ.

Verse 13

पुत्रे जाते पिता दद्द्याच्छ्रीमात्रे तु बलिं सदा । पलानि विंशतिः सर्प्पिर्गुडः पंचप लानि च

પુત્ર જન્મે ત્યારે પિતાએ સદા શ્રીમાતૃને બલી (નૈવેદ્ય-અર્પણ) આપવી. તેમાં ઘી વીસ પલ અને ગોળ પાંચ પલ પણ હોવા જોઈએ.

Verse 14

कुंकुमादिभिरभ्यर्च्य जातमात्रः सुतस्तदा । षष्ठे च दिवसे राजन्षष्ठीं पूजयते सदा

પુત્ર જન્મતાં જ કુંકુમ આદિથી (દેવીનું) અર્ચન કરીને, પછી છઠ્ઠા દિવસે—હે રાજન—સદા ષષ્ઠી દેવીની પૂજા કરવી.

Verse 15

दद्यात्तत्र बलिं साज्यं कुर्याद्धि बलिपंचकम् । पंचप्रस्थान्बलीन्दद्यात्सवस्त्राञ्छ्रीफलैर्युतान्

ત્યાં ઘી સહિત બલિ અર્પણ કરવી અને વિધિપૂર્વક પંચબલિ કરવી. વસ્ત્રો સાથે તથા શુભ ફળોથી યુક્ત પાંચ પ્રસ્થ પ્રમાણની બલિઓ અર્પણ કરવી.

Verse 16

कुंकुमादिभिरभ्यर्च्य श्रीमात्रे भक्तिपूर्वकम् । वितशाठ्यं न कुर्वीत कुले संततिवृद्धये

કુંકુમ આદિથી ભક્તિપૂર્વક શ્રીમાતૃની પૂજા કરીને, ખર્ચમાં કે અર્પણમાં કપટ ન કરવું; કૂલમાં સંતતિ વૃદ્ધિ માટે આ શ્રેયસ્કર છે.

Verse 17

तद्धि चार्पयता द्रव्यं वृद्धौ यद्ध्रीणितं पुनः । जन्मनो नंतरं कार्यं जातकर्म यथाविधि

સમૃદ્ધિમાં ફરી પ્રાપ્ત થયેલ દ્રવ્ય જ અર્પણ કરવું; તેને દબાવી રાખવું નહીં. તેમજ જન્મ પછી તરત જ વિધિપૂર્વક જાતકર્મ સંસ્કાર કરવો.

Verse 18

विप्रानुकीर्तिता याश्च वृत्तिः सापि विभज्यते । प्रथमा लभ्यमाना च वृत्तिर्वै यावती पुनः

બ્રાહ્મણોએ કહેલી ‘વૃત્તિ’ (જીવિકા) પણ વિભાગ કરવી. પ્રથમ ભાગ એટલે જેમ મળે તેમ—જેટલી મળે તેટલી—એ વૃત્તિ જ ગણવી.

Verse 19

तस्या वृत्तेरर्द्धभागो गोत्रदेव्यै तु कल्प्यताम् । द्विगुणं वणिजा चैव पुत्रं जाते भवेदिति

તે વૃત્તિનો અર્ધો ભાગ ગોત્રદેવી માટે નિર્ધારિત કરવો. અને વણિક માટે દ્વિગુણ દાનનું વિધાન છે, જેથી પુત્રજન્મનું શુભ ફળ સિદ્ધ થાય.

Verse 20

मांडलीयाश्च ये शूद्रास्तेषामर्ककरं त्विदम् । अडालजानां त्रिगुणं गोभुजानां चतुर्गुणम्

માંડલીય કહેવાતા શૂદ્રો માટે આ ‘અર્કકર’ નામનો કર નિર્ધારિત છે. અડાલજાઓ માટે તે ત્રિગુણ અને ગોભુજાઓ માટે ચતુર્ગુણ કહેવાયો છે.

Verse 21

इत्येतत्कथितं सर्वमन्यच्च शूद्रजातिषु । यस्य दोषस्तु हत्यायाः समुद्भूतो विधेर्वशात्

આ રીતે શૂદ્ર જાતિઓ વિષે સર્વ વાતો તથા અન્ય વિષયો પણ કહ્યા. હવે વિધિના બળે જેમાં હત્યાનો દોષ ઉદ્ભવ્યો હોય, તેના વિષે (આગળ કહેવામાં આવે છે).

Verse 22

दण्डस्तु विधिवत्तस्य कर्त्तव्यो वेदशास्त्रिभिः । अन्यायो न्यायवादी स्यान्निर्द्दोषे दोषदायकः

તેનો દંડ વેદ-શાસ્ત્રના જાણકારો દ્વારા વિધિ મુજબ જ કરવો જોઈએ. નહિતર ન્યાયના નામે અન્યાય થાય—નિર્દોષ પર દોષારોપણ કરવાથી.

Verse 23

पंक्तिभेदस्य कर्ता च गोसहस्रवधः स्मृतः । वृत्तिभागविभजनं तथा न्यायविचारणम् । श्रीरामदूतकस्याग्रे कर्त्तव्यमिति निश्चयः

જે ભોજનપંક્તિમાં ભેદ કરાવે છે, તે સહસ્ર ગોવધ સમાન સ્મરિત છે. જીવનવૃત્તિ અને હિસ્સાઓનું વિભાજન તથા ન્યાયવિચારણા—આ બધું શ્રીરામદૂત (હનુમાન)ની સમક્ષ કરવું એવો નિશ્ચય છે.

Verse 24

तस्य पूजां प्रकुर्वीत तदा कालेऽथवा सदा । तैलेन लेपयेत्तस्य देहे वै विघ्नशांतये

તેમની પૂજા યોગ્ય સમયે અથવા હંમેશાં કરવી જોઈએ. વિઘ્નશાંતિ માટે તેમના દેહ પર તેલનો લેપ પણ કરવો જોઈએ.

Verse 25

धूपं दीपं फलं दद्यात्पुष्पैर्नानाविधैः किल । पूजितो हनुमानेव ददाति तस्य वांछितम्

ધૂપ, દીવો, ફળ તથા અનેક પ્રકારનાં પુષ્પો અર્પણ કરવાં જોઈએ. આ રીતે પૂજિત હનુમાનજી જ ભક્તની ઇચ્છિત મનોભિલાષા પૂરી કરે છે.

Verse 26

प्रतिपुत्रं तु तस्याग्रे कुर्यान्नान्यत्र कुत्रचित् । श्रीमाताबकुलस्वामिभागधेयं तु पूर्वतः

દરેક પુત્ર માટે તે ક્રિયા તેની હાજરીમાં જ કરવી, બીજે ક્યાંય નહીં. અને પ્રથમ શ્રી માતા બકુલ સ્વામીનો નિર્ધારિત ભાગ અલગ રાખવો.

Verse 27

पश्चात्प्रतिग्रहं विप्रैः कर्त्तव्यमिति निश्चितम् । समागमेषु विप्राणां न्यायान्यायविनिर्णये

ત્યારબાદ બ્રાહ્મણોએ પ્રતિગ્રહ (દાન/દક્ષિણા સ્વીકાર) કરવો યોગ્ય છે એમ નિશ્ચિત થયું—બ્રાહ્મણોની સભાઓમાં ન્યાય-અન્યાયના નિર્ણય માટે।

Verse 28

निर्णयं हृदये धृत्वा तत्रस्थं श्रावयेद्द्विजान् । केवलं धर्मबुद्ध्या च पक्षपातं विवर्जयेत्

નિર્ણયને હૃદયમાં દૃઢ રાખીને, ત્યાં હાજર દ્વિજોને સંભળાવવો. અને માત્ર ધર્મબુદ્ધિથી પક્ષપાતનો ત્યાગ કરવો.

Verse 29

सर्वेषां संमतं कार्यं तद्ध्यविकृतमेव च । आकारितस्ततो विप्रः सभायां भयमेति चेत्

સર્વેને સંમત હોય તે જ કાર્ય કરવું; એ નિર્ણય જ નિર્મળ રહે છે. પરંતુ બોલાવાયેલ બ્રાહ્મણ સભામાં ભય પામે તો—

Verse 30

न तस्य वाक्यं श्रोतव्यं निर्णीतार्थनिवारणे । यस्य वर्जस्तु क्रियते मिलित्वा सर्व वाडवैः

જેનાં વિષે સર્વ વાડવોએ એકત્ર થઈ બહિષ્કાર કર્યો હોય, તે પહેલેથી ન્યાયપૂર્વક નિર્ધારિત વિષયને ઉથલાવવા પ્રયત્ન કરે ત્યારે તેની વાણી સાંભળવી નહિ।

Verse 31

खानपानादिकं सर्वं कार्यं तेन विवर्जयेत् । तस्य कन्या न दातव्या तत्संसर्गी च तादृशः

તેની સાથે ખાવા-પીવા વગેરે સર્વ વ્યવહાર ત્યજી દેવા. તેને કન્યાદાન ન કરવું; તેમજ તેની સંગત કરનાર તદ્રૂપ વ્યક્તિને પણ નહિ।

Verse 32

ततो दंडं प्रकुर्वीत सर्वैरेव द्विजोत्तमैः । भोजनं कन्यकादानमिति दाशरथेर्मतम्

ત્યારબાદ સર્વ શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ મળીને વિધિપૂર્વક દંડ કરવો. અન્નદાન અને કન્યાદાન—આ દાશરથિનું મત કહેવાય છે।

Verse 33

यत्किंचित्कुरुते पापं लब्धुं स्थलमथापि वा । शुष्कार्द्रं वसते चान्ने तस्मादन्नं परि त्यजेत्

જો કોઈ સ્થાન કે પદ મેળવવા માટે પણ પાપ કરે અને સૂકા-ભીના અન્ન પર જીવે, તો તેના પાસેથી અન્ન લેવું સર્વથા ત્યજવું।

Verse 34

कुर्वंस्तत्पापभागी स्यात्तस्य दंडो यथाविधि । न्यायं न पश्यते यस्तु शक्तौ सत्यां सदा यतः

જે એવો અપરાધ સમર્થન કરે તે તેના પાપનો ભાગી બને; તેને પણ નિયમ મુજબ દંડ છે. અને શક્તિ હોવા છતાં જે ન્યાય ન જુએ, તે સદૈવ નિંદ્ય છે।

Verse 35

पापभागी स विज्ञेय इति सत्यं न संशयः । उत्कोचं यस्तु गृह्णाति पापिनां दुष्टकर्मिणाम् । सकलं च भवेत्तस्य पापं नैवात्र सशयः

તે પાપનો ભાગીદાર છે એમ જાણવું—આ સત્ય છે, શંકા નથી. જે પાપી અને દુષ્ટકર્મી લોકો પાસેથી લાંચ (ઉત્કોચ) સ્વીકારે છે, તેના પર તેમનું સર્વ પાપ આવી પડે છે—અહીં પણ શંકા નથી.

Verse 36

तस्यान्नं गृह्यते नैव कन्यापि न कदाचन । हितमाचरते यस्तु पुत्राणामपि वै नरः

તેનું અન્ન ક્યારેય સ્વીકારવું નહીં, અને કોઈ પણ સમયે તેને કન્યા આપવી નહીં. જે પુરુષ પોતાના પુત્રોના પણ સાચા હિત માટે વર્તે છે, તેણે આ નિયમોનું પાલન કરવું જોઈએ.

Verse 37

स एतान्नियमान्सर्वान्पालयेन्नात्र संशयः । एवं पत्रं लिखित्वा तु वाडवास्ते प्रह र्षिताः

તે આ બધા નિયમોનું પાલન કરે—એમાં શંકા નથી. આ રીતે પત્ર લખીને તે વાડવો અત્યંત પ્રસન્ન થયા.

Verse 38

प्राप्ते कलियुगे घोरे यथा पापं न कुर्वते । इति ज्ञात्वा तु सर्वे ते न्यायधर्मं प्रचक्रिरे

ભયંકર કલિયુગ આવે ત્યારે પાપ ન થાય તે રીતે કેવી રીતે વર્તવું—એ જાણીને તેઓ સૌએ ન્યાયધર્મ સ્થાપ્યો.

Verse 39

व्यास उवाच । कलौ प्राप्ते द्विजाः सर्वे स्थानभ्रष्टा यतस्ततः । पक्षमुत्कलं ग्रहीष्यंति तथा स्युः पक्षपातिनः

વ્યાસે કહ્યું—કલિયુગ આવી પહોંચે ત્યારે બધા દ્વિજ જ્યાં-ત્યાં પોતાના સ્થાનથી ભ્રષ્ટ થશે. તેઓ પક્ષ (ગોઠ) પકડી લેશે અને પછી પક્ષપાતી બની જશે.

Verse 40

भोक्ष्यंते म्लेच्छकग्रामान्कोलाविध्वंसिभिः किल । वेदभ्रष्टाश्च ते विप्रा भविष्यंति कलौ युगे

કલિયુગમાં નિશ્ચયે કોલવિનાશક લોકો મ્લેચ્છોના ગામો ભોગવશે; અને તે અંધકારમય યુગમાં તે બ્રાહ્મણો વેદભ્રષ્ટ બનશે।

Verse 42

यस्मिन्गोत्रे समुत्पन्ना वाडवा ये महाबलाः

તે મહાબલી વાડવો કયા ગોત્રમાં ઉત્પન્ન થયા હતા?

Verse 43

व्यास उवाच ज्ञायते गोत्रसंज्ञाऽथ केचिच्चैव पराक्रमैः । यस्ययस्य च यत्कर्म तस्य तस्यावटंककः

વ્યાસે કહ્યું—ગોત્રની સંજ્ઞા જાણી શકાય છે; કેટલાક તો પોતાના પરાક્રમથી જ પ્રસિદ્ધ થાય છે. અને જે જે જેવું કર્મ કરે, તે જ તેનું ચિહ્ન (અવટંકક) બને છે।

Verse 44

अवटंकैर्हि ज्ञायंते नान्यथा ज्ञायते क्वचित् । गोत्रैश्च प्रवरैश्चैव अवटंकैर्नृपात्मज

તેઓ આ ચિહ્નો (અવટંકક) દ્વારા જ ઓળખાય છે; અન્ય રીતે ક્યાંય ઓળખાતા નથી. ગોત્રો અને પ્રવરો દ્વારા પણ—આવા ચિહ્નોથી, હે રાજપુત્ર।

Verse 47

व्यास उवाच । ज्ञायंते यत्रयत्रस्था माध्यंदिनीया महाबलाः । कौथमीं च समाश्रित्य केचिद्विप्रा गुणान्विताः

વ્યાસે કહ્યું—જ્યાં જ્યાં તે મહાબલી માધ્યંદિનીયો રહે છે, ત્યાં ત્યાં તેઓ ઓળખાય છે. અને કૌથુમી શાખાનો આશ્રય લઈને કેટલાક ગુણવાન બ્રાહ્મણો પણ (ત્યાં) હોય છે।

Verse 48

ऋगथर्वणजा शाखा नष्टा सा च महामते । एवं वै वर्तमानास्ते वाडवा धर्मसंभवाः

હે મહામતે! ઋગ્ અને અથર્વણમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી તે શાખા નષ્ટ થઈ ગઈ. આ રીતે ધર્મસમ્ભવ વાડવો આજે પણ વર્તમાન છે.

Verse 49

धर्मारण्ये महाभागाः पुत्रपौत्रान्विताऽभवन् । शूद्राः सर्वे महाभागाः पुत्रपौत्र समावृताः

ધર્મારણ્યમાં તે મહાભાગો પુત્ર-પૌત્રો સહિત સ્થિર થયા. તેઓ બધા શૂદ્ર હોવા છતાં મહાભાગ, પુત્ર-પૌત્રોથી પરિભ્રમિત હતા.

Verse 50

धर्मारण्ये महातीर्थे सर्वे ते द्विजसेवकाः । अभवन्रामभक्ताश्च रामाज्ञां पालयंति च

ધર્મારણ્યના તે મહાતીર્થમાં તેઓ બધા દ્વિજોના સેવક બન્યા. તેઓ રામભક્ત થયા અને રામની આજ્ઞાનું પાલન પણ કરે છે.

Verse 51

आज्ञामत्याऽदरेणेह हनूमंतश्च वीर्यवान् । पालयेत्सोऽपि चेदानीं सुप्राप्ते वै कलौ युगे

અહીં શ્રદ્ધાભર્યા સમ્મતિ અને આદરથી, પરાક્રમી હનુમાન પણ તે આજ્ઞાનું પાલન કરે. અને હવે, કલિયુગ સંપૂર્ણ રીતે આવી પહોંચ્યો હોવા છતાં પણ, તેમ જ છે.

Verse 52

अदृष्टरूपी हनुमांस्तत्र भ्रमति नित्यशः । त्रैविद्या वाडवा यत्र चातुर्विद्यास्तथैव च

ત્યાં અદૃશ્યરૂપ હનુમાન નિત્ય ભ્રમણ કરે છે; જ્યાં વાડવો ત્રૈવિદ્યામાં નિપુણ છે અને તેમ જ કેટલાક ચાતુર્વિદ્યામાં પણ નિપુણ છે.

Verse 53

सभायामुपविष्टा येऽन्यायात्पापं प्रकुर्वते । जयो हि न्यायकर्तॄणामजयोऽन्यायकारिणाम्

સભામાં બેઠા રહી જે અન્યાયથી પાપ કરે છે—વિજય ખરેખર ન્યાય કરનારાઓનો છે, અને પરાજય અન્યાય કરનારાઓનો છે.

Verse 54

सापराधे यस्तु पुत्रे ताते भ्रातरि चापि वा । पक्षपातं प्रकुर्वीत तस्य कुप्यति वायुजः

દોષી પુત્ર, પિતા અથવા ભાઈ તરફ જે પક્ષપાત કરે છે, તેના પર વાયુપુત્ર હનુમાન અપ્રસન્ન થાય છે.

Verse 55

कुपितो हनुमानेष धननाशं करोति वै । पुत्रनाशं करोत्येव धामनाशं तथैव च

આ હનુમાન ક્રોધિત થાય તો નિશ્ચયે ધનનાશ કરે છે; પુત્રનાશ કરે છે અને ઘર-ધામનો પણ વિનાશ કરે છે.

Verse 56

सेवार्थं निर्मितः शूद्रो न विप्रान्परिषेवते । वृत्तिं वा न ददात्येव हनुमांस्तस्य कुप्यति

સેવા માટે સર્જાયેલ શૂદ્ર જો બ્રાહ્મણોની પરિચર્યા ન કરે, અથવા તેમને જીવનનિર્વાહ માટે સહાય ન આપે—તો હનુમાન તેના પર અપ્રસન્ન થાય છે.

Verse 57

अर्थनाशं पुत्रनाशं स्थाननाशं महा भयम् । कुरुते वायुपुत्रो हि रामवाक्यमनुस्मरन्

રામવચનનું સ્મરણ કરતાં વાયુપુત્ર હનુમાન ધનનાશ, પુત્રનાશ, સ્થાનનાશ અને મહાભય ઉપજાવે છે.

Verse 58

यत्र कुत्र स्थिता विप्राः शूद्रा वा नृपसत्तम । न निर्द्धना भवेयुस्ते प्रसादाद्राघवस्य च

હે નૃપશ્રેષ્ઠ! જ્યાં ક્યાંય બ્રાહ્મણો—અથવા શૂદ્રો પણ—નિવાસ કરે, રાઘવ (શ્રીરામ) ની કૃપાથી તેઓ કદી નિર્ધન ન બને.

Verse 59

यो मूढश्चाप्यधर्मात्मा पापपाषंडमाश्रितः । निजान्विप्रान्परित्यज्य परज्ञातींश्च मन्यते

જે મૂઢ અધર્માત્મા પાપમય પાષંડનો આશ્રય લે છે, તે પોતાના બ્રાહ્મણોને ત્યજી પરાયાઓને જ પોતાના સગા માને છે.

Verse 60

तस्य पूर्वकृतं पुण्यं भस्मीभवति नान्यथा । अन्येषां दीयते दानं स्वल्पं वा यदि वा बहु

તેનું પૂર્વકૃત સર્વ પુણ્ય ભસ્મીભૂત થાય છે—અન્યથા નથી. તે જે દાન આપે, અલ્પ હોય કે બહુ, તે તેના નામે નહીં, અન્યને આપેલું જ ગણાય છે.

Verse 61

यथा भवति वै पूर्वं ब्रह्मविष्णुशिवैः कृतम् । तस्य देवा न गृह्णंति हृव्यं कव्यं च पूर्वजाः

જેમ પ્રાચીનકાળે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવે નિશ્ચિત કર્યું છે—તેનું હવ્ય દેવો સ્વીકારતા નથી અને તેનું કવ્ય પિતૃઓ પણ ગ્રહણ કરતા નથી.

Verse 62

वंचयित्वा निजान्विप्रानन्येभ्यः प्रददेत्तु यः । तस्य जन्मार्जितं पुण्यं भस्मीभवति तत्क्षणात्

જે પોતાના બ્રાહ્મણોને છેતરીને અન્યને દાન આપે છે, તેનું જન્મભરનું કમાયેલું પુણ્ય તે ક્ષણે જ ભસ્મીભૂત થાય છે.

Verse 63

ब्रह्मविष्णुशिवैश्चैव पूजिता ये द्विजोत्तमाः ते । षां ये विमुखाः शूद्रा रौरवे निवसंति ते

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવ દ્વારા પણ પૂજિત એવા દ્વિજોત્તમો પ્રત્યે જે શૂદ્રો વિમુખ થઈ વૈરભાવ રાખે છે, તેઓ રૌરવ નામના નરકમાં વસે છે।

Verse 64

यो लौल्याच्च कुलाचारं गोत्राचारं प्रलोपयेत् । स्वाचारं यो न कुर्वीत कदाचिद्वै विमोहितः

જે લોભવશ કૂલાચાર અને ગોત્રાચારનો નાશ કરે, અને જે મોહગ્રસ્ત થઈ ક્યારેક પણ પોતાના સ્વધર્મ-આચારનું પાલન ન કરે—તે પતન પામે છે।

Verse 65

सर्वनाशो भवेत्तस्य भस्मीभवति तत्क्षणात् । तस्मात्सर्वः कुलाचारः स्थानाचारस्तथैव च

એવા મનુષ્યનો સર્વનાશ થાય છે; તે તે ક્ષણે જ જાણે ભસ્મીભૂત થાય છે. તેથી કૂલાચાર અને સ્થાનાનુસાર યોગ્ય આચાર અવશ્ય જાળવવા જોઈએ।

Verse 66

गोत्राचारः पालनीयो यथावित्तानुसारतः । एवं ते कथितं राजन्धर्मारण्यं पुरातनम्

ગોત્રાચાર પોતાની ક્ષમતા મુજબ પાલન કરવો જોઈએ. હે રાજન, આ રીતે તને પ્રાચીન ધર્મારણ્યનું વર્ણન કહેવામાં આવ્યું છે।

Verse 67

स्थापितं देवदेवैश्च ब्रह्मविष्णुशिवादिभिः । धर्मारण्यं कृतयुगे त्रेतायां सत्यमंदिरम् । द्वापरे वेदभवनं कालौ मोहेरकं स्मृतम्

દેવોના પણ દેવ એવા બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ આદિ દ્વારા સ્થાપિત આ સ્થાન કૃતયુગમાં ‘ધર્મારણ્ય’, ત્રેતાયુગમાં ‘સત્યમંદિર’, દ્વાપરમાં ‘વેદભવન’ અને કલિયુગમાં ‘મોહેરક’ તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 68

ब्रह्मोवाच । य इदं शृणुयात्पुत्र श्रद्धया परया युतः । धर्मारण्यस्य माहात्म्यं सर्वकिल्बिषनाशनम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—વત્સ, જે પરમ શ્રદ્ધાથી યુક્ત થઈ ધર્મારણ્યનું સર્વ પાપ-નાશક માહાત્મ્ય શ્રવણ કરે છે, તે પવિત્રતા પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 69

मनोवाक्कायजनितं पातकं त्रिविधं च यत् । तत्सर्वं नाशमायाति श्रवणात्कीर्तनात्सुकृत्

મન, વાણી અને કાયાથી ઉત્પન્ન થતું જે ત્રિવિધ પાપ છે, તે આ (માહાત્મ્ય)ના શ્રવણ અને કીર્તનથી સર્વથા નાશ પામે છે અને પુણ્ય બને છે।

Verse 70

धन्यं यशस्यमायुष्यं सुखसंतानदायकम् । माहात्म्यं शृणुयाद्वत्स सर्वसौख्याप्तये नरः

આ માહાત્મ્ય ધન્ય છે, યશ આપનારું, આયુષ્ય વધારનારું અને સુખી સંતાન આપનારું છે. વત્સ, સર્વ સુખ માટે મનુષ્યે તેનું શ્રવણ કરવું જોઈએ।

Verse 71

सर्वतीर्थेषु यत्पुण्यं सर्वक्षेत्रेषु यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति धर्मारण्यस्य सेवनात्

સર્વ તીર્થોમાં જે પુણ્ય અને સર્વ ક્ષેત્રોમાં જે ફળ છે, તે જ ફળ ધર્મારણ્યની સેવા (દર્શન-પૂજન)થી પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 72

नारद उवाच । धर्मारण्यस्य माहात्म्यं यच्छ्रुतं त्वन्मुखांबुजात् । धर्मवाप्यां यत्र धर्म्मस्तपस्तेपे सुदुष्कुरम्

નારદે કહ્યું—તમારા કમલમુખથી મેં ધર્મારણ્યનું માહાત્મ્ય સાંભળ્યું છે; જ્યાં ધર્મવાપીમાં ધર્મે અતિ દુષ્કર તપ કર્યું હતું।

Verse 73

तस्य क्षेत्रस्य महिमा मया त्वत्तोऽवधारितः । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि धर्मारण्यदिदृक्षया

તમારી પાસેથી મેં તે પુણ્યક્ષેત્રની મહિમા સારી રીતે જાણી લીધી. તમારું કલ્યાણ થાઓ; ધર્મારણ્યના દર્શનની ઇચ્છાથી હું હવે પ્રસ્થાન કરું છું.

Verse 74

तत्र वाक्यजलौघेन पावितोऽहं चतुर्मुख

ત્યાં, હે ચતુર્મુખ! તમારા વચનોના જળપ્રવાહથી હું પવિત્ર થયો છું.

Verse 75

व्यास उवाच । इदमाख्यानकं सर्वं कथितं पांडुनंदन । यच्छ्रुत्वा गोसहस्रस्य फलं प्राप्नोति मानवः

વ્યાસે કહ્યું— હે પાંડુનંદન! આ સમગ્ર પવિત્ર આખ્યાન મેં કહેલું છે. જે તેને શ્રવણ કરે છે, તે સહસ્ર ગોદાન સમાન પુણ્યફળ પામે છે.

Verse 76

अपुत्रो लभते पुत्रान्निर्द्धनो धनवान्भवेत् । रोगी रोगात्प्रमुच्येत बद्धो मुच्येत बंधनात्

અપુત્રને પુત્રો પ્રાપ્ત થાય, નિર્ધન ધનવાન બને. રોગી રોગમાંથી મુક્ત થાય, અને બંધાયેલો બંધનમાંથી છૂટે.

Verse 77

विद्यार्थी लभते विद्यामुत्तमां कर्मसाधनाम् । तीर्थयात्राफलं तस्य कोटिकन्याफलं लभेत्

વિદ્યાર્થી કર્મસાધન કરાવતી ઉત્તમ વિદ્યાને પામે છે. તેને તીર્થયાત્રાનું ફળ મળે છે, અને ‘કોટિ કન્યા’ સમાન પુણ્યફળ પણ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 78

यः श्रृणोति नरो भक्त्या नारी वाथ नरोत्तम । निरयं नैव पश्यंति एकोत्तरशतैः सह

હે નરોત્તમ! પુરુષ હોય કે સ્ત્રી, જે ભક્તિપૂર્વક આ શ્રવણ કરે છે, તે એકસો એક સ્વજનો સાથે નરકનું દર્શન કરતો નથી।

Verse 79

शुभे देशे निवेश्याथ क्षौमवस्त्रादिभिस्तथा । पुराणपुस्तकं राजन्प्रयतः शिष्टसंमतः

હે રાજન! શુભ સ્થાને પુરાણપુસ્તક સ્થાપિત કરીને, ક્ષૌમવસ્ત્ર વગેરે વડે તેને શોભિત કરી, શુદ્ધ રહી શિષ્ટજનસમ્મત આચરણથી પ્રવૃત્ત થવું જોઈએ।

Verse 80

अर्चयेच्च यथा न्यायं गंधमाल्यैः पृथक्पृथक् । समाप्तौ नृप ग्रंथस्य वाचकस्यानुपूजनम्

અને ગંધ તથા માળાઓને અલગ અલગ અર્પણ કરીને વિધિપૂર્વક અર્ચન કરવું. હે નૃપ! ગ્રંથસમાપ્તિએ વાચકનું પણ યથોચિત પૂજન-સન્માન કરવું।

Verse 81

दानादिभिर्यथान्यायं संपूर्णफलहेतवे । मुद्रिकां कुंडले चैव ब्रह्मसूत्रं हिरण्मयम्

સંપૂર્ણ ફળપ્રાપ્તિ માટે યથાવિધિ દાનાદિ કરવું—મુદ્રિકા (અંગૂઠી), કુંડળ અને સુવર્ણમય બ્રહ્મસૂત્ર (યજ્ઞોપવીત) અર્પણ કરવું।

Verse 82

वस्त्राणि च विचित्राणि गंधमाल्यानुलेपनैः । देववत्पूजनं कृत्वा गां च दद्यात्पयस्विनीम्

વિવિધ વસ્ત્રો, ગંધ, માળા અને અનુલેપન અર્પણ કરીને, દેવતાની જેમ પૂજન કરી, દૂધ આપતી ગાયનું પણ દાન કરવું।

Verse 83

एवं विधानतः श्रुत्वा धर्मारण्यकथानकम् । धर्मारण्यनिवासस्य फलमाप्नोत्यसंशयम्

આ રીતે વિધાનપૂર્વક ધર્મારણ્યની પવિત્ર કથા સાંભળનાર નિઃસંદેહ ધર્મારણ્યનિવાસનું સંપૂર્ણ પુણ્યફળ પ્રાપ્ત કરે છે.