Adhyaya 31

Verse 1

श्रीराम उवाच । भगवन्यानि तीर्थानि सेवितानि त्वया विभो । एतेषां परमं तीर्थं तन्ममाचक्ष्व मानद

શ્રીરામ બોલ્યા— હે ભગવન્, હે વિભો! તમે જે જે તીર્થોનું સેવન-પૂજન કર્યું છે, તેમાં પરમ તીર્થ કયું છે તે, હે માનદ, મને કહો।

Verse 2

मया तु सीताहरणे निहता ब्रह्मराक्षसाः । तत्पापस्य विशुदयर्थं वद तीर्थोत्तमोत्तमम्

સીતાહરણ સમયે મેં બ્રહ્મરાક્ષસોનો વધ કર્યો. તે પાપની વિશુદ્ધિ માટે તીર્થોમાં ઉત્તમોત્તમ તીર્થ મને કહો।

Verse 3

वसिष्ठ उवाच । गंगा च नर्मदा तापी यमुना च सरस्वती । गंडकी गोमती पूर्णा एता नद्यः सुपावनाः

વસિષ્ઠ બોલ્યા— ગંગા, નર્મદા, તાપી, યમુના અને સરસ્વતી; તેમજ ગંડકી, ગોમતી અને પૂર્ણા— આ નદીઓ અતિ પાવન છે।

Verse 4

एतासां नर्मदा श्रेष्ठा गंगा त्रिपथगामिनी । दहते किल्बिषं सर्वं दर्शनादेव राघव

આમાં નર્મદા શ્રેષ્ઠ છે; અને ગંગા ત્રિપથગામિની છે। હે રાઘવ, માત્ર દર્શનથી જ તે સર્વ પાપને દહન કરે છે।

Verse 5

दृष्ट्वा जन्मशतं पापं गत्वा जन्मशतत्रयम् । स्नात्वा जन्मसहस्रं च हंति रेवा कलौ युगे

કલિયુગમાં રેવા (નર્મદા)ના દર્શનથી સો જન્મોના પાપ, ત્યાં જઈ પહોંચવાથી ત્રણસો જન્મોના પાપ, અને સ્નાનથી હજાર જન્મોના પાપ નાશ પામે છે।

Verse 6

नर्मदातीरमाश्रित्य शाकमूलफलैरपि । एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटि भोजफलं लभेत

નર્મદા-તીરનો આશ્રય લઈને, શાક-મૂળ-ફળ જેટલું સરળ ભોજન હોય તોય—એક બ્રાહ્મણને ભોજન કરાવવાથી કરોડ ભોજનનું પુણ્ય ફળ મળે છે.

Verse 7

गंगा गंगेति यो ब्रूयाद्योजनानां शतैरपि । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति

જે સો યોજન દૂરથી પણ “ગંગા, ગંગા” એમ ઉચ્ચારે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ વિષ્ણુલોકને પામે છે.

Verse 8

फाल्गुनांते कुहूं प्राप्य तथा प्रौष्ठपदेऽसिते । पक्षे गंगामधि प्राप्य स्नानं च पितृतर्पणम्

ફાલ્ગુનના અંતે કૂહૂ (અમાવાસ્યા) તિથિએ, તેમજ પ્રૌષ્ઠપદના કૃષ્ણપક્ષમાં પણ—ગંગા પાસે પહોંચી સ્નાન અને પિતૃતર્પણ કરવું જોઈએ.

Verse 9

कुरुते पिंडदानानि सोऽक्षयं फलमश्नुते । शुचौ मासे च संप्राप्ते स्नानं वाप्यां करोति यः

જે પિંડદાન કરે છે તે અક્ષય ફળ ભોગવે છે. અને શૂચિ માસ આવી પહોંચે ત્યારે જે પવિત્ર વાપી (કુંડ) માં સ્નાન કરે છે…

Verse 10

चतुरशीतिनरकान्न पश्यति नरो नृप । तपत्याः स्मरणे राम महापातकिनामपि

હે નૃપ! હે રામ! તપતીનું સ્મરણ કરવાથી મનુષ્ય ચોર્યાસી નરકોને નથી જોતો—મહાપાતકી હોય તોય.

Verse 11

उद्धरेत्सप्तगोत्राणि कुलमेकोत्तरं शतम् । यमुनायां नरः स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते

યમુનામાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે; તે સાત ગોત્રોનું ઉદ્ધાર કરે છે અને પોતાના કુળની એકસો એક શાખાઓને પણ તારણ આપે છે।

Verse 12

महापातकयुक्तोऽपि स गच्छेत्परमां गतिम् । कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगे सरस्वत्यां निमज्जयेत्

મહાપાતકોથી યુક્ત મનુષ્ય પણ—કાર્તિક માસમાં કૃત્તિકા-યોગના શુભ સંયોગે સરસ્વતીમાં નિમજ્જન કરે તો—પરમ ગતિને પામે છે।

Verse 13

गच्छेत्स गरुडारूढः स्तूयमानः सुरोत्तमैः । स्नात्वा यः कार्तिके मासि यत्र प्राची सरस्वती

કાર્તિક માસમાં જ્યાં પ્રાચી (પૂર્વાભિમુખ) સરસ્વતી હોય ત્યાં જે સ્નાન કરે છે, તે ગરુડારૂઢ સમાન દેવોત્તમો દ્વારા સ્તુત થતો પ્રસ્થાન કરે છે।

Verse 14

प्राचीं माधवमास्तूय स गच्छेत्परमां गतिम् । गंडकीपुण्यतीर्थे हि स्नानं यः कुरुते नरः

પ્રાચીમાં માધવની સ્તુતિ કરીને તે પરમ ગતિને પામે છે; અને જે મનુષ્ય ગંડકીના પુણ્ય તીર્થમાં સ્નાન કરે છે, તે આ મહાફળનો ભાગી બને છે।

Verse 15

शालग्रामशिलामर्च्य न भूयः स्तनपो भवेत् । गोमतीजलकल्लोलैर्मज्जयेत्कृष्णसन्निधौ

શાલગ્રામશિલાની અર્ચના કરવાથી મનુષ્ય ફરી સ્તનપાન કરનાર (અર્થાત્ પુનર્જન્મી) થતો નથી; ગોમતીના જળકલ્લોલોમાં શ્રીકૃષ્ણના સાન્નિધ્યે જે નિમજ્જન કરે છે તે પુનર્જન્મબંધનથી મુક્ત થાય છે।

Verse 16

चतुर्भुजो नरो भूत्वा वैकुण्ठे मोदते चिरम् । चर्मण्वतीं नमस्कृत्य अपः स्पृशति यो नरः

ચતુર્ભુજ સ્વરૂપ ધારણ કરીને તે વૈકુંઠમાં દીર્ઘકાલ આનંદ કરે છે. જે મનુષ્ય ચર્મણ્વતીને નમસ્કાર કરીને તેના જળને સ્પર્શ કરે છે, તે આ ફળ પામે છે.

Verse 17

स तारयति पूर्वजान्दश पूर्वान्दशापरान् । द्वयोश्च संगमं दृष्ट्वा श्रुत्वा वा सागरध्वनिम्

તે દસ પેઢીના પૂર્વજો અને દસ પેઢીના આવનારા વંશજોને તારવે છે. બે જળધારાઓના સંગમને જોઈને, અથવા સમુદ્રનો ગર્જનધ્વનિ સાંભળીને પણ, મહાપુણ્ય ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 18

ब्रह्महत्यायुतो वापि पूतो गच्छेत्परां गतिम् । माघमासे प्रयागे तु मज्जनं कुरुते नरः

બ્રહ્મહત્યાના પાપથી યુક્ત હોય તોય મનુષ્ય શુદ્ધ થઈ પરમ ગતિ પામે છે, જો તે માઘ માસમાં પ્રયાગમાં મજ્જન (ડૂબકી) કરે.

Verse 19

इह लोके सुखं भुक्त्वा अन्ते विष्णुपदं व्रजेत् । प्रभासे ये नरा राम त्रिरात्रं ब्रह्मचारिणः

આ લોકમાં સુખ ભોગવી અંતે તે વિષ્ણુપદને પામે છે. હે રામ, પ્રભાસમાં જે પુરુષો ત્રણ રાત્રિ બ્રહ્મચર્ય પાળે છે, તેઓ આ ફળ મેળવે છે.

Verse 20

यमलोकं न पश्येयुः कुंभीपाकादिकं तथा । नैमिषारण्यवासी यो नरो देवत्वमाप्नुयात्

તેઓ યમલોકને નથી જોતા, તેમજ કુંભીપાક વગેરે યાતનાઓ પણ નથી ભોગવતા. જે મનુષ્ય નૈમિષારણ્યમાં વસે છે, તે દેવત્વ પામે છે.

Verse 21

देवानामालयं यस्मात्तदेव भुवि दुर्लभम् । कुरुक्षेत्रे नरो राम ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः

હે રામ! આ પ્રદેશ દેવતાઓનું આલય હોવાથી પૃથ્વી પર આવું પુણ્યક્ષેત્ર દુર્લભ છે. કુરુક્ષેત્રમાં, વિશેષ કરીને ચંદ્રગ્રહણ કે સૂર્યગ્રહણ સમયે, મનુષ્યને મહાપુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 22

हेमदानाच्च राजेंद्र न भूयः स्तनपो भवेत् । श्रीस्थले दर्शनं कृत्वा नरः पापात्प्रमुच्यते

હે રાજેન્દ્ર! સુવર્ણદાન કરવાથી મનુષ્ય ફરી સ્તનપાન કરતો (પરાધીન) શિશુ બની જન્મતો નથી. અને શ્રીસ્થળમાં દર્શન કરીને મનુષ્ય પાપમાંથી મુક્ત થાય છે.

Verse 23

सर्वदुःखविनाशे च विष्णुलोके महीयते । काश्यपीं स्पर्शयेद्यो गां मानवो भुवि राघव

હે રાઘવ! પૃથ્વી પર ‘કાશ્યપી’ નામની ગાયને જે મનુષ્ય સ્પર્શે છે, તે સર્વ દુઃખનો નાશ કરીને વિષ્ણુલોકમાં માન પામે છે.

Verse 24

सर्वकामदुघावासमृषिलोकं स गच्छति । उज्जयिन्यां तु वैशाखे शिप्रायां स्नानमाचरेत्

તે સર્વ કામનાઓ આપનાર નિવાસસ્થાન એવા ઋષિલોકને પ્રાપ્ત કરે છે. અને વૈશાખ માસમાં ઉજ્જયિનીની શિપ્રા નદીમાં સ્નાન કરવું જોઈએ.

Verse 25

मोचयेद्रौरवाद्घोरात्पूर्वजांश्च सहस्रशः । सिंधुस्नानं नरो राम प्रकरोति दिनत्रयम्

હે રામ! જે મનુષ્ય ત્રણ દિવસ સિંધુમાં સ્નાન કરે છે, તે ભયંકર રૌરવ નરકમાંથી પોતાના હજારો પૂર્વજોને પણ મુક્ત કરે છે.

Verse 26

सर्वपापविशुद्धात्मा कैलासे मोदते नरः । कोटितीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा कोटीश्वरं शिवम्

સર્વ પાપોથી શુદ્ધ થયેલો મનુષ્ય કૈલાસમાં આનંદ પામે છે. કોટિતીર્થમાં સ્નાન કરીને અને કોટીશ્વર શિવના દર્શન કરીને તે પરમ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 27

ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्लिप्यते न च स क्वचित् । अज्ञानामपि जंतूनां महाऽमेध्ये तु गच्छताम्

બ્રહ્મહત્યા વગેરે પાપોથી તે ક્યાંય લિપ્ત થતો નથી. અજ્ઞાની જીવો પણ આ મહાશુદ્ધિકારક તીર્થમાં જાય તો પવિત્ર થાય છે.

Verse 28

पादोद्भूतं पयः पीत्वा सर्वपापं प्रणश्यति । वेदवत्यां नरो यस्तु स्नाति सूर्योदये शुभे

પાદપ્રક્ષાલનથી ઉત્પન્ન થયેલું ચરણામૃત પીવાથી સર્વ પાપ નાશ પામે છે. તેમજ શુભ સૂર્યોદયે વેદવતીમાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય પણ શુદ્ધ થાય છે.

Verse 29

सर्वरोगात्प्रमुच्येत परं सुखमवाप्नुयात् । तीर्थानि राम सर्वत्र स्नानपानावगाहनैः

હે રામ! મનુષ્ય સર્વ રોગોથી મુક્ત થઈ પરમ સુખ પ્રાપ્ત કરે છે; કારણ કે સર્વત્રનાં તીર્થો સ્નાન, પાન અને અવગાહનથી આવા ફળ આપે છે.

Verse 30

नाशयंति मनुष्याणां सर्वपापानि लीलया । तीर्थानां परमं तीर्थं धर्मारण्यं प्रचक्षते

તે મનુષ્યોનાં સર્વ પાપોને જાણે લીલામાત્રથી નાશ કરે છે. સર્વ તીર્થોમાં ધર્મારણ્યને પરમ તીર્થ તરીકે પ્રખ્યાત કરવામાં આવ્યું છે.

Verse 31

ब्रह्मविष्णुशिवाद्यैर्यदादौ संस्थापितं पुरा । अरण्यानां च सर्वेषां तीर्थानां च विशेषतः

જે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ વગેરે દેવોએ પ્રાચીન કાળે આદિમાં સ્થાપ્યું—એ ધર્મારણ્ય સર્વ અરણ્યોમાં તથા વિશેષ કરીને સર્વ તીર્થોમાં શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 32

धर्मारण्यात्परं नास्ति भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । स्वर्गे देवाः प्रशंसंति धर्मारण्यनिवासिनः

ભોગ અને મોક્ષ—બન્ને આપનાર ધર્મારણ્યથી પર કંઈ નથી. સ્વર્ગમાં પણ દેવો ધર્મારણ્ય-નિવાસીઓની પ્રશંસા કરે છે.

Verse 33

ते पुण्यास्ते पुण्यकृतो ये वसंति कलौ नराः । धर्मारण्ये रामदेव सर्वकिल्बिषनाशने

હે રામદેવ! કલિયુગમાં સર્વ પાપનો નાશ કરનાર ધર્મારણ્યમાં જે મનુષ્યો વસે છે, તેઓ ધન્ય છે; તેઓ જ પુણ્યકર્તા છે.

Verse 34

ब्रह्महत्यादिपापानि सर्वस्तेयकृतानि च । परदारप्रसंगादि अभक्ष्यभक्षणादि वै

બ્રહ્મહત્યા વગેરે પાપો, સર્વ પ્રકારની ચોરી, પરસ્ત્રી/પરદારસંગનો દોષ, તેમજ અભક્ષ્યનું ભક્ષણ—આવા સર્વ અપરાધો…

Verse 35

अगम्यागमना यानि अस्पर्शस्पर्शनादि च । भस्मीभवंति लोकानां धर्मारण्यावगाहनात्

અગમ્યગમનનાં પાપો તથા અસ્પૃશ્યસ્પર્શ વગેરે—ધર્મારણ્યમાં અવગાહન (સ્નાન) કરવાથી લોકોના (આ બધાં) ભસ્મીભૂત થાય છે.

Verse 36

ब्रह्मघ्नश्च कृतघ्नश्च बालघ्नोऽनृतभाषणः । स्त्रीगोघ्नश्चैव ग्रामघ्रो धर्मारण्ये विमुच्यते

બ્રાહ્મણહંતક, કૃતઘ્ન, બાળહંતક, અસત્ય બોલનાર; સ્ત્રીહંતક, ગોહંતક તથા ગામનો વિનાશ કરનાર પણ—ધર્મારણ્યમાં પાપથી મુક્ત થાય છે.

Verse 37

नातः परं पावनं हि पापिनां प्राणिनां भुवि । स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं वांछितार्थप्रदं शुभम्

પૃથ્વી પર પાપી પ્રાણીઓ માટે આથી વધુ પાવન કંઈ નથી. આ સ્વર્ગ, યશ, દીર્ઘાયુ, ઇચ્છિતાર્થસિદ્ધિ અને શુભતા આપે છે.

Verse 38

कामिनां कामदं क्षेत्रं यतीनां मुक्तिदायकम् । सिद्धानां सिद्धिदं प्रोक्तं धर्मारण्यं युगेयुगे

યુગે યુગે ધર્મારણ્યને એવું ક્ષેત્ર કહેવાયું છે—કામીઓને કામનાફળ આપનાર, યતિઓને મુક્તિ આપનાર અને સિદ્ધોને સિદ્ધિ આપનાર.

Verse 39

ब्रह्मोवाच । वसिष्ठवचनं श्रुत्वा रामो धर्मभृतां वरः । परं हर्षमनुप्राप्य हृदयानंदकारकम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—વસિષ્ઠના વચન સાંભળી, ધર્મધારકોમાં શ્રેષ્ઠ રામે હૃદયને આનંદિત કરનાર પરમ હર્ષ પ્રાપ્ત કર્યો.

Verse 40

प्रोत्फुल्लहृदयो रामो रोमाचिंततनूरुहः । गमनाय मतिं चक्रे धर्मारण्ये शुभव्रतः

હૃદય પ્રફુલ્લિત અને દેહમાં રોમાંચ ઊઠેલો, શુભવ્રતી રામે ધર્મારણ્ય જવા માટે નિશ્ચય કર્યો.

Verse 41

यस्मिन्कीटपतंगादिमानुषाः पशवस्तथा । त्रिरात्रसेवनेनैव मुच्यन्ते सर्वपातकैः

તે પવિત્ર સ્થાને કીટ‑પતંગ, પક્ષીઓ, મનુષ્યો તથા પશુઓ પણ માત્ર ત્રિરાત્ર‑વ્રતના સેવનથી સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।

Verse 42

कुशस्थली यथा काशी शूलपाणिश्च भैरवः । यथा वै मुक्तिदो राम धर्मारण्यं तथोत्तमम्

જેમ કુશસ્થલી કાશી સમાન છે અને શૂલપાણિ ત્યાં ભૈરવરૂપે વિરાજે છે; અને જેમ તે તીર્થ નિશ્ચયે મુક્તિદાતા છે—તેમ, હે રામ, ધર્મારણ્ય પરમ ઉત્તમ છે।

Verse 43

ततो रामो महेष्वासो मुदा परमया युतः । प्रस्थितस्तीर्थयात्रायां सीतया भ्रातृभिः सह

પછી મહાધનુર્ધર રામ પરમ આનંદથી યુક્ત થઈ સીતાજી તથા ભાઈઓ સાથે તીર્થયાત્રા માટે પ્રસ્થાન કર્યા।

Verse 44

अनुजग्मुस्तदा रामं हनुमांश्च कपीश्वरः । कौशल्या च सुमित्रा च कैकेयी च मुदान्विता

તે સમયે રામને અનુસરી કપીશ્વર હનુમાન તથા કૌશલ્યા, સુમિત્રા અને કૈકેયી—બધાં આનંદથી યુક્ત થઈ—ચાલ્યા।

Verse 45

लक्ष्मणो लक्षणोपेतो भरतश्च महामतिः । शत्रुघ्नः सैन्यसहितोप्ययोध्यावासिनस्तथा

ઉત્તમ લક્ષણોથી યુક્ત લક્ષ્મણ, મહામતિ ભરત, અને સૈન્યসহ શત્રુઘ્ન—તથા અયોધ્યાવાસીઓ પણ—બધાં સાથે ગયા।

Verse 46

प्रकृतयो नरव्याघ्र धर्मारण्ये विनिर्ययुः । अनुजग्मुस्तदा रामं मुदा परमया युताः

હે નરવ્યાઘ્ર! પ્રજાજનો ધર્મારણ્ય તરફ નીકળી પડ્યા; અને પરમ આનંદથી યુક્ત થઈ ત્યારે શ્રીરામને અનુસર્યા.

Verse 47

तीर्थयात्राविधिं कर्तुं गृहात्प्रचलितो नृपः । वसिष्ठं स्वकुलाचार्यमिदमाह महीपते

તીર્થયાત્રાની વિધિ કરવા રાજા ઘરેથી પ્રસ્થાન કર્યો; હે મહીપતે, ત્યારે તેણે પોતાના કુલાચાર્ય વસિષ્ઠને આ કહ્યું.

Verse 48

श्रीराम उवाच । एतदाश्चर्यमतुलं किमादि द्वारकाभवत् । कियत्कालसमुत्पन्ना वसिष्ठेदं वदस्व मे

શ્રીરામ બોલ્યા—આ અતુલ આશ્ચર્ય! દ્વારકાનો આરંભ કેવી રીતે થયો, કયા આદિથી? કેટલા કાળ પછી તે ઉત્પન્ન થઈ? હે વસિષ્ઠ, મને આ કહો.

Verse 49

वसिष्ठ उवाच । न जानामि महाराज कियत्कालादभूदिदम् । लोमशो जांबवांश्चैव जानातीति च कारणम्

વસિષ્ઠ બોલ્યા—હે મહારાજ, આ કેટલા કાળ પછી થયું તે હું જાણતો નથી; પરંતુ લોમશ અને જાંબવાન કારણসহ આ જાણે છે.

Verse 50

शरीरे यत्कृतं पापं नानाजन्मांतरेष्वपि । प्रायश्चितं हि सर्वेषामेतत्क्षेत्र परं स्मृतम्

શરીરથી કરાયેલ જે પાપ—અनेक જન્માંતરોમાં પણ—તે સર્વનું પ્રાયશ્ચિત્ત રૂપે આ ક્ષેત્રને પરમ માનવામાં આવ્યું છે.

Verse 51

श्रुत्वेति वचनं तस्य रामं ज्ञानवतां वरः । गन्तुं कृतमतिस्तीर्थं यात्राविधिमथाचरत्

તેનાં વચન સાંભળી જ્ઞાનીજનમાં શ્રેષ્ઠ શ્રીરામે તે તીર્થમાં જવાનો નિશ્ચય કર્યો અને પછી યાત્રારંભની વિધિ યથાવિધી આચરી।

Verse 52

वसिष्ठं चाग्रतः कृत्वा महामांडलिकैर्नृपैः । पुनश्चरविधिं कृत्वा प्रस्थितश्चोत्तरां दिशम्

વસિષ્ઠને અગ્રે રાખીને, મહામાંડલિક રાજાઓ સાથે, પુનશ્ચરણની વિધિ પૂર્ણ કરીને તેઓ ઉત્તર દિશા તરફ પ્રસ્થાન કર્યા।

Verse 53

वसिष्ठं चाग्रतः कृत्वा प्रतस्थे पश्चिमां दिशम् । ग्रामाद्ग्राममतिक्रम्य देशाद्देशं वनाद्वनम्

વસિષ્ઠને અગ્રે રાખીને તેઓ પશ્ચિમ દિશા તરફ નીકળ્યા; ગામે ગામ, દેશે દેશ અને વને વન પાર કરતા ગયા।

Verse 54

विमुच्य निर्ययौ रामः ससैन्यः सपरिच्छदः । गजवाजिसहस्रौघै रथैर्यानैश्च कोटिभिः

પછી રામ સેનાસહિત અને સર્વ રાજોપકરણો સાથે પ્રસ્થાન કર્યા; હજારો હાથી-ઘોડાંના પ્રવાહો અને કરોડોની સંખ્યામાં રથો તથા વાહનો સાથે હતાં।

Verse 55

शिबिकाभिश्चासंख्याभिः प्रययौ राघवस्तदा । गजारूढः प्रपश्यंश्च देशान्विविधसौहृदान्

ત્યારે રાઘવ અસંખ્ય શિબિકાઓ સાથે આગળ વધ્યા; હાથી પર આરૂઢ થઈ, વિવિધ સૌહાર્દબંધોથી યુક્ત અનેક દેશોને નિહાળતા ગયા।

Verse 56

श्वेतातपत्रं विधृत्य चामरेण शुभेन च । वीजितश्च जनौघेन रामस्तत्र समभ्यगात्

શ્વેત રાજછત્ર ધારણ કરીને અને શુભ ચામરથી વીજાતો, જનસમૂહથી પરિભ્રમિત રામ ત્યાં યથાક્રમે પહોંચ્યો।

Verse 57

वादित्राणां स्वनैघोरैर्नृत्यगीतपुरःसरैः । स्तूयमानोपि सूतैश्च ययौ रामो मुदान्वितः

વાદ્યોના ઘોર નાદ વચ્ચે, નૃત્ય-ગીત આગળ આગળ ચાલતાં, સૂતો દ્વારા સ્તુત થતો રામ આનંદપૂર્વક આગળ વધ્યો।

Verse 58

दशमेऽहनि संप्राप्तं धर्मारण्यमनुत्तमम् । अदूरे हि ततो रामो दृष्ट्वा मांडलिकं पुरम्

દસમા દિવસે તે અનુત્તમ ધર્મારણ્યે પહોંચ્યો; પછી નજીકનું માંડલિક નગર જોઈ રામ (તે તરફ) આગળ વધ્યો।

Verse 59

तत्र स्थित्वा ससैन्यस्तु उवास निशि तां पुरीम् । श्रुत्वा तु निर्जनं क्षेत्रमुद्वसं च भयानकम्

ત્યાં સૈન્યসহ રોકાઈ તે રાત્રે તે નગરમાં રહ્યો; પરંતુ તેણે સાંભળ્યું કે તે ક્ષેત્ર નિર્જન, ઉજાડ અને ભયંકર છે।

Verse 60

व्याघ्रसिंहाकुलं तत्र यक्षराक्षससेवितम् । श्रुत्वा जनमुखाद्रामो धर्मारण्यमरण्यकम् । तच्छ्रुत्वा रामदेवस्तु न चिंता क्रियतामिति

લોકોના મુખેથી ધર્મારણ્ય સાચું અરણ્ય—વાઘ-સિંહોથી ભરેલું અને યક્ષ-રાક્ષસોથી સેવિત—એવું સાંભળી રામદેવે કહ્યું: “ચિંતા ન કરશો।”

Verse 61

तत्रस्थान्वणिजः शूरान्दक्षान्स्वव्यवसायके

ત્યારે ત્યાં હાજર રહેલા શૂર, દક્ષ અને પોતાના વ્યવસાયમાં નિપુણ એવા વણિકોને રામે સંબોધ્યા।

Verse 62

समर्थान्हि महाकायान्महाबलपराक्रमान् । समाहूय तदा काले वाक्यमेतदथाब्रवीत्

ત્યારે સમર્થ, મહાકાય અને મહાબલ-પરાક્રમવાળા પુરુષોને બોલાવી તેણે આ વચન કહ્યું।

Verse 63

शिबिकां सुसुवणां मे शीघ्रं वाहयताचिरम् । यथा क्षणेन चैकेन धर्मरण्यं व्रजाम्यहम्

“મારી સુવર્ણથી શોભિત શિબિકાને ત્વરિત, વિલંબ વિના વહન કરો, જેથી હું જાણે એક ક્ષણમાં ધર્મારણ્ય પહોંચી જાઉં.”

Verse 64

तत्र स्नात्वा च पीत्वा च सर्वपापात्प्रमुच्यते । एवं ते वणिजः सर्वै रामेण प्रेरितास्तदा

“ત્યાં સ્નાન કરીને અને (પવિત્ર જળ) પીવાથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે.” એમ કહી ત્યારે રામે બધા વણિકોને પ્રેર્યા।

Verse 65

तथेत्युक्त्वा च ते सर्वे ऊहुस्तच्छिबिकां तदा । क्षेत्रमध्ये यदा रामः प्रविष्टः सहसैनिकः

“તથાસ્તુ” કહી તેઓ સૌએ ત્યારે તે શિબિકાને ઉઠાવી વહન કરી. જ્યારે રામ સૈન્યসহ ક્ષેત્રના મધ્યમાં પ્રવેશ્યો…

Verse 66

तद्यानस्य गतिर्मंदा संजाता किल भारत । मंदशब्दानि वाद्यानि मातंगा मंदगामिनः

હે ભારત! તે યાનની ગતિ ખરેખર મંદ થઈ ગઈ. વાદ્યોના શબ્દો પણ ધીમા થયા અને હાથીઓ પણ મંદ ગતિએ ચાલવા લાગ્યા.

Verse 67

हयाश्च तादृशा जाता रामो विस्मय मागतः । गुरुं पप्रच्छ विनयाद्वशिष्ठं मुनिपुंगवम्

ઘોડાઓ પણ તેવી જ રીતે મંદ અને શિથિલ થઈ ગયા. આશ્ચર્યથી ભરાયેલા રામે વિનયપૂર્વક પોતાના ગુરુ, મુનિશ્રેષ્ઠ વશિષ્ઠને પૂછ્યું.

Verse 68

किमेतन्मंदगतयश्चित्रं हृदि मुनीश्वर । त्रिकालज्ञो मुनिः प्राह धर्मक्षेत्रमुपागतम्

રામ બોલ્યા—“હે મુનીશ્વર! મારા હૃદયમાં આ વિચિત્રતા કેમ છે કે સૌની ગતિ મંદ થઈ ગઈ છે?” ત્રિકાલજ્ઞ મુનિએ કહ્યું—“તમે ધર્મક્ષેત્રે આવ્યા છો.”

Verse 69

तीर्थे पुरातने राम पादचारेण गम्यते । एवं कृते ततः पश्चात्सैन्यसौख्यं भविष्यति

“હે રામ! આ પ્રાચીન તીર્થમાં પગપાળા જવું જોઈએ. આમ કરવાથી પછી સેનાને સુખ અને કલ્યાણ મળશે.”

Verse 70

पादचारी ततौ रामः सैन्येन सह संयुतः । मधुवासनके ग्रामे प्राप्तः परमभावनः

પછી પરમ પાવન રામ સેનાસહિત પગપાળા નીકળ્યા અને મધુવાસનક નામના ગામે પહોંચ્યા.

Verse 72

ततो रामो हरिक्षेत्रं सुवर्णादक्षिणे तटे । निरीक्ष्य यज्ञयोग्याश्च भूमीर्वै बहुशस्तथा

પછી રામે સુવર્ણા નદીના દક્ષિણ કાંઠે હરિક્ષેત્રનું દર્શન કર્યું અને યજ્ઞયોગ્ય એવા અનેક ભૂમિપ્રદેશોને સારી રીતે નિરીક્ષ્યા।

Verse 73

गुरुणा चोक्तमार्गेण मातॄणां पूजनं कृतम् । नानोपहारैर्विविधैः प्रतिष्ठाविधिपूर्वकम्

ગુરુએ કહેલા માર્ગ અનુસાર માતૃકાઓનું પૂજન કરવામાં આવ્યું અને પ્રતિષ્ઠા-વિધિપૂર્વક નાનાપ્રકારના વિવિધ ઉપહાર અર્પણ કરાયા।

Verse 74

सैन्यसंघं समुत्तीर्य्य बभ्राम क्षेत्रमध्यतः । तत्र तीर्थेषु सर्वेषु देवतायतनेषु च

સૈન્યસમૂહને પાર ઉતારીને તે ક્ષેત્રના મધ્યમાં ફર્યો; ત્યાંના સર્વ તીર્થો અને દેવાલયોમાં પણ ગયો।

Verse 75

यथोक्तानि च कर्माणि रामश्चक्रे विधानतः । श्राद्धानि विधिवच्चक्रे श्रद्धया परया युतः

રામે યથોક્ત કર્મો વિધાનપૂર્વક કર્યા; અને પરમ શ્રદ્ધાથી વિધિવત્ શ્રાદ્ધ પણ સંપન્ન કર્યા।

Verse 76

स्थापयामास रामेशं तथा कामेश्वरं पुनः । स्थानाद्वायुप्रदेशे तु सुवर्णो भयतस्तटे

તેણે રામેશનું તથા ફરી કામેશ્વરનું પણ પ્રતિષ્ઠાપન કર્યું—સુવર્ણા નદીના ‘ભયત’ કાંઠે, ‘વાયુપ્રદેશ’ નામના સ્થાને।

Verse 77

कृत्वैवं कृतकृत्योऽभूद्रामो दशरथात्मजः । कृत्वा सर्वविधिं चैव सभायां समुपाविशत्

આ રીતે કરીને દશરથનંદન શ્રીરામ કૃતકૃત્ય થયા. સર્વ વિધિ-વિધાન પૂર્ણ કરીને તેઓ સભામંડપમાં ઉપવિષ્ટ થયા.

Verse 78

तां निशां स नदीतीरे सुष्वाप रघुनंदनः । ततोऽर्द्धरात्रे संजाते रामो राजीवलोचनः

તે રાત્રે રઘુનંદન શ્રીરામ નદીકાંઠે શયન કર્યા. પછી અર્ધરાત્રિ થતાં કમલનેત્ર રામ—

Verse 79

जागृतस्तु तदा काल एकाकी धर्मवत्सलः । अश्रौषीच्च क्षणे तस्मिन्रामो नारीविरोदनम्

તે સમયે ધર્મવત્સલ રામ એકલા જાગતા હતા. એ જ ક્ષણે તેમણે એક સ્ત્રીનો કરુણ વિલાપ સાંભળ્યો.

Verse 80

निशायां करुणैर्वाक्यै रुदंतीं कुररीमिव । चारैर्विलोकयामास रामस्तामतिसंभ्रमात्

રાત્રિમાં કરુણ વચનો સાથે કુરરી પક્ષી જેવી રડતી તેણીને સાંભળી, અત્યંત વ્યાકુળ થઈ રામે ચરોથી ચારે તરફ તપાસ કરાવી.

Verse 81

दृष्ट्वातिविह्वलां नारीं क्रंदन्तीं करुणैः स्वरैः । पृष्टा सा दुःखिता नारी रामदूतैस्तदानघ

અતિ વ્યાકુળ થઈ કરુણ સ્વરે રડતી તે સ્ત્રીને જોઈ, હે નિષ્પાપ! રામના દૂતોએ તે દુઃખિતા નારીને તેની વ્યથા વિશે પૂછ્યું.

Verse 82

दूता ऊचुः । कासि त्वं सुभगे नारि देवी वा दानवी नु किम् । केन वा त्रासितासि त्वं मुष्टं केन धनं तव

દૂતોએ કહ્યું—હે સુભગે નારી, તું કોણ છે? તું દેવી છે કે દાનવી? તને કોણે ભયભીત કરી? અને તારો ધન કોણે બળપૂર્વક છીનવી લીધું?

Verse 83

विकला दारुणाञ्छब्दानुद्गिरंती मुहुर्मुहुः । कथयस्व यथातथ्यं रामो राजाभिपृच्छति

વિકલ બની, વારંવાર કર્કશ શબ્દો ઉચ્ચારતી—જેમ સત્ય છે તેમ જ કહો; રાજા રામ તમને પૂછે છે.

Verse 84

तयोक्तं स्वामिनं दूताः प्रेषयध्वं ममांतिकम् । यथाहं मानसं दुःखं शांत्यै तस्मै निवेदये

તેણે દૂતોને કહ્યું—મારા સ્વામીને મારી પાસે મોકલો, જેથી હું હૃદયનું દુઃખ તેમને નિવેદન કરી શાંતિ મેળવી શકું.

Verse 85

तथेत्युक्त्वा ततो दूता राममागत्य चाब्रुवन्

“તથાસ્તુ” કહી દૂતોએ પછી રામ પાસે જઈને તેમને કહ્યું.