Adhyaya 27

Verse 1

सूत उवाच । तत्र तस्य समीपस्थं मार्कंडेनोपलक्षितम् । तीर्थं गोवत्ससंज्ञं तु सर्वत्र भुवि संश्रुतम्

સૂત બોલ્યા—તે સ્થાનની નજીક માર્કંડેય મુનિએ ઓળખેલું ‘ગોવત્સ-તીર્થ’ નામનું તીર્થ છે, જે સર્વ પૃથ્વીમાં પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 2

तत्रावतीर्य गोवत्सस्वरूपेणांबिकापतिः । स्वयंभूलिंगरूपेण संस्थितो जगतां पतिः

ત્યાં અંબિકાપતિ (શિવ) વાછરડાના સ્વરૂપે અવતર્યા અને જગતના પતિ સ્વયંભૂ લિંગરૂપે પ્રતિષ્ઠિત થયા।

Verse 3

आसीद्बलाहकोनाम रुद्रभक्तो महाबलः । आखेटकसमायुक्तो नृपः परपुरंजयः

બલાહક નામનો એક રાજા હતો—મહાબળવાન, રુદ્રભક્ત, શિકારમાં રત, અને શત્રુનગરોનો વિજેતા।

Verse 4

मृगयूथे स्थितं दृष्ट्वा गोवत्सं तत्पदातिना । उक्तो राजा मया दृष्टं कौतुकं नृपसत्तम

હરણોના ઝુંડની વચ્ચે ઊભેલા ગોવત્સને જોઈ તે પદાતીએ રાજાને કહ્યું— “હે નૃપસત્તમ, મેં એક અદ્ભુત કૌતુક જોયું છે।”

Verse 5

गोवत्सो मृगयूथस्य दृष्टो मध्यस्थितो मया । तेषामेवानुरक्तोऽसौ जनन्या रहितस्तथा

“મેં હરણોના ઝુંડના બરાબર મધ્યમાં ગોવત્સને જોયો. તે માત્ર તેમની જ તરફ આસક્ત છે અને તેની માતા પણ સાથે નથી।”

Verse 6

द्रष्टुं तु कौतुकं राजा तं पदातिं पुरः स्थितम् । उवाच दर्शयस्वेति गोवत्सं च समाविशत्

કૌતુક જોવા ઇચ્છતા રાજાએ સામે ઊભેલા પદાતીને કહ્યું— “બતાવ”; અને તે ગોવત્સ તરફ આગળ વધ્યો।

Verse 7

गत्वाटवीं तदा राज्ञो दर्शितः स पदातिना । पदातिभिर्मृगानीकं दुद्राव त्रासितं यदा

પછી રાજા સાથે વનમાં જઈ તે પદાતીએ ગોવત્સ બતાવ્યો. પદાતીઓ નજીક આવતાં જ ભયભીત હરણોનું ટોળું દોડી ભાગી ગયું।

Verse 8

पीलुगुल्मं प्रति गतं गोवत्सः प्रस्थितस्तदा । राजा तद्धरणाकांक्षो प्राविशद्गुल्ममादरात्

ત્યારે ગોવત્સ પીલુના ઝાડઝાંખર તરફ ચાલ્યો. તેને પકડવાની ઇચ્છાથી રાજા ઉત્સાહપૂર્વક તે ઝાંખરમાં પ્રવેશ્યો।

Verse 9

तत्र स्थितं स गोवत्समपश्यन्नृपतिः स्वयम् । यावद्गृह्णाति तं तावल्लिंगं जातं समुज्वलम्

ત્યાં રાજાએ પોતે ઊભેલા ગોવત્સને જોયો. તેને પકડવા જતાં જ તેજથી ઝળહળતું શિવલિંગ અચાનક પ્રગટ થયું.

Verse 10

तं दृष्ट्वा विस्मितो राजा किमेतदित्यचिंतयत् । यावच्चिंतयते ह्येवं देहं त्यक्त्वा दिवं गतः

તે જોઈ રાજા આશ્ચર્યચકિત થયો અને “આ શું છે?” એમ વિચાર્યો. એમ વિચારતાં વિચારતાં જ તેણે દેહ ત્યજી સ્વર્ગે ગમન કર્યું.

Verse 11

अत्रांतरे गगनतले समंततः श्रूयते सुरजयकारगर्जितम् । पपात पुष्पवृष्टिरंबराद्राजा गतः शिवभुवनं च तत्क्षणात्

એ દરમિયાન આકાશમંડળમાં સર્વત્ર દેવતાઓના વિજયજયકારનો ગર્જન સાંભળાયો. આકાશમાંથી પુષ્પવર્ષા થઈ અને એ જ ક્ષણે રાજા શિવધામે ગયો.

Verse 12

तावत्पश्यति तन्नाभ्यं गोवत्सं बालकं स्थितम् । नूनमेष महादेवो वत्सरूपी महेश्वरः

ત્યારે તેણે એ જ સ્થાને બાળક જેવો ગોવત્સ ઊભો જોયો. નિશ્ચયે આ મહાદેવ જ છે—વત્સરૂપે પ્રગટ થયેલા મહેશ્વર.

Verse 13

तमानेतुं समुद्युक्तो राजा तमुज्जहार च । तदा तद्देव लिंगं तु नोत्तिष्ठति कथंचन । तदा देवाः सहानेन प्रार्थयामासुरीश्वरम्

તેને લઈ જવા ઉત્સુક રાજાએ તેને ઉઠાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો. પરંતુ તે દિવ્ય લિંગ કોઈ રીતે પણ ઊભું ન થયું. ત્યારે દેવતાઓએ તેની સાથે મળીને ઈશ્વરને પ્રાર્થના કરી.

Verse 14

देवा ऊचुः । भगवन्सर्वदेवेश स्थातव्यं भवता विभो । शुक्लेन लिंगरूपेण सर्वलोकहितैषिणा

દેવોએ કહ્યું—હે ભગવન્, હે સર્વદેવેશ, હે વિભો! સર્વ લોકના કલ્યાણ માટે તમે શુદ્ધ શ્વેત લિંગરૂપે અહીં સ્થિર રહો।

Verse 15

श्रीमहादेव उवाच । स्थास्याम्यहं सदैवात्र लिंगरूपेण देवताः । यस्माद्भाद्रपदे मासि कृष्णपक्षे कुहू दिने

શ્રીમહાદેવ બોલ્યા—હે દેવતાઓ! હું અહીં સદૈવ લિંગરૂપે સ્થિત રહીશ; કારણ કે ભાદ્રપદ માસના કૃષ્ણપક્ષમાં કૂહૂ તિથિએ…

Verse 16

तथा तद्दिवसे तत्र स्नानं कृत्वा विधानतः । लिंगं ये पूजयिष्यंति न तेषां विद्यते भयम्

તે જ દિવસે ત્યાં વિધાનપૂર્વક સ્નાન કરીને જે લિંગની પૂજા કરશે, તેમને કોઈ ભય રહેશે નહીં।

Verse 17

ऋते च पिंडदानेन पूर्वजाः शाश्वतीः समाः । रौरवे नरके घोरे कुंभीपाके च ये गताः

અને પિંડદાન વિના, રૌરવ તથા કુંભીપાક જેવા ઘોર નરકોમાં પડેલા પિતૃઓ અનંત વર્ષો સુધી ત્યાં જ રહી શકે છે।

Verse 18

अनेकनरकस्थाश्च तिर्यग्योनिगताश्च ये । सकृत्पिंडप्रदानेन स्यात्ते षामक्षया गतिः

જે અનેક નરકોમાં છે અને જે તિર્યક્-યોનિમાં (પશુજન્મમાં) પડ્યા છે—તેમને એકવાર પિંડપ્રદાન કરવાથી પણ અક્ષય ગતિ (ઉદ્ધાર) પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 19

ततो बलाहको राजा सर्वदेवसमन्वितः । स्थापयामास तल्लिंगं सर्वदेवसमीपतः

ત્યારે સર્વ દેવતાઓ સાથે આવેલા રાજા બલાહકે સર્વદેવોની સન્નિધિમાં તે પવિત્ર લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરી।

Verse 20

चकार बहुदानानि लोकानां हितकाम्यया । यावदर्चयते ह्येवं रुद्रोऽपि स्वयमागतः

લોકહિતની ઇચ્છાથી તેણે અનેક દાન કર્યા; અને આ રીતે પૂજા ચાલતી હતી ત્યારે સ્વયં રુદ્ર પણ ત્યાં આવી પહોંચ્યા।

Verse 21

रुद्र उवाच । अस्यां रात्रौ तु मनुजाः श्रद्धाभक्तिसमन्विताः । येर्चयिष्यंति देवेशं तेषां पुण्यमनंतकम्

રુદ્ર બોલ્યા—આ રાત્રે શ્રદ્ધા અને ભક્તિથી યુક્ત જે મનુષ્યો દેવેશનું પૂજન કરશે, તેમનું પુણ્ય અનંત થશે।

Verse 22

जागरं ये करिष्यंति गीतशास्त्रपुरःसरम् । उद्धरिष्यंति ते मर्त्याः कुलमेकोत्तरं शतम्

જે પવિત્ર ગાન અને શાસ્ત્રપાઠને આગે રાખીને રાત્રિ જાગરણ કરશે, તે મર્ત્યો પોતાના કુલની એકસો એક પેઢીઓનો ઉદ્ધાર કરશે।

Verse 23

तावद्गर्ज्जंति तीर्थानि नैमिषं पुष्करं गया । प्रयागं च प्रभासं च द्वारका मथुराऽर्बुदः

ત્યારે મહાતીર્થો ગર્જના કરવા લાગ્યા—નૈમિષ, પુષ્કર, ગયા, પ્રયાગ, પ્રભાસ, તેમજ દ્વારકા, મથુરા અને અર્બુદ।

Verse 24

यावन्न दृश्यते लिंगं गोवत्सं परमाद्भुतम् । यदा हि कुरुते भावं गोवत्सगमनं प्रति

જ્યાં સુધી પરમ અદ્ભુત ‘ગોવત્સ’ નામનું લિંગ દર્શન ન થાય, ત્યાં સુધી તે અદૃશ્ય રહે; પરંતુ જ્યારે મન ગોવત્સ પાસે જવાની ભાવના કરે, ત્યારે તેનું પ્રાકટ્ય નજીક આવે છે।

Verse 25

स्ववंशजास्तदा सर्वे नृत्यंति हर्षिता ध्रुवम्

ત્યારે પોતાના વંશના સર્વે લોકો નિશ્ચયે હર્ષિત થઈ નૃત્ય કરે છે અને આનંદથી ભરાઈ જાય છે।

Verse 26

सूत उवाच । यच्चान्यदद्भुतं तत्र वृत्तांतं शृणु त द्विजा । येन वै श्रुतमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत्

સૂત બોલ્યા—હે દ્વિજગણ! ત્યાં થયેલો બીજો એક અદ્ભુત વર્તાંત સાંભળો; જેને માત્ર સાંભળવાથી જ સર્વ પાપોનો ક્ષય થાય છે।

Verse 27

यदा वै स्थापितं लिंगं सर्वदेवैः पुरातनम् । विष्णोः प्रतिष्ठानगुणात्सर्वेषां च दिवौक साम्

જ્યારે સર્વ દેવોએ તે પ્રાચીન લિંગની સ્થાપના કરી—વિષ્ણુની પ્રતિષ્ઠા-શક્તિના પ્રભાવથી—ત્યારે તે સ્વર્ગવાસીઓ સહિત સર્વ માટે શુભફલદાયક બન્યું।

Verse 28

अणुमात्रप्रमाणेन प्रत्यहं समवर्द्धत । ततस्ते मनुजा देवा भीतास्तं शरणं ययुः

તે પ્રતિદિન અણુમાત્ર પ્રમાણથી વધતું ગયું; ત્યારબાદ મનુષ્યો અને દેવતાઓ ભયભીત થઈ તેની શરણમાં ગયા।

Verse 29

देवा ऊचुः । वृद्धिं संहर देवेश लोका नां स्वस्ति तद्भवेत् । एवमुक्ते ततो लिंगाद्वागुवाचाशरीरिणी

દેવોએ કહ્યું—હે દેવેશ! આ વધતી વૃદ્ધિને સંહરી લો, જેથી લોકોનુ કલ્યાણ થાય. એમ કહ્યે પછી લિંગમાંથી અશરીરી વાણી પ્રગટ થઈ.

Verse 30

शिववाण्युवाच । हे लोका मा भयं वोऽस्तु उपायः श्रूयतामयम् । कश्चिच्चंडालमानीय मत्पुरः स्थाप्यतां धुवम्

શિવવાણી બોલી—હે લોકોએ! તમારે ભય ન રહે; આ ઉપાય સાંભળો. કોઈ એક ચાંડાલને લાવી મારી સામે દૃઢપણે સ્થાપિત કરો.

Verse 31

चंडालांश्च समानीय दधुर्देवस्य ते पुरः । तथापि तस्य वृद्धिस्तु नैव निर्वर्तते पुनः

તેઓ ચાંડાલોને લાવી દેવના સમક્ષ સ્થાપ્યા; છતાં પણ તે વૃદ્ધિ ફરી કદી શમાઈ નહીં.

Verse 32

वागुवाच । कर्म्मणा यस्तु चंडालः सोऽग्रे मे स्थाप्यतां जनाः । तच्छ्रुत्वा महदाश्चर्यं मतिं चकुर्विलोचने

વાણી બોલી—હે જનોએ! જે કર્મથી ચાંડાલ છે, તેને જ મારા આગળ સ્થાપિત કરો. આ સાંભળી તેઓ મહા આશ્ચર્યમાં પડ્યા અને વિવેકથી વિચારવા લાગ્યા.

Verse 33

मार्गमाणास्तदा ते तु ग्रामाणि च पुराणि च । कञ्चित्कर्मरतं पापं ददृशुर्ब्राह्मणब्रुवम्

પછી તેઓ ગામો અને નગરોમાં શોધ કરતાં, કુકર્મમાં રત એક પાપીને જોયો, જે માત્ર પોતાને ‘બ્રાહ્મણ’ કહીને ફરતો હતો.

Verse 34

वृषभान्भारसंयुक्तान्मध्याह्नेवाहयत्तु सः । क्षुत्तृट्श्रमपरीतांश्च दुर्बलान्क्रूरमानसः

ક્રૂરહૃદય તે મધ્યાહ્ને પણ ભારથી લદાયેલા બળદોને હાંકતો રહ્યો; ભૂખ, તરસ અને થાકથી પીડિત દુર્બળ પ્રાણીઓને નિર્દયતાથી સતાવતો રહ્યો।

Verse 35

अस्नात्वापि पर्युषितं भक्षयंतीह वै द्विजाः । तं समादाय देवेशं जग्मुर्यत्र जगद्गुरुः

તે સ્નાન કર્યા વિના જ બાસી ભોજન કરતો હતો; ત્યારે દ્વિજોએ તેને પકડી દેવેશ અને જગદ્ગુરુ જ્યાં બિરાજમાન હતા ત્યાં લઈ ગયા।

Verse 36

देवालयाग्रभूमौ तं स्थापयासुरादृताः । भस्मी बभूव सहसा गोवत्साग्रे निरूपितः

તેઓએ આદરપૂર્વક તેને દેવાલયના અગ્રણાંગણની ભૂમિ પર સ્થાપ્યો; અને તે તત્ક્ષણે ભસ્મીભૂત થયો—જાણે ગોવત્સના આગળ મૂકાયો હોય।

Verse 37

चंडालस्थल इत्येष प्रसिद्धोसौऽभवत्क्षितौ । तत्र स्थितैर्न चाद्यापि प्रासादो दश्यते हि सः

આ સ્થળ પૃથ્વી પર ‘ચંડાલસ્થલ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું; અને ત્યાં રહેનારાઓને આજેય પ્રાસાદ સમાન દેવાલય દેખાતો નથી।

Verse 38

तदाप्रभृति तल्लिंगं साम्यभावमुपागतम् । धौतपाप्मा गतस्तीर्थं द्विजो लिंगनिरीक्षिणात्

ત્યાંથી તે લિંગ સમત્વ અને શાંતિભાવને પ્રાપ્ત થયું; અને લિંગના દર્શનમાત્રથી પાપધૌત દ્વિજ તીર્થને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 39

प्रत्यहं पूजयामास गोवत्सं गत किल्बिषः । विशेषात्कृष्णपक्षस्य चतुर्द्दश्यां समागतः

તે પાપમુક્ત થઈને પ્રત્યહં ગોવત્સનું પૂજન કરતો રહ્યો; વિશેષ કરીને કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ તેણે આ વ્રત-પૂજા આચરી।

Verse 40

एतत्तदद्भुतं तस्य देवस्य च त्रिशूलिनः । शृणुयाद्यो नरो भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते

આ તે ત્રિશૂલધારી દેવ (શિવ) ની અદ્ભુત મહિમા છે; જે મનુષ્ય ભક્તિપૂર્વક તેને સાંભળે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।

Verse 41

भूत उवाच । गोवत्समिति विख्यातं नराणां पुण्यदं परम् । अनेकजन्मपापघ्नं मार्कंडेयेन भाषितम्

ભૂત બોલ્યો— ‘ગોવત્સ’ નામે વિખ્યાત આ મનુષ્યો માટે પરમ પુણ્યદાયક છે; અનેક જન્મોના પાપનો નાશક—જેમ માર્કંડેયે કહ્યું છે।

Verse 42

तत्र तीर्थे सकृत्स्नानं रुद्रलोकप्रदं नृणाम् । पापदेहविशुद्धयर्थं पापेनोपहतात्मनाम्

તે તીર્થમાં એકવાર સ્નાન કરવાથી મનુષ્યોને રુદ્રલોક પ્રાપ્ત થાય છે; પાપથી પીડિત દેહ અને અંતઃકરણની શુદ્ધિ માટે આ છે।

Verse 43

कूपे तर्पणतश्चैव श्राद्धतश्चैव तृप्तता । भाद्रपदे विशे षेण पक्षस्यांते भवेत्कलौ

કૂવામાં તર્પણ કરવાથી તથા શ્રાદ્ધ અર્પણ કરવાથી પિતૃઓને તૃપ્તિ થાય છે; વિશેષ કરીને ભાદ્રપદમાં, પક્ષના અંતે, કલિયુગમાં।

Verse 44

एकविंशतिवारांस्तु गयायां तर्पणे कृते । पितॄणां परमा तृप्तिः सकृद्वै गंगकूपके

ગયામાં એકવીસ વાર તર્પણ કર્યાં છતાં, પિતૃઓની પરમ તૃપ્તિ તો ખરેખર ગંગાકૂપકમાં એક વાર તર્પણ કરવાથી જ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 45

तस्मिन्गोवत्ससामीप्ये तिष्ठते गंगकूपकः । तस्मिंस्तिलोदकेनापि सद्गतिं यांति तर्पिताः

તે ગોવત્સની નજીક ગંગાકૂપક સ્થિત છે; ત્યાં તિલજળથી પણ તર્પણ કરવાથી તૃપ્ત થયેલા પિતૃઓ સદ્ગતિને પામે છે।

Verse 46

पितरो नरकाद्वापि सुपुण्येन सुमेधसा । गोप्रदानं प्रशंसंति तस्मिंस्तीर्थे मुनीश्वराः

સુમેધાવાનના મહાપુણ્યથી પિતૃઓ નરકમાંથી પણ (ઉદ્ધરાઈ) તે તીર્થમાં ગોપ્રદાનની પ્રશંસા કરે છે; અને મુનીશ્વરો પણ તે દાનકર્મને સ્તુતિ કરે છે।

Verse 47

विप्राय स्वर्णदानं तु रुद्रलोके नयेन्नरम् । सरस्वतीशिवक्षेत्रे गंगा च गंगकूपके

વૈપ્રને સ્વર્ણદાન કરવાથી મનુષ્ય રુદ્રલોકને પામે છે—સરಸ್ವતી-શિવક્ષેત્રમાં આ નિશ્ચિત છે; તેમજ ગંગાકૂપકમાં પણ ગંગાનું સાન્નિધ્ય છે।

Verse 48

एकस्थमेतत्त्रितयं स्वर्गापवर्गकारणम् । सेवितं चर्षिभिः सिद्धैस्तीर्थं सर्वत्र विश्रुतम्

એક જ સ્થાને રહેલું આ ત્રિતય સ્વર્ગ અને અપવર્ગ (મોક્ષ)નું કારણ બને છે; ઋષિ અને સિદ્ધોએ સેવેલું આ તીર્થ સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 49

पीलुयुग्मं स्थितं तत्र तत्तीर्थं मुनिसेवितम् । स्नानात्स्वर्गप्रदं चैव पानात्पापविशुद्धिदम्

ત્યાં પીલુ વૃક્ષોની જોડી સ્થિત છે; તે તીર્થ મુનિઓ દ્વારા સેવિત છે. ત્યાં સ્નાન કરવાથી સ્વર્ગ મળે છે અને તેનું જળ પાન કરવાથી પાપોની શુદ્ધિ થાય છે.

Verse 50

कीर्त्तनात्पुण्यजननं सेवनान्मुक्तिदं परम् । तद्वै पश्यंति ये भक्त्या ब्रह्महा यदि मातृहा

તેનું કીર્તન કરવાથી પુણ્ય ઉત્પન્ન થાય છે; તેની સેવા કરવાથી પરમ મુક્તિ મળે છે. જે ભક્તિથી તેનું દર્શન કરે છે—બ્રહ્મહત્યાના કે માતૃહત્યાના દોષી હોવા છતાં—તેઓ પણ શુદ્ધ થાય છે.

Verse 51

बालघाती च गोघ्नश्च ये च स्त्रीशूद्रघातकाः । गरदाश्चाग्निदाश्चैव गुरुद्रोहरताश्च ये

બાળઘાતી, ગોહંતક, તેમજ સ્ત્રી કે શૂદ્રઘાતક; વિષ આપનાર, આગ લગાવનાર, અને ગુરુદ્રોહમાં રત રહેનાર પણ (અહીં સમાવિષ્ટ છે).

Verse 52

तपस्विनिन्दकाश्चैव कूटसाक्ष्यं करोति यः । वक्ता च परदोषस्य परस्य गुणलोपकः

તપસ્વીઓની નિંદા કરનાર, ખોટી સાક્ષી આપનાર; પરના દોષો બોલનાર અને પરના ગુણોને ઢાંકનાર કે ઘટાડનાર પણ (અહીં ગણાયા છે).

Verse 53

सर्वपापमयोऽप्यत्र मुच्यते लिंगदर्शनात्

અહીં સર્વપાપમય મનુષ્ય પણ માત્ર લિંગદર્શનથી મુક્ત થઈ જાય છે.