Adhyaya 20

Verse 1

व्यास उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि शिवतीर्थमनुत्तमम् । यत्रासौ शंकरो देवः पुनर्जन्मधरोऽभवत्

વ્યાસે કહ્યું—હવે હું તે અનુત્તમ શિવતીર્થનું વર્ણન કરું છું, જ્યાં સ્વયં દેવ શંકરે પુનર્જન્મ ધારણ કર્યો હતો.

Verse 2

कीलितो देवदेवेशः शंकरश्च त्रिलोचनः । गिरिजया महाभाग पातितो भूमिमंडले

દેવદેવેશ ત્રિલોચન શંકર ‘કીલિત’ થઈ વશ થયો; હે મહાભાગ, ગિરિજાએ તેને ભૂમિમંડળ પર પાડી દીધો.

Verse 3

छलितो मुह्यमानस्तु दिवारात्रिं न वेत्ति च । पुंस्त्रीनपुंसकाश्चैव जडीभूतस्त्रिलोचनः

છલિત અને મોહગ્રસ્ત થઈ તે દિવસ-રાતનો ભેદ જાણ્યો નહીં; અને જડ બની ગયેલા ત્રિલોચને પુરુષ-સ્ત્રી-નપુંસકનો પણ ભેદ ન કર્યો.

Verse 4

कल्पांतमिव संजातं तदा तस्मिंश्च कीलिते । पार्वत्या सहसा तस्य कृत कीलनकं तदा

જ્યારે તે આ રીતે ‘કીલિત’ થઈ સ્થિર થયો, ત્યારે જાણે કલ્પાંત આવી ગયો હોય તેમ લાગ્યું. ત્યારે પાર્વતીએ સહસા તેના પર તે કીલન-ક્રિયા કરી.

Verse 5

युधिष्ठिर उवाच । एतदाश्चर्यमतुलं वचनं यत्त्वयोदितम् । यो गुरुः सर्वदेवानां योगिनां चैव सर्वदा

યુધિષ્ઠિર બોલ્યો—તમે કહેલું આ વચન અતિ આશ્ચર્યજનક અને અતુલ્ય છે; જે સદા સર્વ દેવો અને યોગીઓનો પણ ગુરુ છે (તે અંગે).

Verse 6

पार्वत्या कीलितः कस्मा न्नष्टवृत्तिः शिवः कथम् । कारणं कथ्यतां तत्र परं कौतूहलं हि मे

પાર્વતીએ શિવને કેમ સ્થિર કરી દીધા, અને શિવની સામાન્ય સ્થિતિ કેવી રીતે લુપ્ત થઈ? તેનું કારણ કહો; મને પરમ કૌતૂહલ છે.

Verse 7

व्यास उवाच । मन्त्रौघा विविधा राजञ्छंकरेण प्रकाशिताः । पार्वत्यग्रे महाराज अथर्वणोपवेदजाः

વ્યાસ બોલ્યા—હે રાજન, અથર્વણ ઉપવેદમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા વિવિધ મંત્રપ્રવાહો શંકરે પાર્વતીના સમક્ષ પ્રગટ કર્યા, હે મહારાજ।

Verse 9

बीजान्युद्धृत्य वै ताभ्यो माला चैकवृता कृता । शंभुना कथिता चैव पार्वत्यग्रे नृपोत्तम

હે નૃપોત્તમ, તેમાંથી બીજાક્ષરો ઉદ્ધૃત કરીને એકસૂત્રી માળારૂપ જપવિધાન રચાયું; અને શંભુએ તેને પાર્વતીના સમક્ષ ઉપદેશ્યું.

Verse 10

तैश्चैव अष्टा भवति मंत्रोद्धारः कृतस्तु सा । साधयेत्सा महादुष्टा शाकिनी प्रमदानघे

અને એ જ (બીજાક્ષરો) વડે અષ્ટવિધ મંત્રોદ્ધાર કરવામાં આવ્યો. હે નિષ્પાપે, તે મહાદુષ્ટ શાકિની તેને સાધવા પ્રયત્ન કરતી.

Verse 11

श्रीपार्वत्युवाच । प्रकाशितास्त्वया नाथ भेदा ह्येते षडेव हि । षड्विधाः शक्तयो नाथ अगम्यायोगमालिनीः । षड्विधोक्तं त्वयैकेन कूटात्कृतं वदस्व माम्

શ્રી પાર્વતીએ કહ્યું—હે નાથ! તમે આ ભેદો પહેલેથી જ પ્રગટ કર્યા છે; ખરેખર તે છ જ છે. હે સ્વામી! આ શક્તિઓ છ પ્રકારની, દુર્ગમ અને યોગમાલિની છે. આ ષડ્વિધ ઉપદેશ તમે એકલાએ કહ્યો છે; તેથી ‘કૂટ’માંથી તે કેવી રીતે રચાય છે તે મને કહો.

Verse 12

श्रीमहादेव उवाच । अप्रकाशो महादेवि देवासुरैस्तु मानवैः

શ્રી મહાદેવે કહ્યું—હે મહાદેવી! આ રહસ્ય સહેલાઈથી પ્રગટ થતું નથી; દેવો, અસુરો અને માનવો માટે પણ તે અપ્રકાશિત જ રહે છે.

Verse 13

पार्वत्युवाच । नमस्ते सर्वरूपाय नमस्ते वृषभध्वज । जटिलेश नमस्तुभ्यं नीलकण्ठ नमोस्तुते

પાર્વતીએ કહ્યું—સર્વરૂપ એવા તમને નમસ્કાર; વृषભધ્વજ એવા તમને નમસ્કાર. હે જટિલેશ! તમને નમસ્કાર; હે નીલકંઠ! તમને પ્રણામ.

Verse 14

कृपासिंधो नमस्तुभ्यं नमस्ते कालरूपिणे । एतैश्च बहुभिर्वाक्यैः कोमलैः करुणानिधिम्

હે કૃપાસિંધુ! તમને નમસ્કાર; હે કાલરૂપ! તમને નમસ્કાર. આવા અનેક કોમળ વચનો દ્વારા તેણીએ કરુણાનિધિનું સ્તવન કર્યું.

Verse 15

तोषयित्वाद्रितनया दण्डवत्प्रणिपत्य च । जग्राह पादयुगलं तां प्रोवाच दयापरः

અદ્રિતનયાએ તેમને પ્રસન્ન કરીને દંડવત્ પ્રણામ કર્યો અને તેમના બંને ચરણ પકડી લીધા. ત્યારે દયાપર પ્રભુએ તેણીને કહ્યું.

Verse 16

किमर्थं स्तूयसे भद्रे याच्यतां मनसीप्सितम्

હે ભદ્રે, તું મને આ રીતે કેમ સ્તુતિ કરે છે? તારા હૃદયને જે ઇચ્છિત છે તે માગી લે.

Verse 17

पार्वत्युवाच । समाहारं च सध्यानं कथयस्व सविस्तरम् । असंदेहमशेषं च यद्यहं वल्लभा तव

પાર્વતીએ કહ્યું—તેનો સંપૂર્ણ સમાહાર અને તેની સાથેનું ધ્યાન પણ વિસ્તારે કહો. જો હું તને વલ્લભા હોઉં, તો નિઃસંદેહ અને સંપૂર્ણ રીતે સમજાવો.

Verse 19

मायाबीजं तु सर्वेषां कूटानां हि वरानने । सर्वेषां मध्यमो वर्णो बिंदुना दादिशोभितः

હે વરાનને, સર્વ કૂટોમાં ‘માયા-બીજ’ નિશ્ચયે વિદ્યમાન છે. તે બધામાં મધ્યવર્તી વર્ણ બિંદુથી અલંકૃત થઈ પ્રકાશે છે.

Verse 20

वह्निबीजं सवातं च कूर्मबीजसमन्वितम् । आदित्यप्रभवं बीजं शक्तिबीजोद्भवं सदा

વહ્નિ-બીજ વાયુ-તત્ત્વসহ કૂર્મ-બીજ સાથે સંયુક્ત છે. આદિત્યપ્રભવ બીજ સદા શક્તિ-બીજમાંથી ઉદ્ભવે છે.

Verse 21

एतत्कूटं चाद्यबीजं द्वितीयं च विभोर्मतम् । तृतीयं चाग्निबीजं तु संयुक्तं बिंदुनेंदुना

આ કૂટ પ્રથમ બીજ છે; બીજું વિભુ (ઈશ્વર)નું મત કહેવાય છે. ત્રીજું અગ્નિ-બીજ છે, જે બિંદુ અને ઇન્દુ-ચિહ્નથી સંયુક્ત છે.

Verse 22

चतुर्थं युक्तं शेषेण ब्रह्मबीजमृषिस्तथा । पंचमं कालबीजं च षष्ठं पार्थिव बीजकम्

ચોથું અંગ શેષ અક્ષરો સાથે જોડવું; બ્રહ્મ-બીજ સાથે ઋષિનું પણ નિર્દેશન કરવું. પાંચમું કાલ-બીજ છે અને છઠ્ઠું પાર્થિવ (પૃથ્વી) બીજ છે.

Verse 23

सप्तमे चाष्टमे बाह्यं नृसिंहेन समन्वितम् । नवमे द्वितीयमेकं च दशमे चाष्टकूटकम्

સાતમા અને આઠમામાં બાહ્ય ભાગ નૃસિંહ સાથે સંયુક્ત કરીને પ્રયોગ કરવો. નવમામાં માત્ર બીજું તત્ત્વ જ લેવાય; અને દસમામાં અષ્ટકૂટક છે.

Verse 24

विपरीतं तयोर्बीजं रुद्राक्षे वर चारिणि । चतुर्दशे चतुर्थ्यर्थं पृथ्वीबीजेन संयुतम्

હે રુદ્રાક્ષધારી શ્રેષ્ઠ તપસ્વિની, તે બંનેનું બીજ વિપરીત ક્રમે ગ્રહણ કરવું. ચૌદમામાં ચતુર્થ કાર્યાર્થે તેને પૃથ્વી-બીજ સાથે સંયુક્ત કરવું.

Verse 25

कूटाः शेषाक्षराः केचिद्रक्षिता मेनकात्मजे । सा पपात यदोर्व्यां हि शिवपत्नी तदा नृप

હે મેનકાની પુત્રી, કેટલાક શેષ અક્ષરો ‘કૂટ’ રૂપે સંરક્ષિત રાખવામાં આવ્યા. ત્યારે, હે રાજન, શિવપત્ની તે સમયે ધરતી પર પડી ગઈ.

Verse 26

रामेणाश्वासिता तत्र प्रहसंस्त्रिपुरांतकः । भद्रे यस्मात्त्वया पन्नं जंवशक्तिर्भविष्यति

ત્યાં રામ દ્વારા આશ્વાસિત થઈ ત્રિપુરાંતક (શિવ) હસ્યા અને બોલ્યા—‘હે ભદ્રે, તું આ પ્રાપ્ત કર્યું છે, તેથી “જંવ” નામની શક્તિ તારા માટે પ્રગટ થશે.’

Verse 27

मारणे मोहने वश्ये आकर्षणे च क्षोभणे । यंयं कामयते नूनं ततत्सिद्धिर्भविष्यति

મારણ, મોહન, વશીકરણ, આકર્ષણ અને ક્ષોભણ—આમાં જે જે ફળ કોઈ ઇચ્છે, નિશ્ચયે તે તે સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 28

इति श्रुत्वा तदा देवी दुष्टचित्ता शुचिस्मिता । कूटशेषास्ततो वीराः प्रोक्तास्तस्यै तु शंभु ना

આ સાંભળીને તે દેવી—મનમાં દુષ્ટ, છતાં શুচિ સ્મિતવાળી—ત્યારે શંભુએ તેને કૂટ (ગૂઢ) શેષ અંશો પણ કહી સંભળાવ્યા.

Verse 29

उवाच च कृपासिंधुः साधयस्व यथाविधि । कैलासात्तु हरस्तत्र धर्मारण्यं गतो भृशम्

ત્યારે કૃપાસાગરે કહ્યું—“વિધિ મુજબ સાધન કર.” પછી હર (શિવ) કૈલાસથી પ્રસ્થાન કરી અત્યંત ઉત્સાહથી ધર્મારણ્ય ગયો.

Verse 30

ज्ञात्वा देवी ययौ तत्र यत्रासौ वृषभध्वजः । तत्क्षणात्पतितो भूमौ धर्मारण्ये नृपोत्तम

આ જાણીને દેવી ત્યાં ગઈ જ્યાં વૃષભધ્વજ (શિવ) હતા. તે જ ક્ષણે ધર્મારણ્યમાં તેઓ ભૂમિ પર પડી ગયા, હે નૃપોત્તમ.

Verse 31

मुंडमाला च कौपीनं कपालं ब्रह्मणस्तु वै

અને મુંડમાળા, કૌપીન તથા કપાલ—આ ખરેખર બ્રહ્માના જ (સમ્બંધિત) હતા.

Verse 32

गता गणाश्च सर्वत्र भूतप्रेता दिशो दश । विसंज्ञं च स्वमात्मानं ज्ञात्वा देवो महेश्वरः

જ્યારે ગણો સર્વત્ર વિખેરાઈ ગયા અને ભૂત‑પ્રેત તથા પરલોકગત જીવોના સમૂહો દશ દિશાઓમાં વ્યાપી ગયા, ત્યારે દેવ મહેશ્વરે પોતાનું સ્વરૂપ અચેત થયું છે એમ જાણી તદનુસાર વર્તન કર્યું।

Verse 33

स्वेदजास्तु समुत्पन्ना गणाः कूटादयस्तथा । पंचकूटान्समुत्पाद्य तस्मात्तदाधमूलिने

સ્વેદજાત રૂપે કૂટ વગેરે ગણો ઉત્પન્ન થયા; અને એ જ સ્ત્રોતમાંથી ‘પંચકૂટ’ ઉત્પન્ન કરીને તેઓ તે જ આદિમૂલમાં પ્રતિષ્ઠિત થયા।

Verse 34

साधकास्ते महाराज जपहोमपरायणाः । प्रेतासनास्तु ते सर्वे कालकूटोपरि स्थिताः

હે મહારાજ, તે સાધકો જપ અને હોમમાં પરાયણ હતા. તેઓ બધા પ્રેતને આસન બનાવી કાલકૂટ પર સ્થિત હતા।

Verse 35

कथयंति स्वमात्मानं येन मोक्षः पिनाकिनः । ततः कष्टसमाविष्टा गौरी वह्निभयातुरा

તેઓ પોતાની આંતરિક સ્થિતિનું વર્ણન કરતા હતા, જેના દ્વારા પિનાકધારી પ્રભુ મોક્ષ આપે છે. ત્યારે ગૌરી કષ્ટથી ઘેરાઈ અને અગ્નિભયથી વ્યાકુળ થઈ।

Verse 36

सभाजितः शिवस्तैश्च गौरी ह्रीणा त्वधोमुखी । तपस्तेपे च तत्रस्था शंकरादेशकारिणी

તેમણે શિવનું સન્માન કર્યું; અને ગૌરી લજ્જાથી અધોમુખી થઈ. શંકરની આજ્ઞા પાળતાં, ત્યાં જ રહી તેણે તપ કર્યું।

Verse 37

पंचाग्निसेवनं कृत्वा धूम्रपानमधोमुखी । कूटाक्षरैः स्तुतस्तैस्तु तोषितो वृषभध्वजः

પંચાગ્નિસેવનનું વ્રત કરીને, અધોમુખ થઈ ધૂમ્રપાન કરતી તેણે કૂટાક્ષરોથી સ્તુતિ કરી; તે સ્તુતિઓથી વૃષભધ્વજ ભગવાન શિવ પ્રસન્ન થયા.

Verse 38

धराक्षेत्रमिदं राजन्पापघ्नं सर्वकामदम् । देवमज्जनकं शुभ्रं स्थानकेऽस्मिन्विराजते

હે રાજન, આ ધરાક્ષેત્ર પાપનાશક અને સર્વકામદાયક છે. આ તેજસ્વી સ્થાને શુદ્ધ ‘દેવમજ્જન’—દેવતાઓનું પવિત્ર સ્નાનતીર્થ—વિરાજે છે.

Verse 39

आश्विने कृष्णपक्षे च चतुर्दश्या दिने नृप । तत्र स्नात्वा च पीत्वा च सर्वपापैः प्रमुच्यते

હે નૃપ, આશ્વિન માસના કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ ત્યાં સ્નાન કરીને અને તે જળ પીને મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 40

पूजयित्वा च देवेशमुपोष्य च विधानतः । शाकिनी डाकिनी चैव वेतालाः पितरो ग्रहाः

અને દેવેશનું પૂજન કરીને તથા વિધાનપૂર્વક ઉપવાસ કરવાથી—શાકિની, ડાકિની, વેતાલ, પિતૃઓ અને ગ્રહશક્તિઓ અનુકૂળ બની પીડા આપતાં નથી.

Verse 41

ग्रहा धिष्ण्या न पीड्यंते सत्यंसत्यं वरानने । सांगं रुद्रजपं तत्र कृत्वा पापैः प्रमुच्यते

ગ્રહો અને તેમના ધિષ્ણ્ય (અધિષ્ઠાન) પીડા આપતા નથી—સત્ય, સત્ય, હે વરાનને. ત્યાં સಾಂಗ રુદ્રજપ કરવાથી મનુષ્ય પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 42

नश्यंति त्रिविधा रोगाः सत्यंसत्यं च भूपते । एतत्सर्वं मया ख्यातं देवमज्जनकं शृणु

હે ભૂપતે! સત્યં સત્યં—ત્રિવિધ રોગો નાશ પામે છે. આ સર્વ મેં કહ્યુ; હવે દેવમજ્જાનક (પવિત્ર સ્નાન-તીર્થ/વિધિ)નું વર્ણન સાંભળો.

Verse 43

अश्वमेधसहस्रैस्तु कृतैस्तु भूरिदक्षिणैः । तत्फलं समवाप्नोति श्रोता श्रावयिता नरः

ઘણી દક્ષિણાઓ સાથે કરાયેલા સહસ્ર અશ્વમેધ યજ્ઞોનું જે ફળ છે, તે જ ફળ શ્રોતા અને શ્રાવયિતા મનુષ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 44

अपुत्रो लभते पुत्रान्निर्धनो धनमाप्नुयात् । आयुरारोग्यमैश्वर्यं लभते नात्र संशयः

સંતાનહીનને સંતાન મળે, નિર્ધનને ધન પ્રાપ્ત થાય. આયુષ્ય, આરોગ્ય અને ઐશ્વર્ય મળે—એમાં સંશય નથી.

Verse 45

मनोवाक्कायजनितं पातकं त्रिविधं च यत् । तत्सर्वं नाशमायाति स्मरणात्कीर्तनान्नृप

હે નૃપ! મન, વાણી અને કાયાથી ઉત્પન્ન ત્રિવિધ પાતક, સ્મરણ અને કીર્તનથી સર્વથા નાશ પામે છે.

Verse 46

धन्यं यशस्यमायुष्यं सुखसंतानदायकम् । माहात्म्यं शृणुयाद्वत्स सर्वसौख्यान्वितो भवेत्

આ મહાત્મ્ય ધન્ય, યશદાયક, આયુષ્યવર્ધક અને સુખી સંતાન આપનારું છે. હે વત્સ! જે તેને સાંભળે છે તે સર્વ સુખોથી યુક્ત બને છે.

Verse 47

सर्वतीर्थेषु यत्पुण्यं सर्वदानेषु यत्फलम् । सर्वयज्ञैश्च यत्पुण्यं जायते श्रवणान्नृप

હે રાજન! સર્વ તીર્થોમાં જે પુણ્ય, સર્વ દાનોમાં જે ફળ, અને સર્વ યજ્ઞોમાં જે પુણ્ય થાય છે—તે બધું આ (કથા)ના શ્રવણમાત્રથી પ્રાપ્ત થાય છે.