Adhyaya 2

Verse 1

। व्यास उवाच पृथ्वीपुरंध्यास्तिलकं ललाटे लक्ष्मीलतायाः स्फुटमालवालम् । वाग्देवताया जलकेलिरम्यं नोहेरकं संप्रति वर्णयामि

વ્યાસે કહ્યું—હવે હું નોહેરકનું વર્ણન કરું છું—જે પૃથ્વી-રૂપિણી ગૃહવધૂના લલાટે તિલક સમાન શોભે છે, લક્ષ્મી-લતાના માટે સ્વચ્છ અને ઉર્વર આલવાલ (ક્યારી) સમાન છે, અને વાગ્દેવીની જલક્રીડા સમાન રમ્ય—પુણ્ય તથા સૌંદર્યનું ધામ છે।

Verse 2

साधु पृष्टं त्वया राजन्वाराणस्यधिकाधिकम् । धर्मारण्यं नृपश्रेष्ठ श्रृणुष्वावहितो भृशम्

હે રાજન, વારાણસીની સતત વધતી મહિમા વિષે તું ઉત્તમ પ્રશ્ન કર્યો છે. હે નૃપશ્રેષ્ઠ, હવે ધર્મારણ્યનું વર્ણન કરું છું—તું પૂર્ણ અવધાનથી સાંભળ।

Verse 3

सर्वतीर्थानि तत्रैव ऊषरं तेन कथ्यते । ब्रह्मविष्णुमहेशाद्यैरिंद्राद्यैः परिसेवितम्

ત્યાં સર્વ તીર્થો ત્યાં જ એકત્ર છે; તેથી તેને ‘ઊષર’ કહેવામાં આવે છે. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ તથા ઇન્દ્ર આદિ દેવો ત્યાં વિધિપૂર્વક સેવન કરે છે।

Verse 4

लोकपालैश्च दिक्पालैर्मातृभिः शिवशक्तिभिः । गंधर्वैश्वाप्सरोभिश्च सेवितं यज्ञकर्मभिः

તે લોકપાલો અને દિક્પાલો, માતૃગણ તથા શિવશક્તિઓ, તેમજ ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ દ્વારા સેવિત છે; ત્યાં યજ્ઞકર્મો અને પવિત્ર અનુષ્ઠાનો દ્વારા તેનું સન્માન થાય છે।

Verse 6

तदाद्यं च नृपस्थानं सर्वसौख्यप्रदुं तथा । यज्ञैश्च बहुभिश्चैव सेवितं मुनिसत्तमैः

તે આદ્ય અને શ્રેષ્ઠ રાજસ્થાન સર્વ સુખ આપનારું છે. અનેક યજ્ઞો દ્વારા તથા મુનિશ્રેષ્ઠોની સેવાથી તે પવિત્ર રીતે પૂજિત છે।

Verse 7

सिंहव्याघ्रैर्द्विपैश्चैव पक्षिभिर्विविधैस्तथा । गोमहिष्यादिभिश्चैव सारसैर्मृगशूकरैः

તે સ્થાન સિંહ-વ્યાઘ્રો, ગજો તથા નાનાવિધ પક્ષીઓથી ભરેલું છે; તેમજ ગાય, મહિષ વગેરે, સારસ, મૃગ અને શૂકરોથી પણ વસેલું છે।

Verse 8

सेवितं नृपशार्दूल श्वापदैवैर्विविधैरपि । तत्र ये निधनं प्राप्ताः पक्षिणः कीटकादयः

હે નૃપશાર્દૂલ! તે સ્થાન નાનાવિધ શ્વાપદો (હિંસક પશુઓ) દ્વારા પણ સેવિત છે. અને ત્યાં પક્ષી, કીટક વગેરે જે પ્રાણી મૃત્યુ પામે છે…

Verse 9

भूतवेतालशाकिनीग्रहदेवाधिदेवतैः । ऋतुभिर्मासपक्षैश्च सेव्यमानं सुरासुरेः

તે સ્થાન ભૂત, વેતાલ, શાકિની, ગ્રહ, દેવ તથા અધિદેવતાઓથી સેવિત છે; તેમજ ઋતુ, માસ અને પક્ષોથી પણ—દેવ અને અસુર બંને ત્યાં આવે છે।

Verse 10

एकोत्तरशतैः सार्द्धं मुक्तिस्तेषां हि शाश्वती । ते सर्वे विष्णुलोकांश्च प्रयांत्येव न संशयः

એકસો એક સાથે તેમને શાશ્વત મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે. તેઓ બધા નિઃસંદેહે વિષ್ಣુલોકોમાં જ પ્રસ્થાન કરે છે।

Verse 11

संतारयति पूर्वज्ञान्दश पूर्वान्दशापरान् । यवव्रीहितिलैः सर्पिर्बिल्वपत्रैश्च दूर्वया

યવ, વ્રીહિ, તિલ, ઘી, બિલ્વપત્ર અને દુર્વા અર્પણ કરીને તે પોતાના પિતૃઓને—દસ પૂર્વ અને દસ અપાર—સર્વને તારવે છે।

Verse 12

गुडैश्चैवोदकैर्नाथ तत्र पिंडं करोति यः । उद्धरेत्सप्त गोत्राणि कुलमेकोत्तरं शतम्

હે નાથ! જે ત્યાં ગોળ અને જળથી પિંડદાન કરે છે, તે સાત ગોત્રોનો ઉદ્ધાર કરે છે અને કુળની એકસો એક પેઢીઓનું પણ ઉત્થાન કરે છે।

Verse 13

वृक्षैरनेकधा युंक्ते लतागुल्मैः सुशोभितम् । सदा पुण्यप्रदं तच्च सदा फलसमन्वितम्

અनेक પ્રકારના વૃક્ષોથી યુક્ત અને લતા-ગુલ્મોથી સુશોભિત તે સ્થાન છે। તે સદા પુણ્યપ્રદ છે અને સદા ફળોથી સમૃદ્ધ છે।

Verse 16

महानंदमयं दिव्यं पावनात्पावनं परम् । कलकंठः कलोत्कंठमनुगुंजति कुंजगः

તે સ્થાન દિવ્ય અને મહાનંદમય છે—પાવનથી પણ પરમ પાવન। ત્યાં કુંજોમાં વસતો કોયલ મીઠા, ઉત્કંઠિત સ્વરે ગુંજાય છે।

Verse 17

ध्यानस्थः श्रोष्यति तदा पारावत्येति वार्य्यते । केकः कोकीं परित्यज्य मौनं तिष्ठति तद्भयात्

ધ્યાનસ્થ સાધક ત્યારે ‘પારાવતી!’ એવો પોકાર સાંભળે છે। તે પવિત્રતાના ભય-આદરથી મોર પોતાની સાથીને છોડીને મૌન રહી ઊભો રહે છે।

Verse 18

चकोरश्चंद्रिकाभोक्ता नक्तव्रतमिवास्थितः । पठंति सारिकाः सारं शुकं संबोधयत्यहो

ચકોર પક્ષી ચાંદનીનું પાન કરીને જાણે નક્તવ્રત પાળે છે. શાલિકાઓ સારનું પાઠ કરે છે અને—અહો!—શુક તો ઉપદેશ આપતો હોય તેમ બોધ કરે છે।

Verse 19

भेकोऽहिना क्रीडते च मानुषा राक्षसैः सह । निर्भयं वसते तत्र धर्म्मारण्यं च भूतले

ત્યાં દેડકો પણ સર્પ સાથે રમે છે અને મનુષ્યો રાક્ષસો સાથે રહે છે. ભૂતલ પર આવેલા તે ધર્મ્મારણ્યમાં સૌ નિર્ભય બની વસે છે।

Verse 20

अश्वमेधाधिको धर्मस्तस्य स्याच्च पदेपदे । शापानुग्रहसंयुक्ता ब्राह्मणास्तत्र संति वै

ત્યાં દરેક પગલે અશ્વમેધ યજ્ઞથી પણ અધિક ધર્મફળ પ્રાપ્ત થાય છે. અને ત્યાં શાપ તથા અનુગ્રહ-શક્તિથી યુક્ત બ્રાહ્મણો નિશ્ચયે વસે છે।

Verse 21

अष्टादशसहस्राणि पुण्यकार्येषु निर्मिताः । षट्त्रिंशत्तु सहस्राणि भृत्यास्ते वणिजो भुवि

પુણ્યકાર્યો માટે અઢાર હજાર નિમાયેલા છે. અને ભૂતલ પર છત્રીસ હજાર સેવકો—તેઓ વણિકો (વેપારીઓ) પણ છે।

Verse 22

द्विजभक्तिसमायुक्ता ब्रह्मण्यास्ते त्वयोनिजाः । पुराणज्ञाः सदाचारा धार्मिकाः शुद्धबुद्धयः । स्वर्गे देवाः प्रशंसंति धर्म्मारण्यनिवासिनः

તે અયોનિજ સત્તાઓ દ્વિજભક્તિથી યુક્ત અને બ્રહ્મનિષ્ઠ છે. તેઓ પુરાણજ્ઞ, સદાચારિ, ધાર્મિક અને શુદ્ધબુદ્ધિ ધરાવે છે. સ્વર્ગમાં દેવતાઓ ધર્મ્મારણ્યનિવાસીઓની પ્રશંસા કરે છે।

Verse 23

युधिष्ठिर उवाच । धर्मारण्येति त्रिदशैः कदा नाम प्रतिष्ठितम् । पावनं भूतले जातं कस्मात्तेन विनिर्मितम्

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—દેવતાઓએ ‘ધર્મ્મારણ્ય’ નામે તેને ક્યારે પ્રતિષ્ઠિત કર્યું? આ પાવન સ્થાન ભૂતલ પર કયા કારણે ઉત્પન્ન થયું અને કયા હેતુથી નિર્મિત થયું?

Verse 24

तीर्थभूतं हि कस्माच्च कारणात्तद्वदस्व मे । ब्राह्मणाः कतिसं ख्याकाः केन वै स्थापिताः पुरा

કયા કારણથી આ સ્થાન તીર્થરૂપ બન્યું? તે મને કહો. અહીં બ્રાહ્મણો કેટલી સંખ્યામાં હતા, અને પ્રાચીન કાળે તેમને અહીં કોણે સ્થાપિત કર્યા?

Verse 25

अष्टादशसहस्राणि किमर्थं स्थापितानि वै । कस्मिन्नंशे समुत्पन्ना ब्राह्मणा ब्रह्म सत्तमाः

અઢાર હજાર બ્રાહ્મણોને અહીં શા માટે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા? બ્રહ્મવિદ્યામાં શ્રેષ્ઠ એવા તે બ્રાહ્મણો કયા અંશમાંથી ઉત્પન્ન થયા?

Verse 26

सर्वविद्यासु निष्णाता वेदवेदांगपारगाः । ऋग्वेदेषु च निष्णाता यजुर्वेदकृतश्रमाः

તેઓ સર્વ વિદ્યાઓમાં નિષ્ણાત, વેદ અને વેદાંગોના પારગામી હતા. ઋગ્વેદમાં કુશળ અને યજુર્વેદના કઠોર અધ્યયનથી પરિશ્રમસાધિત હતા.

Verse 27

सामवेदांगपारज्ञास्त्रैविद्या धर्म वित्तमाः । तपोनिष्ठा शुभाचाराः सत्यव्रतपरायणाः

તેઓ સામવેદ અને તેના અંગોના પારગામી, ત્રૈવિદ્યામાં નિષ્ણાત અને ધર્મના શ્રેષ્ઠ જાણકાર હતા. તપમાં નિષ્ઠાવાન, શુભ આચરણવાળા અને સત્યવ્રતમાં પરાયણ હતા.

Verse 28

मासोपवासैः कृशितास्तथा चांद्रायणादिभिः । सदाचाराश्च ब्रह्मण्याः केन नित्यो पजीविनः । तत्सर्वमादितः कृत्स्नं ब्रूहि मे वदतां वर

માસોપવાસો અને ચાંદ્રાયણાદિ વ્રતોથી તેઓ કૃશ થઈ ગયા હતા. તેઓ સદાચારી અને બ્રહ્મનિષ્ઠ હતા; તો તેમની નિત્ય ઉપજીવિકા કયા ઉપાયથી ચાલતી હતી? હે વચનશ્રેષ્ઠ, આદિથી સર્વ વાત સંપૂર્ણ મને કહો.

Verse 29

दानवास्तत्र दैतेया भूतवेतालसंभवाः । राक्षसाश्च पिशाचाश्च उद्वेजंते कथं न तान्

ત્યાં દાનવો, દૈત્યો, ભૂત-વેતાળ, રાક્ષસો અને પિશાચો તેમને (બ્રાહ્મણોને) કેમ ભયભીત કરતા નથી?