Adhyaya 15

Verse 1

व्यास उवाच । न पश्यंति तदा शीर्षं ब्रह्माद्यास्तु सुरास्तदा । किं कुर्म इति हेत्युक्त्वा ज्ञानिनस्ते व्यचिन्तयन्

વ્યાસે કહ્યું—ત્યારે બ્રહ્મા આદિ દેવો તે શિર જોઈ શક્યા નહિ. ‘હવે શું કરીએ?’ એમ કહી તે જ્ઞાની દેવોએ વિચાર કર્યો.

Verse 2

उवाच विश्वकर्माणं तदा ब्रह्मा सुरान्वितः

ત્યારે દેવતાઓ સાથે બ્રહ્માએ વિશ્વકર્માને સંબોધીને કહ્યું.

Verse 3

ब्रह्मोवाच । विश्वकर्मस्त्वमेवासि कार्यकर्ता सदा विभो । शीघ्रमेव कुरु त्वं वै वक्त्रं सांद्रं च धन्विनः

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે વિભુ વિશ્વકર્મા! તું સદા કાર્યસિદ્ધ કરનાર છે. તેથી તે ધનુર્ધર માટે ત્વરિત દૃઢ અને ઘન મુખ (શિર) રચી દે.

Verse 4

यज्ञकार्यं निवृत्याशु वदंति विविधाः सुराः

યજ્ઞકાર્ય ત્વરિત રોકીને વિવિધ દેવો પરસ્પર બોલવા લાગ્યા.

Verse 5

यज्ञभागविहीनं मां किं पुनर्वच्मि ते ऽग्रतः । यज्ञभागमहं देव लभेयैवं सुरैः सह

‘યજ્ઞભાગ વિના હું તારા સમક્ષ વધુ શું કહું? હે દેવ! દેવતાઓ સાથે હું પણ આ રીતે મારો યજ્ઞભાગ પ્રાપ્ત કરું.’

Verse 6

ब्रह्मोवाच । दास्यामि सर्वयज्ञेषु विभागं सुरवर्द्धके । सोमे त्वं प्रथमं वीर पूज्यसे श्रुतिकोविदैः

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે દેવવર્ધક! સર્વ યજ્ઞોમાં તને યોગ્ય વિભાગ આપું છું. હે સોમ, હે વીર! શ્રુતિ-કુશળો દ્વારા તું સર્વપ્રથમ પૂજિત થશી.

Verse 7

तद्विष्णोश्च शिरस्तावत्संधत्स्वामरवर्द्धक । विश्वकर्माब्रवीद्देवानानयध्वं शिरस्त्विति

પછી (બ્રહ્માએ કહ્યું)—હે દેવવર્ધક! તે શિરને તરત જ વિષ્ણુના દેહ સાથે જોડો. વિશ્વકર્માએ દેવોને કહ્યું—“શિર લાવી દો.”

Verse 8

तन्नास्तीति सुराः सर्वे वदंति नृपसत्तम । मध्याह्ने तु समुद्भूते रथस्थो दिवि चांशुमान्

હે નૃપશ્રેષ્ઠ! સર્વ દેવોએ કહ્યું—“તે (શિર) નથી.” પરંતુ મધ્યાહ્ન થતાં રથસ્થ તેજસ્વી સૂર્ય આકાશમાં પ્રગટ થયો.

Verse 9

दृष्टं तदा सुरैः सर्वै रथादश्वमथानयन् । छित्त्वा शीर्षं महीपाल कबंधाद्वाजिनो हरेः

ત્યારે સર્વ દેવોએ તે જોયું; તેમણે રથમાંથી અશ્વને લાવી લીધો. હે મહીપાલ! હરિના વાજીના કબંધમાંથી તેનું શિર કાપીને (લઈ લીધું).

Verse 10

कबंधे योजयामास विश्वकर्मातिचातुरः । दृष्ट्वा तं देवदेवेशं सुराः स्तुतिमकुर्वत

અતિચતુર વિશ્વકર્માએ તેને કબંધમાં જોડ્યું. દેવોના દેવેશ્વરને જોઈ દેવોએ સ્તુતિગાન કર્યું.

Verse 11

देवा ऊचुः । नमस्तेऽस्तु जगद्बीज नमस्ते कमलापते । नमस्तेऽस्तु सुरेशान नमस्ते कमलेक्षण

દેવોએ કહ્યું— હે જગતના બીજ! તમને નમસ્કાર. હે કમલાપતિ! તમને નમસ્કાર. હે સુરેશાન! તમને નમસ્કાર. હે કમલનેત્ર! તમને નમસ્કાર.

Verse 12

त्वं स्थितिः सर्वभूतानां त्वमेव शरणं सताम् । त्वं हंता सर्वदुष्टानां हयग्रीव नमोऽस्तु ते

તમે સર્વ ભૂતોની સ્થિતિશક્તિ છો; તમે જ સજ્જનોના શરણ છો. તમે સર્વ દુષ્ટોના સંહારક છો— હે હયગ્રીવ! તમને નમસ્કાર.

Verse 13

त्वमोंकारो वषट्कारः स्वाहा स्वधा चतुर्विधा । आद्यस्त्वं च सुरेशान त्वमेव शरणं सदा

તમે જ ઓંકાર, તમે જ વષટ્કાર; તમે જ સ્વાહા અને સ્વધા— ચતુર્વિધ રૂપે. હે સુરેશાન! તમે આદ્ય છો; તમે જ સદા શરણ છો.

Verse 14

यज्ञो यज्ञपतिर्यज्वा द्रव्यं होता हुतस्तथा । त्वदर्थं हूयते देव त्वमेव शरणं सखा

તમે જ યજ્ઞ, તમે જ યજ્ઞપતિ, તમે જ યજમાન; તમે જ દ્રવ્ય, હોતા અને આહુતિ પણ. હે દેવ! તમારા માટે જ હવિ અર્પિત થાય છે; હે સખા, તમે જ શરણ છો.

Verse 15

कालः करालरूपस्त्वं त्वं वार्क्कः शीतदीधितिः । त्वमग्निर्वरुणश्चैव त्वं च कालक्षयंकरः

તમે જ કાળ, કરાળ સ્વરૂપવાળા; તમે જ સૂર્ય, શીત કિરણોથી દીપ્ત. તમે જ અગ્નિ અને વરુણ; અને તમે જ કાળનો ક્ષય કરનાર છો.

Verse 16

गुणत्रयं त्वमेवेह गुणहीनस्त्वमेव हि । गुणानामालयस्त्वं च गोप्ता सर्वेषु जंतुषु

અહીં ત્રિગુણ (સત્ત્વ-રજ-તમ) તું જ છે, અને ખરેખર ગુણાતીત પણ તું જ છે. ગુણોનું આશ્રયસ્થાન તું છે અને સર્વ જીવોમાં નિવાસ કરતો રક્ષક પણ તું જ છે.

Verse 17

स्त्रीपुंसोश्च द्विधा त्वं च पशुपक्ष्यादिमानवैः । चतुर्विधं कुलं त्वं हि चतुराशीतिलक्षणः

તું સ્ત્રી અને પુરુષ—એ બે રૂપે પણ છે. પશુ, પક્ષી વગેરે તથા માનવો દ્વારા તું જ જીવજગતનો ચતુર્વિધ સમૂહ છે. ખરેખર ચોરાસી લાખ યોનિઓના લક્ષણસ્વરૂપ તું જ છે.

Verse 18

दिनांतश्चैव पक्षांतो मासांतो हायनं युगम् । कल्पांतश्च महांतश्च कालांतस्त्वं च वै हरे

હે હરિ! તું જ દિવસનો અંત, પક્ષનો અંત, માસનો અંત, વર્ષપરિવર્તન અને યુગોની સમાપ્તિ છે. તું જ કલ્પાંત, મહાચક્રોનો અંત, અને ખરેખર કાળનો પણ અંત છે.

Verse 19

एवंविधैर्महादिव्यैः स्तूयमानः सुरैर्नृप । संतुष्टः प्राह सर्वेषां देवानां पुरतः प्रभुः

હે નૃપ! આ રીતે મહાદિવ્ય સ્તુતિઓથી દેવગણ દ્વારા સ્તુત થઈ પ્રભુ પ્રસન્ન થયા અને સર્વ દેવોના સમક્ષ બોલ્યા.

Verse 20

श्रीभगवानुवाच । किमर्थमिह संप्राप्ताः सर्वे देवगणा भुवि । किमेतत्कारणं देवाः कि नु दैत्यप्रपीडिताः

શ્રીભગવાન બોલ્યા— ‘હે દેવગણો! તમે બધા પૃથ્વી પર અહીં કયા કારણથી આવ્યા છો? હે દેવો, તેનું કારણ શું છે? શું તમે દૈત્યો દ્વારા પીડિત અને દબાયેલા છો?’

Verse 21

देवा ऊचुः । न दैत्यस्य भयं जातं यज्ञ कर्मोत्सुका वयम् । त्वद्दर्शनपराः सर्वे पश्यामो वै दिशो दश

દેવોએ કહ્યું—દૈત્યનો ભય અમને રહ્યો નથી; અમે યજ્ઞકર્મ કરવા ઉત્સુક છીએ. અમે સર્વે તમારા દર્શનમાં તત્પર છીએ અને તમારા શુભ પ્રાકટ્ય માટે દસેય દિશાઓમાં નજર કરીએ છીએ।

Verse 22

त्वन्मायामोहिताः सर्वे व्यग्रचित्ता भयातुराः । योगारूढस्वरूपं च दृष्टं तेऽस्माभिरुत्तमम्

તમારી માયાથી મોહિત થઈ અમે બધા ચિત્તે વ્યગ્ર અને ભયથી વ્યાકુળ થયા હતા. પરંતુ હવે, હે ઉત્તમ પ્રભુ, યોગમાં સ્થિત તમારું પરમ સ્વરૂપ અમે દર્શન કર્યું છે।

Verse 23

वम्री च नोदितास्माभिर्जागराय तवेश्वर । ततश्चापूर्वमभवच्छिरश्छिन्नं बभूव ते

હે ઈશ્વર! અમારી પ્રેરણાથી તે કીડી પણ તમને જગાડવા લાગી. ત્યારે એક અપૂર્વ ઘટના બની—તમારું શિર છેદાયું; તમારું મસ્તક કપાઈ ગયું।

Verse 24

सूर्याश्वशीर्षमानीय विश्व कर्मातिचातुरः । समधत्त शिरो विष्णो हयग्रीवोऽस्यतः प्रभो

પછી પ્રભુ હયગ્રીવ સૂર્યના અશ્વનું શિર લઈને આવ્યા; અને અતિ કુશળ વિશ્વકર્માએ તેને વિષ્ણુના શિરસ્થાને સ્થાપિત કર્યું।

Verse 25

विष्णुरुवाच । तुष्टोऽहं नाकिनः सर्वे ददाम्रि वरमीप्सितम् । हयग्रीवोऽस्म्यहं जातो देवदेवो जगत्पतिः

વિષ્ણુએ કહ્યું—હે સ્વર્ગવાસીઓ! હું પ્રસન્ન છું; તમારે ઇચ્છિત વરદાન આપું છું. હું હયગ્રીવ રૂપે પ્રગટ થયો છું—દેવોના દેવ, જગતનો પતિ।

Verse 26

न रौद्रं न विरूपं च सुरैरपि च सेवितम् । जातोऽहं वरदो देवा हयाननेति तोषितः

હું ન તો રૌદ્ર છું, ન તો વિરূপ; અને દેવો દ્વારા માત્ર સેવિત એવો પણ નથી. હે દેવો! ‘હયાનન’ નામથી પ્રસન્ન થઈ હું વરદાતા રૂપે પ્રગટ થયો છું।

Verse 27

व्यास उवाच । कृते सत्रे ततो वेधा धीमान्सन्तुष्टचेतसा । यज्ञभागं ततो दत्त्वा वम्रीभ्यो विश्वकर्मणे

વ્યાસે કહ્યું—સત્રયજ્ઞ પૂર્ણ થતાં જ બુદ્ધિમાન વેધા (બ્રહ્મા) પ્રસન્નચિત્ત થયા. ત્યારબાદ તેમણે યજ્ઞભાગ નક્કી કરીને વિશ્વકર્મા માટે વમ્રીોને અર્પણ કર્યો।

Verse 28

यज्ञांते च सुरश्रेष्ठं नमस्कृत्य दिवं ययौ । एतच्च कारणं विद्धि हयाननो यतो हरिः

યજ્ઞના અંતે દેવશ્રેષ્ઠને નમસ્કાર કરીને તે સ્વર્ગે ગયો. આ જ કારણ જાણો—એથી હરિ ‘હયાનન’ કહેવાય છે।

Verse 29

युधिष्ठिर उवाच । येनाक्रांता मही सर्वा क्रमेणैकेन तत्त्वतः । विवरे विवरे रोम्णां वर्तंते च पृथक्पृथक्

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—જેનાં એક જ પગલાના ક્રમે સમગ્ર ધરતી તત્ત્વતઃ વ્યાપ્ત થઈ ગઈ, તેના રોમકૂપના દરેક છિદ્રમાં તે (લોકો) અલગ અલગ, પૃથક પૃથક સ્થિત છે।

Verse 30

ब्रह्मांडानि सहस्राणि दृश्यंते च महाद्युते । न वेत्ति वेदो यत्पारं शीर्षघातो हि वै कथम्

હે મહાદ્યુતે! હજારો બ્રહ્માંડ દેખાય છે. જેના પરમ પારને વેદ પણ જાણતું નથી, ત્યાં ‘શીર્ષઘાત’ એટલે અંતિમ સીમા સુધી પહોંચવું કેવી રીતે શક્ય બને?

Verse 31

व्यास उवाच । शृणु त्वं पांडवश्रेष्ठ कथां पौराणिकीं शुभाम् । ईश्वरस्य चरित्रं हि नैव वेत्ति चराचरे

વ્યાસે કહ્યું—હે પાંડવશ્રેષ્ઠ, આ શુભ પૌરાણિક કથા સાંભળ. ખરેખર, ઈશ્વરના ચરિત્રને ચરાચર સર્વ પ્રાણીઓ પણ પૂર્ણ રીતે જાણતા નથી.

Verse 32

एकदा ब्रह्मसभायां गता देवाः सवासवाः । भूर्लोकाद्याश्च सर्वे हि स्थावराणि चराणि च

એક વખત ઇન્દ્ર સહિત દેવતાઓ બ્રહ્માની સભામાં ગયા. ભૂર્લોકથી આરંભ કરીને સર્વે—સ્થાવર અને ચર—ત્યાં હાજર હતા.

Verse 33

देवा ब्रह्मर्षयः सर्वे नमस्कर्तुं पितामहम् । विष्णुरप्यागतस्तत्र सभायां मंत्रकारणात्

પિતામહ બ્રહ્માને નમસ્કાર કરવા સર્વ દેવો અને બ્રહ્મર્ષિઓ આવ્યા. દૈવી મંત્ર-વિચારના કારણે વિષ્ણુ પણ તે સભામાં આવ્યા.

Verse 34

ब्रह्मा चापि विगर्विष्ठ उवाचेदं वचस्तदा । भोभो देवाः शृणुध्वं कस्त्रयाणां कारणं महत्

ત્યારે ગર્વથી ભરેલા બ્રહ્માએ કહ્યું—‘હો હો દેવો, સાંભળો! ત્રયનું (ત્રિલોક/ત્રયીનું) મહાન કારણ કોણ છે?’

Verse 35

सत्यं ब्रुवंतु वै देवा ब्रह्मेशविष्णुमध्यतः । तां वाचं च समाकर्ण्य देवा विस्मयमागताः

‘દેવો સત્ય જ બોલો—બ્રહ્મા, ઈશ અને વિષ્ણુની મધ્યમાં.’ આ વચન સાંભળી દેવતાઓ આશ્ચર્યચકિત થયા.

Verse 36

ऊचुश्चैव ततो देवा न जानीमो वयं सुराः । ब्रह्मपत्नी तदोवाच विष्णुं प्रति सुरेश्वरम् । त्रयाणामपि देवानां महांतं च वदस्व मे

ત્યારે દેવોએ કહ્યું—“અમે સુરગણ જાણતા નથી.” ત્યારબાદ બ્રહ્મપત્નીએ દેવેશ્વર વિષ્ણુને પ્રતિ કહ્યુ—“ત્રિદેવોમાં સાચે મહાન કોણ છે? તે મને કહો.”

Verse 37

विष्णुरुवाच । विष्णुमायाबलेनैव मोहितं भुवनत्रयम् । ततो ब्रह्मोवाच चेदं न त्वं जानासि भो विभोः

વિષ્ણુએ કહ્યું—“વિષ્ણુની પોતાની માયાશક્તિના બળથી ત્રિભુવન મોહિત થયું છે.” ત્યારે બ્રહ્માએ કહ્યું—“હે વિભુ, શું તમે (સત્ય) જાણતા નથી?”

Verse 38

नैव मुह्यति ते मायाबलेन नैवमेव च । गर्वहिंसापरो देवो जगद्भर्ता जगत्प्रभुः

“તે તમારી માયાશક્તિથી કદી મોહિત થતો નથી—નિશ્ચયે નહિ. ગર્વ અને હિંસામાં પ્રવૃત્ત એવો દેવ (પોતાને) જગતનો ધારક અને વિશ્વનો પ્રભુ માને છે.”

Verse 39

ज्येष्ठं त्वां न विदुः सर्वे विष्णुमायावृताः खिलाः । ततो ब्रह्मा स रोषेण क्रुद्धः प्रस्फुरिताननः

“વિષ્ણુની માયાથી આવૃત્ત થયેલા બધા જ લોકો તમને જ્યેષ્ઠ (શ્રેષ્ઠ) તરીકે ઓળખતા નથી.” ત્યારે બ્રહ્મા રોષથી ક્રોધિત થયા; તેમનું મુખ કંપવા લાગ્યું.

Verse 40

उवाच वचनं कोपाद्धे विष्णो शृणु मे वचः । येन वक्त्रेण सभायां वचनं समुदीरितम्

ક્રોધથી તેણે કહ્યું—“હે વિષ્ણુ, મારું વચન સાંભળો. સભામાં જે મુખથી તે વાણી ઉચ્ચારાઈ હતી—”

Verse 41

तच्छीर्षं पततादाशु चाल्पकालेन वै पुनः । ततो हाहाकृतं सर्वं सेंद्राः सर्षिपुरोगमाः

“એ શિર તાત્કાળ પડી જાય—હા, અલ્પ સમયમાં જ!” એમ થતાં ઇન્દ્ર સહિત દેવગણ, ઋષિઓને અગ્રસ્થાને રાખી, સર્વે ભયથી ‘હા હા’ કરી ઉઠ્યા।

Verse 42

ब्रह्माणं क्षमयामासुर्विष्णुं प्रति सुरोत्तमाः । विष्णुश्च तद्वचः श्रुत्वा सत्यंसत्यं भविष्यति

શ્રેષ્ઠ દેવોએ બ્રહ્માને શમાવવા પ્રયત્ન કર્યો અને વિષ્ણુ તરફ વળ્યા. વિષ્ણુએ તે વચન સાંભળી કહ્યું—“સત્ય, સત્ય; એ નિશ્ચયે થશે.”

Verse 43

ततो विष्णुर्महातेजास्तीर्थस्योत्पादनेन च । तपस्तेपे तु वै तत्र धर्मारण्ये सुरेश्वरः । अश्वशीर्ष मुखं दृष्ट्वा हयग्रीवो जनार्द्दनः

પછી મહાતેજસ્વી વિષ્ણુ—તીર્થની ઉત્પત્તિ માટે પણ—ધર્મારણ્યમાં દેવેશ્વરરૂપે તપ કરવા લાગ્યા. અશ્વશિરસમુખ જોઈ જનાર્દન હયગ્રીવરૂપે પ્રગટ થયા।

Verse 44

तपस्तेपे महाभाग विधिना सह भारत । न शक्यं केनचित्कर्त्तुमात्मनात्मैव तुष्टवान्

હે મહાભાગ ભારત, તેમણે વિધાતા (બ્રહ્મા) સાથે તપ કર્યું. આ કાર્ય કોઈ અન્યથી શક્ય નથી; તેઓ પોતાના આત્મસ્વરૂપથી જ તૃપ્ત (સ્વયંસિદ્ધ) થયા।

Verse 45

ब्रह्मापि तपसा युक्तस्तेपे वर्षशतत्रयम् । तिष्ठन्नेव पुरो विष्णोर्विष्णुमायाविमोहितः

બ્રહ્મા પણ તપસ્વી બની ત્રણસો વર્ષ તપ કરતા રહ્યા—વિષ્ણુના સમક્ષ ઊભા હોવા છતાં, વિષ્ણુમાયાથી મોહિત-ભ્રમિત જ રહ્યા।

Verse 46

यज्ञार्थमवदत्तुष्टो देवदेवो जगत्पतिः । ब्रह्मंस्ते मुक्तताद्यास्ति मम मायाप्यदुःसहा

યજ્ઞાર્થે અર્પિત દાનથી પ્રસન્ન દેવોના દેવ, જગત્પતિએ કહ્યું— “હે બ્રહ્મન્! તને મુક્તિ વગેરે તો સિદ્ધ છે; છતાં મારી માયા સહન કરવી દુષ્કર છે।”

Verse 47

ततो लब्धवरो ब्रह्मा हृष्टचित्तो जनार्द्दनः । उवाच मधुरां वाचं सर्वेषां हितकारणात्

પછી વર પ્રાપ્ત કરેલા બ્રહ્મા અને હૃદયથી પ્રસન્ન જનાર્દને, સર્વના હિત માટે મધુર વચન કહ્યાં।

Verse 48

अत्राभवन्महाक्षेत्रं पुण्यं पापप्रणाशनम् । विधिविष्णुमयं चैतद्भवत्वेतन्न संशयः

અહીં એક મહાક્ષેત્ર પ્રગટ થાઓ— પવિત્ર અને પાપનાશક. આ સ્થાન વિધિ (બ્રહ્મા) અને વિષ્ણુમય થાઓ; તેમાં શંકા નથી।

Verse 49

तीर्थस्य महिमा राजन्हयशीर्षस्तदा हरिः । शुभाननो हि संजातः पूर्वेणैवा ननेन तु

હે રાજન્! આ તીર્થની મહિમા એવી છે— ત્યારે હરિ હયશીર્ષ (હયગ્રીવ) બન્યા; પૂર્વ કારણથી પણ અને આ તીર્થના પ્રભાવથી પણ તેમનું મુખ શુભ પ્રગટ્યું।

Verse 50

कंदर्पकोटिलावण्यो जातः कृष्णस्तदा नृप । ब्रह्मापि तपसा युक्तो दिव्यं वर्षशतत्रयम्

હે નૃપ! ત્યારે કૃષ્ણ કંદર્પના કરોડો સૌંદર્યથી યુક્ત પ્રગટ થયા; અને બ્રહ્મા પણ તપમાં લીન રહી ત્રણસો દિવ્ય વર્ષો સુધી તપશ્ચર્યા કરતા રહ્યા।

Verse 51

सावित्र्या च कृतं यत्र विष्णुमाया न बाधते । मायया तु कृतं शीर्षं पंचमं शार्दुलस्य वा

જ્યાં સાવિત્રી સાથે વિધિપૂર્વક કર્મ કરાયું, ત્યાં વિષ્ણુની માયા પીડા કરતી નથી. પરંતુ માયાએ જાણે શાર્દૂલ (વાઘ)નું પાંચમું મસ્તક ઘડી કાઢ્યું.

Verse 52

धर्मारण्ये कृतं रम्यं हरेण च्छेदितं पुरा । तस्मै दत्त्वा वरं विष्णुर्जगामादर्शनं ततः

ધર્મારણ્યમાં પૂર્વે હરિએ ત્યાં રચાયેલું તે રમ્ય (વસ્તુ/ઉદ્યાન) કાપી નાખ્યું. પછી તેને વર આપીને વિષ્ણુ અદૃશ્ય થઈ ગયા.

Verse 53

स्थापयित्वा विधिस्तत्र तीर्थं चैव त्रिलोचनम् । मुक्तेशं नाम देवस्य मोक्षतीर्थमरिंदम

પછી વિધિ (બ્રહ્મા) એ ત્યાં એક તીર્થ અને ત્રિલોચન (શિવ)ની પણ પ્રતિષ્ઠા સ્થાપી. હે અરિંદમ! ‘મુક્તેશ’ દેવનું તે સ્થાન ‘મોક્ષ-તીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું.

Verse 54

गतः सोऽपि सुरश्रेष्ठः स्वस्थानं सुरसेवितम् । तत्र प्रेता दिवं यांति तर्पणेन प्रतर्पिताः

તે દેવશ્રેષ્ઠ પણ દેવોથી સેવિત પોતાના ધામે ગયા. ત્યાં તર્પણથી તૃપ્ત કરાયેલા પ્રેતાત્માઓ સ્વર્ગને પામે છે.

Verse 55

अश्वमेधफलं स्नाने पाने गोदानजं फलम् । पुष्कराद्यानि तीर्थानि गंगाद्याः सरितस्तथा

અહીં સ્નાન કરવાથી અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે, અને આ જળ પાન કરવાથી ગોદાનનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. આ સ્થાન પુષ્કરાદિ તીર્થો તથા ગંગાદિ નદીઓ સમાન પાવન છે.

Verse 56

स्नानार्थमत्रागच्छंति देवताः पितरस्तथा । कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगे मुक्तेशं पूजयेत्तु यः

અહીં સ્નાનાર્થે દેવતાઓ તથા પિતૃઓ પણ આવે છે. કાર્તિક માસમાં કૃત્તિકા-યોગે જે મુક્તેશનું પૂજન કરે છે, તે આ તીર્થના વિશેષ પુણ્યનો અધિકારી બને છે.

Verse 57

स्नात्वा देवसरे रम्ये नत्वा देवं जनार्द्दनम् । यः करोति नरो भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते

રમ્ય દેવસરમાં સ્નાન કરીને અને ભગવાન જનાર્દનને નમસ્કાર કરીને જે મનુષ્ય ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 58

भुक्त्वा भोगा न्यथाकामं विष्णुलोकं स गच्छति । अपुत्रा काकवंध्या च मृतवत्सा मृतप्रजा

ઇચ્છાનુસાર ભોગો ભોગવી તે વિષ્ણુલોકમાં જાય છે. અપુત્રા, કાકબંધ્યા, મૃતવત્સા અથવા મૃતપ્રજા સ્ત્રી માટે પણ આ વિધિ દુઃખ-દોષ નાશક કહેવાઈ છે.

Verse 59

एकांबरेण सुस्नातौ पतिपत्न्यौ यथाविधि । तद्दोषं नाशयेन्नूनं प्रजाप्तिप्रतिबन्धकम्

પતિ-પત્ની એક જ વસ્ત્ર ધારણ કરીને નિયમ મુજબ સ્નાન કરે તો તે ક્રિયા સંતાનપ્રાપ્તિમાં અવરોધક દોષને નિશ્ચયે નાશ કરે છે.

Verse 60

मोक्षेश्वरप्रसादेन पुत्रपौत्रादि वर्द्धयेत् । दद्याद्वैकेन चित्तेन फलानि सत्यसंयुता

મોક્ષેશ્વરની કૃપાથી પુત્ર-પૌત્રાદિ વંશ વૃદ્ધિ પામે છે. સત્યનિષ્ઠ રહી એકાગ્ર ચિત્તે ફળોનું દાન કરવું જોઈએ.

Verse 61

निधाय वंशपात्रेऽपि नारी दोषात्प्रमुच्यते । प्राप्नुवंति च देवाश्च अग्निष्टोमफलं नृप

વંશપાત્રમાં પણ તે હવિ નિધાય કરવાથી સ્ત્રી દોષથી મુક્ત થાય છે. હે નૃપ! દેવો પણ અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 62

वेधा हरिर्हरश्चैव तप्यंते परमं तपः । धर्मारण्ये त्रिसंध्यं च स्नात्वा देवसरस्यथ

વેધા બ્રહ્મા, હરિ અને હર—એમણે જ પરમ તપ આચર્યું છે. ધર્મારણ્યમાં દેવસરસ્તી ત્રિસંધ્યાએ (પ્રાતઃ, મધ્યાહ્ન, સાંજ) સ્નાન કરવાથી તે પવિત્ર સાધના સિદ્ધ થાય છે.

Verse 63

तत्र मोक्षेश्वरः शंभुः स्थापितो वै ततः सुरैः । तत्र सांगं जपं कृत्वा न भूयः स्तनपो भवेत्

ત્યાં દેવોએ શંભુને ‘મોક્ષેશ્વર’ રૂપે નિશ્ચયે સ્થાપિત કર્યો. ત્યાં સಾಂಗ (નિયમ-ઉપાંગ સહિત) જપ કરવાથી ફરી સ્તનપાન કરનાર શિશુ થવું પડતું નથી—અર્થાત્ પુનર્જન્મ નથી.

Verse 64

एवं क्षेत्रं महाराज प्रसिद्धं भुवनत्रये । यस्तत्र कुरुते श्राद्धं पितॄणां श्रद्धयान्वितः

હે મહારાજ! આ ક્ષેત્ર ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ છે. જે ત્યાં પિતૃઓ માટે શ્રદ્ધાસહિત શ્રાદ્ધ કરે છે—

Verse 65

उद्धरेत्सप्त गोत्राणि कुलमेकोत्तरं शतम् । देवसरो महारम्यं नानापुष्पैः समन्वितम् । श्यामं सकलकल्हारैर्विविधैर्जलजंतुभिः

તે સાત ગોત્રોનું ઉદ્ધાર કરે છે અને એકસો એક કુળોને તારણ આપે છે. દેવસરસ્તિ અતિ રમ્ય છે, નાનાવિધ પુષ્પોથી સુશોભિત; સર્વ પ્રકારના કલ્હાર કમળોથી શ્યામવર્ણ અને વિવિધ જલચર જીવોથી પરિપૂર્ણ છે.

Verse 66

ब्रह्मविष्णुमहेशाद्यैः सेवितं सुरमानुषैः । सिद्धैर्यक्षैश्च मुनिभिः सेवितं सर्वतः शुभम्

આ સરોવર બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ વગેરે દેવોથી સેવિત અને પૂજિત છે. દેવ-માનવ, સિદ્ધ, યક્ષ અને મુનિઓ પણ અહીં આવે છે; તે સર્વ રીતે શુભ અને પુણ્યપ્રદ છે.

Verse 67

युधिष्ठिर उवाच । कीदृशं तत्सरः ख्यातं तस्मि न्स्थाने द्विजोत्तम । तस्य रूपं प्रकारं च कथयस्व यथातथम्

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—હે દ્વિજોત્તમ! તે સ્થાને પ્રસિદ્ધ તે સરોવર કેવું છે? તેનું રૂપ અને સ્વભાવ જેમ છે તેમ જ મને યથાર્થ કહો.

Verse 68

व्यास उवाच । साधुसाधु महाप्राज्ञ धर्मपुत्र युधिष्ठिर । यस्य संकीर्तनान्नूनं सर्वपापैः प्रमुच्यते

વ્યાસ બોલ્યા—સાધુ, સાધુ! હે મહાપ્રાજ્ઞ ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર, તું ઉત્તમ પ્રશ્ન કર્યો. નિશ્ચયે તેના સંકીર્તન માત્રથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે.

Verse 69

अतिस्वछतरं शीतं गंगोदकसमप्रभम् । पवित्रं मधुरं स्वादु जलं तस्य नृपोत्तम

હે નૃપોત્તમ! તે સરોવરનું જળ અતિ સ્વચ્છ અને શીતળ છે, ગંગાજળ સમાન તેજસ્વી. તે પવિત્ર, મધુર અને સ્વાદમાં મનોહર છે.

Verse 70

महाविशालं गंभीरं देवखातं मनोरमम् । लहर्यादिभिर्गंभीरः फेनावर्तसमाकुलम्

તે મહાવિશાળ અને ગહન છે, જાણે દેવોએ ખોદેલું મનોહર કુંડ. તેની લહેરો તેને વધુ ગાંભીર્ય આપે છે અને તે ફેણયુક્ત આવર્તોથી ભરેલું છે.

Verse 71

झषमंडूककमठैर्मकरैश्च समाकुलम् । शंखशुक्त्यादि भिर्युक्तं राजहंसैः सुशोभितम्

એ સરોવર માછલાં, દેડકા, કાચબા અને મકરોથી ભરપૂર છે; શંખ-શુક્તિ વગેરે થી સમૃદ્ધ છે અને રાજહંસોથી અતિ શોભિત છે.

Verse 72

वटप्लक्षैः समायुक्तमश्वत्थाम्रैश्च वेष्टितम् । चक्रवाकसमोपतं बकसारसटिट्टिभैः

તે વડ અને પ્લક્ષ વૃક્ષોથી યુક્ત છે, અશ્વત્થ અને આમ્ર વૃક્ષોથી ઘેરાયેલું છે; અને ચક્રવાક, બગલા, સારસ તથા ટિટ્ટિભ પક્ષીઓથી શોભિત છે.

Verse 73

कमनीय प्रगन्धाच्छच्छत्रपत्रैः सुशोभितम् । सेव्यमानं द्विजैः सर्वैः सारसाद्यैः सुशोभितम्

તે મનોહર સુગંધથી ભરપૂર છે અને છત્ર સમાન વિશાળ પાંદડાંથી શોભિત છે; સર્વ દ્વિજોથી સેવિત છે અને સારસ વગેરે પક્ષીઓથી વધુ અલંકૃત છે.

Verse 74

सदेवैर्मुनिभिश्चैव विप्रैर्मत्यैश्च भूमिप । सेवितं दुःखहं चैव सर्वपापप्रणाशनम्

હે ભૂમિપ! તે સરોવર દેવો, મુનિઓ, વિપ્રો અને મર્ત્યો દ્વારા પણ સેવિત છે; તે દુઃખહર અને સર્વ પાપનો નાશ કરનાર છે.

Verse 75

अनादिनिधनोदंतं सेवितं सिद्धमंडलैः । स्नानादिभिः सर्वदैव तत्सरो नृपसत्तम

હે નૃપસત્તમ! તે સરોવર અનાદિ અને અવિનાશી કીર્તિવાળું છે; સિદ્ધમંડળો દ્વારા સેવિત છે અને સ્નાનાદિ દેવકાર્યરૂપ અનુષ્ઠાનો માટે સદા ઉપાસ્ય છે.

Verse 76

विधिना कुरुते यस्तु नीलोत्सर्गं च तत्तटे । प्रेता नैव कुले तस्य यावदिंद्राश्चतुर्दश

જે વિધિપૂર્વક તે તટ પર નીલોત્સર્ગ કરે છે, તેના કુળમાં ચૌદ ઇન્દ્રોના સમય સુધી પ્રેત ઉત્પન્ન થતો નથી।

Verse 77

कन्यादानं च ये कुर्युर्विधिना तत्र भूपते । ते तिष्ठन्ति ब्रह्मलोके यावदाभूतसंप्लवम्

હે ભૂપતે! જે ત્યાં વિધિપૂર્વક કન્યાદાન કરે છે, તેઓ આભૂતસંપ્લવ (પ્રલય) સુધી બ્રહ્મલોકમાં નિવાસ કરે છે।

Verse 78

महिषीं गृहदासीं च सुरभीं सुतसंयुताम् । हेम विद्यां तथा भूमिं रथांश्च गजवाससी

મહિષી (ભેંસ), ગૃહદાસી, વાછરડાંসহ દૂધાળ ગાય, સોનું, વિદ્યા, જમીન, રથો, હાથી અને વસ્ત્રો—આ દાનો કહ્યાં છે।

Verse 79

ददाति श्रद्धया तत्र सोऽक्षयं स्वर्गमश्नुते । देवखातस्य माहात्म्यं यः पठेच्छिवसन्निधौ । दीर्घमायुस्तथा सौख्यं लभते नात्र संशयः

જે ત્યાં શ્રદ્ધાથી દાન આપે છે, તે અક્ષય સ્વર્ગ પામે છે. અને જે શિવસન્નિધિમાં દેવખાતનું માહાત્મ્ય પાઠ કરે છે, તે દીર્ઘ આયુષ્ય અને સુખ મેળવે છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 80

यः शृणोति नरो भक्त्या नारी वा त्विदमद्भुतम् । कुले तस्य भवेच्छ्रेयः कल्पांतेऽपि युधिष्ठिर

હે યુધિષ્ઠિર! પુરુષ હોય કે સ્ત્રી, જે ભક્તિથી આ અદ્ભુત વર્ણન સાંભળે છે, તેના કુળમાં કલ્પાંત સુધી શ્રેય અને કલ્યાણ થાય છે।

Verse 81

एतत्सर्वं मयाख्यातं हयग्रीवस्य कारणम् । प्रभास्तस्य तीर्थस्य सर्वपापायनुत्तये

હયગ્રીવ સંબંધિત કારણ સહિત આ સર્વ મેં વર્ણવ્યું છે. તે તીર્થની પ્રભા-મહિમાથી સર્વ પાપોનું પરમ નિવારણ થાય છે.