Adhyaya 14

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । कृपासिंधो महाभाग सर्वव्यापिन्सुरेश्वर । कदा ह्यत्र तपस्तप्तं विष्णुनामिततेजसा

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે કૃપાસિંધુ, હે મહાભાગ, હે સર્વવ્યાપી સુરેશ્વર! અહીં અમિત તેજવાળા વિષ્ણુએ ક્યારે તપ કર્યું હતું?

Verse 2

स्कंदाय कथितं चैव शर्वेण च महात्मना । आनुपूर्व्येण सर्वं हि कथयस्व त्वमेव हि

આ વાત મહાત્મા શર્વ (શિવ)એ સ્કંદને કહી હતી; તેથી તું જ બધું ક્રમવાર રીતે વર્ણન કર.

Verse 3

व्यास उवाच । शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि धर्म्मारण्ये नृपोत्तम । एकदात्र तपस्तप्तं विष्णुनाऽमिततेजसा

વ્યાસે કહ્યું—વત્સ, સાંભળ; હે નૃપોત્તમ, હું કહું છું. ધર્મ્મારણ્યમાં એક વખત અમિત તેજવાળા વિષ્ણુએ તપ કર્યું હતું.

Verse 4

स्कंद उवाच । कथं देवसरोनाम पंपा चंपा गया तथा । वाराणस्यधिका चैव कथमश्वमुखो हरिः

સ્કંદે કહ્યું—‘દેવસર’ નામ કેવી રીતે પડ્યું? પંપા, ચંપા અને ગયા કેવી રીતે ઉત્પન્ન થઈ? આને વારાણસીથી પણ શ્રેષ્ઠ કેમ કહે છે? અને ત્યાં હરિ ‘અશ્વમુખ’ કેવી રીતે બન્યા?

Verse 5

ईश्वर उवाच । अत्र नारायणो देवस्तपस्तेपे सुदुष्करम् । दिव्यवर्षशतं त्रीणि जातः सुष्ठ्वाननश्च सः

ઈશ્વરે કહ્યું—અહીં દેવ નારાયણે અત્યંત દુષ્કર તપ કર્યું. ત્રણસો દિવ્ય વર્ષો સુધી સ્થિર રહી, તેઓ અતિ ઉત્તમ મુખવાળા રૂપે પ્રગટ થયા.

Verse 6

तपस्तेपे महाविष्णुः सुरूपार्थं च पुत्रक । वाजिमुखो हरिस्तत्र सिद्धस्थाने महाद्युते

હે પુત્રક, મહાવિષ્ણુએ સુંદર રૂપ પ્રાપ્ત કરવા માટે ત્યાં તપ કર્યું. તે મહાદ્યુતિમય સિદ્ધસ્થાને હરિ ‘વાજિમુખ’—અશ્વમુખ—રૂપે પ્રગટ થયા.

Verse 7

स्कंद उवाच । कारणं ब्रूहि नोद्य त्वमश्वाननः कथं हरिः । महारिपोश्च हंता च देवदेवो जगत्पतिः

સ્કંદે કહ્યું—આજે અમને કારણ કહો; દેવદેવ, જગત્પતિ, મહાશત્રુનો સંહારક હરિ કેવી રીતે અશ્વમુખ થયો?

Verse 8

यस्य नाम्ना महाभाग पातकानि बहून्यपि । विलीयंते तु वेगेन तमः सूर्योदये यथा

હે મહાભાગ! જેના નામથી અનેક પાપો પણ વેગથી વિલીન થઈ જાય છે, જેમ સૂર્યોદયે અંધકાર નાશ પામે છે.

Verse 9

श्रूयंते यस्य कर्माणि अद्भुतान्यद्भुतानि वै । सर्वेषामेव जीवानां कारणं परमेश्वरः

જેનાં કર્મો અદ્ભુત—ખરેખર અદ્ભુત—રૂપે સાંભળવામાં આવે છે; એ પરમેશ્વર જ સર્વ જીવોનું પરમ કારણ છે.

Verse 10

प्राणरूपेण यो देवो हयरूपः कधं भवेत् । सर्वेषामपि तंत्राणामेकरूपः प्रकीर्तितः

જે દેવ પ્રાણસ્વરૂપ છે, તે અશ્વરૂપ કેવી રીતે બને? સર્વ તંત્રોમાં તે એક જ તત્ત્વરૂપે પ્રખ્યાત છે.

Verse 11

भक्तिगम्यो धर्मभाजां सुखरूपः सदा शुचिः । गुणातीतोऽपि नित्योऽसौ सर्वगो निर्गुणस्तथा

તે ધર્મનિષ્ઠોને ભક્તિથી પ્રાપ્ત થાય છે; આનંદસ્વરૂપ અને સદા શુદ્ધ છે. ગુણાતીત હોવા છતાં નિત્ય, સર્વવ્યાપી અને નિર્ગુણ છે.

Verse 12

स्रष्टासौ पालको हंता अव्यक्तः सर्वदेहिनाम् । अनुकूलो महातेजाः कस्मादश्वमुखोऽभवत्

તે સ્રષ્ટા, પાલક અને સંહારક છે; સર્વ દેહધારીઓ પ્રત્યે અવ્યક્ત, અનુકૂળ અને મહાતેજસ્વી. તો પછી તે અશ્વમુખ કેમ થયો?

Verse 13

यस्य रोमोद्भवा देवा वृक्षाद्याः पन्नगा नगाः । कल्पेकल्पे जगत्सर्वं जायते यस्य देहतः

જેનાં દેહના રોમકૂપોમાંથી જાણે દેવતાઓ ઉત્પન્ન થાય છે, તેમ જ વૃક્ષાદિ, પન્નગો અને પર્વતો પણ; દરેક કલ્પે સર્વ જગત્ તેમના દેહમાંથી જ જન્મે છે.

Verse 14

स एव विश्वप्रभवः स एवात्यंतकारणम् । येनानीताः पुनर्विद्या यज्ञाश्च प्रलयं गताः

તે જ વિશ્વનો પ્રભવ છે, તે જ પરમ કારણ છે; જેમણે પ્રલયમાં લુપ્ત થયેલી વિદ્યા અને યજ્ઞોને ફરી પાછા પ્રગટ કર્યા.

Verse 15

घातितो दुष्टदैत्योऽसौ वेदार्थं कृत उद्यमः । एवमासीन्महाविष्णुः कथमश्वमुखोऽभवत्

તેમણે દुष્ટ દૈત્યનો વધ કર્યો અને વેદાર્થ માટે પ્રયત્ન કર્યો. એવા મહાવિષ્ણુ પછી અશ્વમુખ કેમ થયા?

Verse 16

रत्नगर्भा धृता येन पृष्ठदेशे च लीलया । कृत्या व्यवस्थितं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम्

જેમણે રત્નગર્ભા ધરતીને લીલાથી પોતાની પીઠ પર ધારણ કરી; તેમની નિયત શક્તિથી સ્થાવર-જંગમ સર્વ જગત્ યોગ્ય ક્રમમાં વ્યવસ્થિત છે.

Verse 17

स देवो विश्वरूपो वै कथं वाजिमुखोऽभवत् । हिरण्याक्षस्य हंता यो रूपं कृत्वा वराहजम्

એ વિશ્વરૂપ ભગવાન કેવી રીતે હયમુખ (હયગ્રીવ) સ્વરૂપે પ્રગટ થયા? જેમણે હિરણ્યાક્ષનો વધ કરવા વરાહરૂપ ધારણ કર્યું હતું।

Verse 18

सुपवित्रं महातेजाः प्रविश्य जलसा गरे । उद्धृता च मही सर्वा ससागरमहीधरा

અતિ પવિત્ર અને મહાતેજસ્વી પ્રભુ જળગર્ભમાં પ્રવેશ કરીને; સમુદ્રો અને પર્વતો સહિત સમગ્ર પૃથ્વીને ઉદ્ધરિત કરી।

Verse 19

उद्धृता च मही नूनं दंष्ट्राग्रे येन लीलया । कृत्वा रूपं वराहं च कपिलं शोकनाशनम्

નિશ્ચયે તેમણે દંષ્ટ્રાના અગ્ર પર લીલાથી પૃથ્વીને ઉદ્ધરિત કરી; વરાહરૂપ ધારણ કરીને શોકનાશક કપિલ પણ બન્યા।

Verse 20

स देवः कथमीशानो हयग्रीवत्वमागतः । प्रह्लादार्थे स चेशानो रूपं कृत्वा भयावहम्

તે ઈશાન, પરમ અધિપતિ, કેવી રીતે હયગ્રીવત્વને પ્રાપ્ત થયા? પ્રહ્લાદના હિતાર્થે એ જ પ્રભુએ ભયાવહ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું।

Verse 21

नारसिंहं महादेवं सर्वदुष्टनिवारणम् । पर्वताग्निसमुद्रस्थं ररक्ष भक्तसत्तमम्

નારસિંહ—મહાદેવ, સર્વ દુષ્ટનિવારક—એ પર્વત, અગ્નિ અને સમુદ્ર વચ્ચે રહેલા ભક્તશ્રેષ્ઠનું રક્ષણ કર્યું।

Verse 22

हिरण्यकशिपुं दुष्टं जघान रजनीमुखे । इंद्रासने च संस्थाप्य प्रह्लादस्य सुखप्रदम्

તેણે સંધ્યાકાળે દુષ્ટ હિરણ્યકશિપુનો વધ કર્યો; અને પ્રહ્લાદને ઇન્દ્રાસન પર સ્થાપિત કરી તેને પરમ સુખ આપ્યું।

Verse 23

प्रह्लादार्थे च वै नूनं नृसिंहत्वमुपागतः । विरोचनसुतस्याग्रे याचकोऽसौ भवेत्तदा

પ્રહ્લાદના હિતાર્થે તેણે નિશ્ચયે નૃસિંહરૂપ ધારણ કર્યું; અને પછી વિરોચનપુત્ર બલિ સમક્ષ વામનરૂપે યાચક બન્યો।

Verse 24

यज्ञे चैवाश्वमेधे वै बलिना यः समर्चितः । हृता वसुमती तस्य त्रिपदीकृतरोदसी

અશ્વમેધ યજ્ઞમાં બલિએ જેને વિધિપૂર્વક પૂજ્યો—એ જ પ્રભુએ બલિની વસુમતી હરી લીધી અને સ્વર્ગ-પૃથ્વીને ત્રણ પગલાંમાં માપી।

Verse 25

विश्वरूपेण वै येन पाताले क्षपितो बलिः । त्रिःसप्तवारं येनैव क्षत्रियानवनीतले

જેનાં વિશ્વરૂપથી બલિ પાતાળમાં દબાયો; અને એ જ પ્રભુએ ધરતી પર ક્ષત્રિયોને સત્તાવીસ વાર સંહાર્યા।

Verse 26

हत्वाऽददाच्च विप्रेभ्यो महीमतिमहौजसा । घातितो हैहयो राजा येनैव जननी हता

તેમને સંહાર કરીને તે મહાતેજસ્વીએ પૃથ્વી બ્રાહ્મણોને દાન આપી; એ જ પ્રભુએ હૈહય રાજાને વધ કર્યો—જેણે (વીરના) માતાને મારી હતી।

Verse 27

येन वै शिशुनोर्व्यां हि घातिता दुष्टचारिणी । राक्षसी ताडका नाम्नी कौशिकस्य प्रसादतः

જેનાથી કૌશિક (વિશ્વામિત્ર) ની કૃપા અને આજ્ઞાથી દુષ્ટાચારિણી રાક્ષસી તાડકા નામનીનો વધ થયો।

Verse 28

विश्वामित्रस्य यज्ञे तु येन लीलानृदेहिना । चतुर्दशसहस्राणि घातिता राक्षसा वलात्

વિશ્વામિત્રના યજ્ઞમાં, લીલામાત્ર માનવદેહ ધારણ કરનાર તેમણે બળપૂર્વક ચૌદ હજાર રાક્ષસોનો સંહાર કર્યો।

Verse 29

हता शूर्पणखा येन त्रिशिराश्च निपातितः । सुग्रीवं वालिनं हत्वा सुग्रीवेण सहायवान्

જેનાથી શૂર્પણખા દમિત થઈ અને ત્રિશિરા પણ પાતિત થયો; વાલિનનો વધ કરીને તેઓ સુગ્રીવના સહાયક બન્યા।

Verse 30

कृत्वा सेतुं समुद्रस्य रणे हत्वा दशाननम् । धर्म्मारण्यं समासाद्य ब्राह्मणानन्वपूजयत्

સમુદ્ર પર સેતુ બાંધી અને યુદ્ધમાં દશાનન (રાવણ) નો વધ કરીને, તેઓ ધર્મ્મારણ્ય પહોંચ્યા અને ત્યાં બ્રાહ્મણોને વિધિપૂર્વક પૂજ્યા।

Verse 31

शासनं द्विजवर्येभ्यो दत्त्वा ग्रामान्बहूंस्तथा । स्नात्वा चैव धर्म्मवाप्यां सुदानान्यददाद्गवाम्

શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને શાસનપત્ર આપી અને અનેક ગામો દાન કરીને, ધર્મ્મવાપીમાં સ્નાન કરી તેમણે ગાયોના ઉત્તમ દાન આપ્યા।

Verse 32

साधूनां पालनं कृत्वा निग्रहाय दुरात्मनाम् । एवमन्यानि कर्म्माणि श्रुतानि च धरातले

સાધુઓનું પાલન કરીને અને દુષ્ટાત્માઓનો નિગ્રહ કરીને, આવા અન્ય અનેક કર્મો પણ ધરાતળ પર તેના વિષે શ્રવણ થાય છે।

Verse 33

स देवो लीलया कृत्वा कथं चाश्वमुखोऽभवत् । यो जातो यादवे वंशे पूतनाशकटादिकम्

એ દેવ તો લીલામાત્રે સર્વ કરે છે; તો પછી તે અશ્વમુખ (હયાનન) કેમ થયો? જે યાદવ વંશમાં જન્મ્યો અને પૂતના, શકટ આદિનો સંહાર કરનાર છે।

Verse 34

अरिष्टदैत्यः केशी च वृकासुरबकासुरौ । शकटासुरो महासुर स्तृणावर्तश्च धेनुकः

અરિષ્ટ દૈત્ય, કેશી, વૃકાસુર અને બકાસુર; શકટાસુર નામનો મહાસુર, તેમજ તૃણાવર્ત અને ધેનુક—આ બધા।

Verse 35

मल्लश्चैव तथा कंसो जरासंधस्तथैव च । कालयवनस्य हंता च कथं वै स हयाननः । तारकासुरं रणे जित्वा अयुतषट्पुरं तथा

મલ્લો, કংস અને જરાસંધ, તેમજ કાલયવનનો સંહારક—તો તે હયાનન કેવી રીતે? જેણે રણમાં તારકાસુરને જીતીને અયુતષટ્પુર પણ પ્રાપ્ત કર્યું।

Verse 36

कन्याश्चोद्वाहिता येन सहस्राणि च षड् दश । अमानुषाणि कृत्वेत्थं कथं सोऽश्वमुखोऽभवत्

જેનાથી સોળ હજાર કન્યાઓનું વિધિપૂર્વક વિવાહ થયું; આવી અમાનુષ કૃત્યો કરીને તે અશ્વમુખ કેવી રીતે થયો?

Verse 37

त्राता यः सर्वभक्तानां हंता सर्वदुरात्मनाम् । धर्मस्थापनकृत्सोऽपि कल्किर्विष्णुपदे स्थितः

જે સર્વ ભક્તોનો ત્રાતા અને સર્વ દુષ્ટાત્માઓનો સંહારક છે, તથા ધર્મની પુનઃસ્થાપના કરનાર છે—એ જ કલ્કિ વિષ્ણુના પરમ પદમાં સ્થિત છે।

Verse 38

एतद्वै महदाश्चर्य्यं भवता यत्प्रकाशितम् । एतदाचक्ष्व मे सर्वं कारणं त्रिपुरांतक

આ ખરેખર મહાન આશ્ચર્ય છે, જે તમે પ્રકાશિત કર્યું છે। હે ત્રિપુરાંતક, તેનું સર્વ કારણ મને કહો।

Verse 39

श्रीरुद्र उवाच । साधुपृष्टं महाबाहो कारणं तस्य वच्म्यहम् । हयग्रीवस्य कृष्णस्य शृणुष्वे काग्रमानसः

શ્રીરુદ્ર બોલ્યા—હે મહાબાહો, તું સારો પ્રશ્ન કર્યો છે; તેનું કારણ હું કહું છું। હયગ્રીવ-રૂપધારી કૃષ્ણ વિષે એકાગ્ર મનથી સાંભળ।

Verse 40

व्यास उवाच । पुरा देवैः समारब्धो यज्ञो नूनं धरातले । वेदमंत्रैराह्वयितुं सर्वे रुद्रपुरोगमाः

વ્યાસ બોલ્યા—પૂર્વકાળે દેવોએ ધરાતળ પર એક યજ્ઞ આરંભ્યો. વેદમંત્રોથી દેવનું આવાહન કરવા તેઓ સૌ રુદ્રને અગ્રે રાખીને આગળ વધ્યા।

Verse 41

वैकुण्ठे च गताः सर्वे क्षीराब्धौ च निजालये । पातालेऽपि पुनर्गत्वा न विदुः कृष्णदर्शनम्

તેઓ બધા વૈકુંઠે ગયા અને ક્ષીરાબ્ધિમાં આવેલા તેમના સ્વધામમાં પણ ગયા. ફરી પાતાળમાં જઈને પણ તેમને કૃષ્ણદર્શન પ્રાપ્ત ન થયું।

Verse 42

मोहाविष्टास्ततः सर्वे इतश्चेतश्च धाविताः । नैव दृष्टस्तदा तैस्तु ब्रह्मरूपो जनार्दनः

મોહથી આવૃત્ત થઈ તેઓ બધા અહીં-ત્યાં દોડ્યા; પરંતુ તે સમયે બ્રહ્મરૂપ જનાર્દન તેમને સર્વથા દેખાયો નહિ।

Verse 43

विचारयंति ते सर्वे देवा इन्द्रपुरोगमाः । क्व गतोऽसौ महाविष्णुः केनोपायेन दृश्यते

ઇન્દ્રને અગ્રે રાખીને બધા દેવોએ વિચાર કર્યો—‘એ મહાવિષ્ણુ ક્યાં ગયા, અને કયા ઉપાયથી દર્શન થાય?’

Verse 44

प्रणम्य शिरसा देवं वागीशं प्रोचुरादरात् । देवदेव महाविष्णुं कथयस्व प्रसादतः

તેઓ સૌ શિર નમાવી દેવ વાગીશને આદરથી બોલ્યા—‘હે દેવદેવ! કૃપાથી મહાવિષ્ણુ વિષે અમને કહો।’

Verse 45

बृहस्पतिरुवाच । न जाने केन कार्येण योगारूढो महात्मवान् । योगरूपोऽभवद्विष्णुर्योगीशो हरिरच्युतः

બૃહસ્પતિ બોલ્યા—કયા કાર્ય માટે તે મહાત્મા યોગારૂઢ થયા છે, હું જાણતો નથી। વિષ્ણુ યોગસ્વરૂપ બન્યા છે—યોગીઓના ઈશ્વર, અચ્યુત હરિ।

Verse 46

क्षणं ध्यात्वा स्वमात्मानं धिषणेन ख्यापितो हरिः । तत्र सर्वे गता देवा यत्र देवो जगत्पतिः

ક્ષણમાત્ર સ્વાત્માનું ધ્યાન કરતાં ધિષણા (અંતર્દૃષ્ટિ) દ્વારા હરિ પ્રકાશિત થયા। ત્યારબાદ બધા દેવો ત્યાં ગયા જ્યાં જગત્પતિ દેવ હતા।

Verse 47

तदा दृष्टो महाविष्णुर्ध्यानस्थोऽसौ जनार्दनः । ध्यात्वा कृत्यसमाकारं सशरं दैत्यसूदनम्

ત્યારે તેમણે મહાવિષ્ણુ જનાર્દનને ગાઢ ધ્યાનમાં સ્થિત જોયા. કાર્યને અનુરૂપ રૂપ—બાણધારી દૈત્યસૂદન—ને અંતરમાં ધ્યાનીને તેઓ બેઠા હતા।

Verse 48

समास्थानं ततो दृष्ट्वा बोधोपायं प्रचक्रमे । आह तांश्च तदा वम्र्यो धनुर्गुणं प्रयत्नतः । छेत्स्यंति चेत्तच्छब्देन प्रबुध्येत हरिः स्वयम्

તેમને આ રીતે દૃઢ ધ્યાનમાં સ્થિત જોઈ વમ્ર્યોએ જગાડવાનો ઉપાય વિચાર્યો. પછી તેમણે અન્યને કહ્યું—“પ્રયત્નથી ધનુષ્યની ડોરી કાપો; એ શબ્દથી હરિ સ્વયં જાગી શકે.”

Verse 49

देवा ऊचुः । गुणभक्षं कुरुध्वं वै येनासौ बुध्यते हरिः । क्रत्वर्थिनो वयं वम्र्यः प्रभुं विज्ञापयामहे

દેવોએ કહ્યું—“હરિ જાગે તે માટે ધનુષ્યની ડોરીને ખાઈને કાપી નાખો. અમે યજ્ઞસિદ્ધિ ઇચ્છીએ છીએ; હે વમ્ર્યો, અમે પ્રભુને વિનંતી કરીશું।”

Verse 50

वम्र्यः ऊचुः । निद्राभंगं कथाच्छेदं दम्पत्योर्मैत्रभेदनम् । शिशुमातृविभेदं वा कुर्वाणो नरकं व्रजेत्

વમ્ર્યોએ કહ્યું—“બીજાની નિદ્રા ભંગ કરવી, પવિત્ર વાતચીત કાપી નાખવી, દંપતિની મૈત્રીમાં ભેદ પાડવો, અથવા બાળકને માતાથી જુદું કરવું—એ કરનાર નરકમાં જાય છે।”

Verse 51

योगारूढो जगन्नाथः समाधिस्थो महाबलः । तस्य श्रीजगदीशस्य विघ्नं नैव तु कुर्महे

જગન્નાથ મહાબળવાન યોગારૂઢ થઈ સમાધિમાં સ્થિત છે. તે શ્રી જગદીશને અમે ક્યારેય વિઘ્ન પહોંચાડશું નહીં।

Verse 52

ब्रह्मोवाच । भवतां सर्वभक्षत्वं देवकार्यं क्रियेत चेत् । कर्त्तव्यं च ततो वम्र्यो यज्ञसिद्धिर्यथा भवेत् । वम्रीशा सा तदा वत्स पुनरेवमुवाच ह

બ્રહ્માએ કહ્યું—જો તમારી સર્વભક્ષી શક્તિ દેવકાર્યમાં નિયોજિત થાય, તો હે વમ્ર્યો, યજ્ઞસિદ્ધિ થાય એમ જ કરવું. ત્યારબાદ, વત્સ, વમ્રીઓની રાણી ફરી આ રીતે બોલી.

Verse 53

वम्र्युवाच । दुःखसाध्यो जगन्नाथो मलयानिलसंनिभः । कथं वा बोध्यतां बह्मन्नस्माभिः सुरपूजितः

વમ્ર્યાએ કહ્યું—જગન્નાથને જગાડવો દુષ્કર છે; તેઓ મલય પવન સમા મૃદુ છે. હે બ્રહ્મન, દેવપૂજિત તેમને અમે કેવી રીતે જગાડીએ?

Verse 54

नैव यज्ञेन मे कार्यं सुरैश्चैव तथैव च । सर्वेषु यज्ञकार्येषु भागं ददतु मे सुराः

મને યજ્ઞથી કોઈ વ્યક્તિગત કામ નથી, દેવોથી પણ તેમ જ. પરંતુ હવે પછી સર્વ યજ્ઞકર્મોમાં દેવો મને ભાગ આપો.

Verse 55

देवा ऊचुः । प्रदास्यामो वयं वम्र्यै भागं यज्ञेषु सर्वदा । यज्ञाय दत्तमस्माभिः कुरुष्वैवं वचो हि नः

દેવોએ કહ્યું—અમે વમ્ર્યાને યજ્ઞોમાં સદૈવ ભાગ આપશું. યજ્ઞહિતાર્થે અમે જે આપ્યું છે, તે મુજબ હવે અમારા વચન પ્રમાણે કર.

Verse 56

तथेति विधिनाप्युक्तं वम्री चोद्यममाश्रिता । गुणभक्षादिकं कर्म तया सर्वं कृतं नृप

‘તથૈવ’ કહી, વિધિ મુજબ ઉપદેશ પામી વમ્રીએ પ્રયત્ન હાથ ધર્યો. હે નૃપ, ધનુષ્યની ડોરી કોતરી કાપવા વગેરે સર્વ કર્મ તેણે જ કર્યા.

Verse 57

युधिष्ठिर उवाच । अस्य वा बोधने देवा गुणभंगे समाधिषु । एतदाश्चर्यं विप्रर्षे सत्यं सत्यवतीसुत

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે વિપ્રર્ષિ, સત્યવતીનંદન! શું આ અદ્ભુત ઘટના ખરેખર સત્ય છે કે તેને જગાડવામાં અને સમાધિ અવસ્થામાં ધનુષ્યની જ્યા તૂટવામાં દેવતાઓનો પણ ભાગ હતો?

Verse 58

व्यास उवाच । व्यग्रचित्ताः सुराः सर्वे आकृष्टं हरिकार्मु कम् । न जाने केन कार्येण विष्णुमायाविमोहिताः

વ્યાસે કહ્યું—બધા દેવતાઓ વ્યગ્રચિત્ત થઈ હરિના ધનુષ્યને ખેંચી લીધું; વિષ્ણુની માયાથી મોહિત થઈ તેઓ કયા કાર્ય માટે એવું કરતા હતા, મને ખબર નથી।

Verse 59

मुदितास्ताः प्रमुञ्चंति वल्मीकं चाग्रतो हरेः । कोटिपार्श्वे ततो नीतं वल्मीकं पर्वतोपमम्

આનંદિત થઈ તેમણે હરિની સામે વલ્મીક (ચીંટીઓનો ટેકરો) છોડ્યો; પછી ધનુષ્યની ટોચની બાજુએ તે પર્વત સમાન વલ્મીક એક તરફ લઈ જવાયો।

Verse 60

गुणे च भक्षिते तस्मिंस्तक्षणादेव दूषिते । ज्याघातकोटिभिः सार्द्धं शीर्षं छित्त्वा दिवं गतम्

અને જ્યારે તે જ્યા ભક્ષાઈ ક્ષણમાં જ બગડીને નષ્ટ થઈ, ત્યારે અસંખ્ય જ્યાઘાતો સાથે શિર કાપાઈ સ્વર્ગે ગયું।

Verse 61

गते शीर्षे च ते देवा भृशमु द्विग्नमानसाः । धावंति सर्वतः सर्वे शिरआलोकनाय ते

શિર દૂર થઈ ગયા પછી તે દેવતાઓ અત્યંત ચિંતિત મનથી, શિરને જોવા-શોધવા માટે સર્વ દિશાઓમાં દોડી ગયા।