पुराणश्रवणप्रस्तावः (Prologue to the Recitation of the Śaiva Purāṇa)

Verse 1

व्यास उवाच । इत्याकर्ण्य वचः सौतं प्रोचुस्ते परमर्षयः । वेदांतसारसर्वस्वं पुराणं श्रावयाद्भुतम्

વ્યાસે કહ્યું—સૂતના વચન સાંભળી પરમર્ષિઓએ કહ્યું—વેદાંતસારરૂપ, સર્વસ્વ સમાન તે અદ્ભુત પુરાણ અમને સંભળાવો।

Verse 2

इति श्रुत्वा मुनीनां स वचनं सुप्रहर्षितः । संस्मरञ्छंकरं सूतः प्रोवाच मुनिसत्तमान्

મુનિઓના વચન સાંભળી સૂત અત્યંત પ્રસન્ન થયો. શંકર (ભગવાન શિવ)નું સ્મરણ કરીને તેણે તે મુનિશ્રેષ્ઠોને સંબોધ્યા।

Verse 3

इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां साध्यसाधनखण्डे । तृतीयोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી શિવમહાપુરાણની વિદ્યેશ્વરસંહિતાના સાધ્યસાધન-ખંડનો તૃતીય અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 4

यत्र गीतं त्रिकं प्रीत्या भक्तिज्ञानविरागकम्

જ્યાં પ્રેમપૂર્વક ભક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય—આ ત્રિવિધ ઉપદેશ—ગાઈને મહિમાવંત કરવામાં આવે છે.

Verse 5

वेदांतवेद्यं सद्वस्तु विशेषेण प्रवर्णितम्

વેદાંતથી જાણવાય તે સદ્વસ્તુ અહીં વિશેષ રીતે સ્પષ્ટ અને વિવેકપૂર્વક વર્ણવાયું છે।

Verse 6

सूत उवाच । शृण्वंतु ऋषयः सर्वे पुराणं वेदसारजम् । पुरा कालेन महता कल्पेऽतीते पुनःपुनः

સૂત બોલ્યા—હે ઋષિઓ, તમે સૌ વેદસારથી જન્મેલું આ પુરાણ સાંભળો. અતિ પ્રાચીન કાળે, મહાન સમય વીતી ગયા પછી, પૂર્વ કલ્પ વારંવાર સમાપ્ત થયો ત્યારે આ પવિત્ર કથન ફરીથી પ્રગટ થયું।

Verse 7

अस्मिन्नुपस्थिते कल्पे प्रवृत्ते सृष्टिकर्मणि । मुनीनां षट्कुलीनानां ब्रुवतामितरेतरम्

આ ઉપસ્થિત કલ્પમાં, જ્યારે સૃષ્ટિકર્મ શરૂ થયું, ત્યારે છ કુળોના મુનિઓ પરસ્પર સંવાદ કરતા હતા।

Verse 8

इदं परमिदं नेति विवादः सुमहानभूत् । तेऽभिजग्मुर्विधातारं ब्रह्माणं प्रष्टुमव्ययम्

“આ પરમ છે, ના—આ પરમ નથી” એમ કરીને તેમનો અતિ મહાન વિવાદ ઊભો થયો. તેથી તેઓ અવિનાશી વિધાતા બ્રહ્માને પૂછવા માટે તેની પાસે ગયા.

Verse 9

वाग्भिर्विनयगर्भाभिः सर्वे प्रांजलयोऽब्रुवन् । त्वं हि सर्वजगद्धाता सर्वकारणकारणम्

ત્યારે સૌએ અંજલિ બાંધી, વિનયભર્યા વચનોમાં કહ્યું—“તમે જ સર્વ જગતના ધાતા છો, અને સર્વ કારણોના પણ પરમ કારણ છો.”

Verse 10

कः पुमान्सर्वतत्त्वेभ्यः पुराणः परतः परः । ब्रह्मोवाच । यतो वाचो निवर्तंते अप्राप्य मनसा सह

બ્રહ્માએ કહ્યું—સર્વ તત્ત્વોથી પણ પ્રાચીન અને પરાત્પરથી પણ પર એવો તે પુરુષ કોણ છે, જેને ન પહોંચી શકીને મન સાથે વાણી પાછી વળી જાય છે?

Verse 11

यस्मात्सर्वमिदं ब्रह्मविष्णुरुद्रे द्रं पूर्वकम् । सहभूतेंद्रि यैः सर्वैः प्रथमं संप्रसूयते

એમનાથી જ આ સમગ્ર પ્રગટ સૃષ્ટિ પ્રથમવાર ઉત્પન્ન થાય છે—બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર અને ઇન્દ્ર આદિથી આરંભ કરીને—સર્વ ભૂતો તથા સર્વ ઇન્દ્રિયો સહિત।

Verse 12

एष देवो महादेवः सर्वज्ञो जगदीश्वरः । अयं तु परया भक्त्या दृश्यते नाऽन्यथा क्वचित्

આ દેવ જ મહાદેવ છે—સર્વજ્ઞ, જગદીશ્વર. તેઓ માત્ર પરમ ભક્તિથી જ દર્શન આપે છે; અન્ય રીતે કદી નહીં.

Verse 13

रुद्रो हरिर्हरश्चैव तथान्ये च सुरेश्वराः । भक्त्या परमया तस्य नित्यं दर्शनकांक्षिणः

રુદ્ર, હરિ (વિષ્ણુ), હર તથા અન્ય દેવેશ્વરો—તેમા પરમ ભક્તિ રાખીને—નિત્યે તેમના દર્શનની ઇચ્છા કરે છે.

Verse 14

बहुनात्र किमुक्तेन शिवे भक्त्या विमुच्यते । प्रसादाद्देवताभक्तिः प्रसादो भक्तिसंभवः । यथेहांकुरतो बीजं बीजतो वा यथांकुरः

અહીં બહુ શું કહેવું? શિવભક્તિથી જ મુક્તિ મળે છે. (શિવના) પ્રસાદથી દેવતા પ્રત્યે ભક્તિ જન્મે છે અને એ પ્રસાદ પણ ભક્તિમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે—જેમ અંકુરથી બીજ અને બીજથી ફરી અંકુર.

Verse 15

तस्मादीशप्रसादार्थं यूयं गत्वा भुवं द्विजाः । दीर्घसत्रं समाकृध्वं यूयं वर्षसहस्रकम्

અતએવ, હે દ્વિજોએ, તમે પૃથ્વી પર જઈ ઈશ્વરપ્રસાદ મેળવવા માટે દીર્ઘસત્ર યજ્ઞ આરંભો અને તેને હજાર વર્ષ સુધી પૂર્ણ કરો.

Verse 16

अमुष्यैवाध्वरेशस्य शिवस्यैव प्रसादतः । वेदोक्तविद्यासारं तु ज्ञायते साध्यसाधनं

તે જ યજ્ઞેશ્વર ભગવાન શિવની કૃપાથી વેદોક્ત વિદ્યાનો સાર જાણાય છે—શું સાધ્ય છે અને તેનું સાધન શું છે.

Verse 17

मुनय ऊचुः । अथ किं परमं साध्यं किंवा तत्साधनं परम् । साधकः कीदृशस्तत्र तदिदं ब्रूहि तत्त्वतः

મુનિઓએ કહ્યું—હવે પરમ સાધ્ય શું છે? અને તેને પ્રાપ્ત કરવાનો પરમ સાધન શું છે? તે માર્ગ માટે યોગ્ય સાધક કેવો હોવો જોઈએ? તત્ત્વથી કહો.

Verse 18

ब्रह्मोवाच । साध्यं शिवपदप्राप्तिः साधनं तस्य सेवनम् । साधकस्तत्प्रसादाद्योऽनित्यादिफलनिःस्पृहः

બ્રહ્માએ કહ્યું— સાધ્ય છે શિવપદની પ્રાપ્તિ; તેનું સાધન છે ભગવાન શિવની સેવા-ભક્તિ. અને સાચો સાધક, તેમની કૃપાથી, અનિત્ય તથા અન્ય ક્ષુદ્ર ફળોની ઇચ્છાથી રહિત થાય છે.

Verse 19

कर्म कृत्वा तु वेदोक्तं तदर्पितमहाफलम् । परमेशपदप्राप्तः सालोक्यादिक्रमात्ततः

વેદોક્ત કર્મો કરીને અને તેનું મહાફળ પરમેશ્વર (ભગવાન શિવ)ને અર્પણ કરીને, સાધક પરમેશપદ પ્રાપ્ત કરે છે; ત્યારબાદ સાલોક્ય વગેરે મુક્તિ-ક્રમને ક્રમે પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 20

तत्तद्भक्त्यनुसारेण सर्वेषां परमं फलम् । तत्साधनं बहुविधं साक्षादीशेन बोधितम्

જેની જેવી ભક્તિ, તે પ્રમાણે સૌને પરમ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. તે ફળસિદ્ધિના સાધનો અનેક પ્રકારના છે; તે સాక్షાત્ ઈશ (ભગવાન શિવ)એ સ્વયં ઉપદેશ્યા છે.

Verse 21

संक्षिप्य तत्र वः सारं साधनं प्रब्रवीम्यहम् । श्रोत्रेण श्रवणं तस्य वचसा कीर्तनं तथा

હવે સંક્ષેપમાં હું તમને સાધનાનો સાર કહું છું—કાનથી તેમનું શ્રવણ અને વાણીથી તેમનું કીર્તન પણ તેમ જ।

Verse 22

मनसा मननं तस्य महासाधनमुच्यते । श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च मन्तव्यश्च महेश्वरः

મનથી તેમનું મનન મહાસાધન કહેવાય છે. મહેશ્વરને શ્રવણ કરવો, કીર્તન કરવો અને મનનમાં ધારણ કરવો જોઈએ.

Verse 23

इति श्रुतिप्रमाणं नः साधनेनाऽमुना परम् । साध्यं व्रजत सर्वार्थसाधनैकपरायणाः

આ રીતે અમારા માટે શ્રુતિ (વેદ) જ પ્રમાણ છે; આ સાધનથી જ પરમ સાધ્ય તરફ આગળ વધો. સર્વાર્થસાધક એવી એકમાત્ર સાધનામાં સંપૂર્ણ પરાયણ બની તેમાં જ પ્રવૃત્ત થાઓ.

Verse 24

प्रत्यक्षं चक्षुषा दृष्ट्वा तत्र लोकः प्रवर्तते । अप्रत्यक्षं हि सर्वत्र ज्ञात्वा श्रोत्रेण चेष्टते

આંખે પ્રત્યક્ષ જે દેખાય છે તે જોઈ લોકો તેમાં પ્રવૃત્ત થાય છે. પરંતુ સર્વત્ર જે અપ્રત્યક્ષ છે તેને જાણી તેઓ શ્રવણ (આગમ/ઉપદેશ)ના આધારથી આગળ વધે છે.

Verse 25

तस्माच्छ्रवणमेवादौ श्रुत्वा गुरुमुखाद्बुधः । ततः संसाधयेदन्यत्कीर्तनं मननं सुधीः

અતએવ આરંભમાં જ્ઞાની સાધકે નિશ્ચયે શ્રવણ કરવું—ગુરુમુખેથી ઉપદેશ સાંભળી. ત્યારબાદ વિવેકી ભક્તિપૂર્વક કીર્તન અને મનન વગેરે અન્ય સાધનાઓ યથાવિધિ સાધે.

Verse 26

क्रमान्मननपर्यंते साधनेऽस्मिन्सुसाधिते । शिवयोगो भवेत्तेन सालोक्यादिक्रमाच्छनैः

આ સાધના ક્રમે કરીને મનન-પર્યંત સારી રીતે સિદ્ધ થાય ત્યારે, તેના દ્વારા શિવયોગ—શિવ સાથે એકત્વ—ઉદ્ભવે છે; અને પછી ધીમે ધીમે ક્રમશઃ સાલોક્ય વગેરે અવસ્થાઓ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 27

सर्वांगव्याधयः पश्चात्सर्वानंदश्च लीयते । अभ्यासात्क्लेशमेतद्वै पश्चादाद्यंतमंगलम्

ત્યારબાદ શરીરના સર્વ અંગોના રોગ શમાઈ જાય છે અને સાધક સર્વાનંદમાં લીન થાય છે. અભ્યાસમાં શરૂઆતમાં કષ્ટ હોય છે, પરંતુ પછી તે આરંભથી અંત સુધી મંગલમય બને છે.