Pārthiva-Śiva-liṅga Saṃkhyā-vidhāna (Enumeration and Procedure of Earthen Liṅga Worship)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । सूत सूत महाभाग व्यासशिष्य नमोस्तु ते । सम्यगुक्तं त्वया तात पार्थिवार्चाविधानकम्

ઋષિઓએ કહ્યું— હે સૂત, હે મહાભાગ સૂત! વ્યાસશિષ્ય, તમને નમસ્કાર. પ્રિય તાત, તમે પાર્થિવાર્ચા (મૃણ્મય લિંગપૂજન)ની વિધિ યોગ્ય રીતે કહી છે।

Verse 2

कामनाभेदमाश्रित्य संख्यां ब्रूहि विधानतः । शिवपार्थिवलिंगानां कृपया दीनवत्सल

ભક્તોની વિવિધ કામનાઓને ધ્યાનમાં રાખીને, કૃપા કરીને વિધાન મુજબ કહો— શિવના પાર્થિવ (મૃણ્મય) લિંગોની નિર્ધારિત સંખ્યા કેટલી છે? હે દીનવત્સલ કરુણામય!

Verse 3

सूत उवाच । शृणुध्वमृषयः सर्वे पार्थिवार्चाविधानकम् । यस्यानुष्ठानमात्रेण कृतकृत्यो भवेन्नरः

સૂતે કહ્યું— હે સર્વ ઋષિઓ, પાર્થિવાર્ચા (મૃણ્મય લિંગપૂજન)નું વિધાન સાંભળો. જેના માત્ર અનુષ્ઠાનથી મનુષ્ય કૃતકૃત્ય બની જાય છે।

Verse 4

अकृत्वा पार्थिवं लिंगं योन्यदेवं प्रपूजयेत् । वृथा भवति सा पूजा दमदानादिकं वृथा

પાર્થિવ (મૃણ્મય) લિંગ બનાવ્યા વિના અને પહેલાં તેની પૂજા કર્યા વિના જે અન્ય દેવતાની આરાધના કરે, તેની તે પૂજા નિષ્ફળ થાય; તેમજ દમ-દાનાદિ સાધનાઓ પણ વ્યર્થ થાય.

Verse 5

संख्या पार्थिवलिंगानां यथाकामं निगद्यते । संख्या सद्यो मुनिश्रेष्ठ निश्चयेन फलप्रदा

પાર્થિવ (માટીથી બનેલા) લિંગોની સંખ્યા પોતાની શક્તિ અને ઇચ્છા મુજબ નક્કી થાય છે. પરંતુ હે મુનિશ્રેષ્ઠ, નિર્ધારિત સંખ્યા પૂર્ણ થતાં જ તે નિશ્ચિત રીતે તત્કાળ ફળ આપે છે।

Verse 6

प्रथमावाहनं तत्र प्रतिष्ठा पूजनं पृथक् । लिंगाकारं समं तत्र सर्वं ज्ञेयं पृथक्पृथक्

ત્યાં પ્રથમ આવાહન; પછી પ્રતિષ્ઠા અને પૂજન—દરેક ક્રિયા અલગ વિધિથી કરવી. તે પૂજામાં લિંગ-આકારને સમ અને પૂર્ણ માનવો, પરંતુ તમામ અંગ-ક્રિયાઓને અલગ-અલગ સમજી યોગ્ય રીતે કરવી.

Verse 7

विद्यार्थी पुरुषः प्रीत्या सहस्रमितपार्थिवम् । पूजयेच्छिवलिंगं हि निश्चयात्तत्फलप्रदम्

વિદ્યાભક્ત પુરુષે હર્ષપૂર્વક સહસ્રપરિમાણનું પાર્થિવ શિવલિંગ પૂજવું; તે નિશ્ચયે ઇષ્ટફળ આપનાર છે.

Verse 8

नरः पार्थिवलिंगानां धनार्थी च तदर्द्धकम् । पुत्रार्थी सार्द्धसाहस्रं वस्त्रार्थी शतपंचक्रम्

સમૃદ્ધિ ઇચ્છનાર પુરુષે પાર્થિવ શિવલિંગો એક હજાર બનાવવા; ધનાર્થી અડધા, પુત્રાર્થી દેઢ હજાર, વસ્ત્રાર્થી પાંચસો બનાવે.

Verse 9

मोक्षार्थी कोटिगुणितं भूकामश्च सहस्रकम् । दयार्थी च त्रिसाहस्रं तीर्थार्थी द्विसहस्रकम्

મોક્ષાર્થી કોટિગુણિત પુણ્ય મેળવે; ભોગકામી સહસ્રગુણ, દયાર્થી ત્રિસહસ્ર, અને તીર્થફલાર્થી દ્વિસહસ્રગુણ ફળ મેળવે.

Verse 10

सुहृत्कामी त्रिसाहस्रं वश्यार्थी शतमष्टकम् । मारणार्थी सप्तशतं मोहनार्थी शताष्टकम्

મિત્રના કલ્યાણ ઇચ્છનાર ત્રણ હજાર જપ કરે; વશીકરણ ઇચ્છનાર એકસો આઠ. મારણ માટે સાતસો; મોહન માટે પણ એકસો આઠ.

Verse 11

उच्चाटनपरश्चैव सहस्रं च यथोक्ततः । स्तंभनार्थी सहस्रं तु द्वेषणार्थी तदर्द्धकम्

ઉચ્ચાટન માટે યથોક્ત એક હજાર જપ કરવો; સ્તંભન માટે પણ એક હજાર, અને દ્વેષણ માટે તેનું અડધું કહેવાયું છે.

Verse 12

निगडान्मुक्तिकामस्तु सहस्रं सर्द्धमुत्तमम् । महाराजभये पंचशतं ज्ञेयं विचक्षणैः

જે બંધનમાંથી મુક્તિ ઇચ્છે છે, તેણે ઉત્તમ પ્રમાણરૂપે દેઢ હજાર વાર જપ કરવો. પરંતુ મહારાજના ભયમાં (રાજદંડના ભયમાં) વિવેકીઓ માટે પાંચસો જપ પૂરતા ગણાય છે.

Verse 13

चौरादिसंकटे ज्ञेयं पार्थिवानां शतद्वयम् । डाकिन्यादिभये पंचशतमुक्तं जपार्थिवम्

ચોર વગેરેના સંકટમાં પાર્થિવ (માટી) લિંગોની સંખ્યા બે સો જાણવી. ડાકિની વગેરેના ભયમાં પાંચ સો પાર્થિવ-લિંગ જપ કરવાનો ઉપદેશ છે.

Verse 14

दारिद्र ये पंचसाहस्रमयुतं सर्वकामदम् । अथ नित्यविधिं वक्ष्ये शृणुध्वं मुनिसत्तमाः

દારિદ્ર્યમાં પચાસ હજાર (જપ/અર્પણ)નું વિધાન સર્વ કામનાઓ આપનારું છે. હવે હું નિત્યવિધિ કહું છું; હે મુનિશ્રેષ્ઠો, સાંભળો.

Verse 15

एकं पापहरं प्रोक्तं द्विलिंगं चार्थसिद्धिदम् । त्रिलिंगं सर्वकामानां कारणं परमीरितम्

એક લિંગ પાપહર કહેવાયું છે; દ્વિલિંગ અર્થસિદ્ધિ આપનાર છે; અને ત્રિલિંગ સર્વ કામનાઓની પૂર્ણતાનું પરમ કારણ કહેવાયું છે.

Verse 16

उत्तरोत्तरमेवं स्यात्पूर्वोक्तगणनाविधि । मतांतरमथो वक्ष्ये संख्यायां मुनिभेदतः

આ રીતે આગળ આગળ પણ પૂર્વોક્ત ગણનાવિધિ જ રહે. સંખ્યામાં મુનિઓના મતભેદ હોવાથી હવે હું બીજો મત જણાવું છું.

Verse 17

लिंगानामयुतं कृत्वा पार्थिवानां सुबुद्धिमान् । निर्भयो हि भवेन्नूनं महाराजभयं हरेत्

સુબુદ્ધિમાન ભક્ત જો પાર્થિવ (માટી) શિવલિંગો દસ હજાર બનાવે, તો તે નિશ્ચયે નિર્ભય બને છે અને મહારાજાનો ભય પણ દૂર થાય છે.

Verse 18

कारागृहादिमुक्त्यर्थमयुतं कारयेद्बुधः । डाकिन्यादिभये सप्तसहस्रं कारयेत्तथा

કારાગૃહ વગેરેમાંથી મુક્તિ માટે બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ દસ હજાર જપ કરાવવો. તેમજ ડાકિની વગેરેના ભયમાં તેવી જ રીતે સાત હજાર જપ કરાવવો.

Verse 19

सहस्राणि पंचपंचाशदपुत्रः प्रकारयेत् । लिंगानामयुतेनैव कन्यकासंततिं लभेत्

જેને પુત્ર નથી, તેણે પંચાવન હજાર (શિવ)લિંગો વિધિપૂર્વક બનાવડાવા. અને માત્ર દસ હજાર લિંગોની (ઉપાસના)થી કન્યાઓની સંતતિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 20

लिंगानामयुतेनैव विष्ण्वादैश्वर्यमाप्नुयात् । लिंगानां प्रयुतेनैव ह्यतुलां श्रियमाप्नुयात्

માત્ર દસ હજાર શિવલિંગોની સ્થાપના/પૂજા કરવાથી વિષ્ણુ આદિ સમાન ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત થાય; અને માત્ર એક લાખ લિંગોની સ્થાપના/પૂજા કરવાથી અતુલ્ય શ્રી-સમૃદ્ધિ મળે।

Verse 21

इति श्रीशिवमहापुराणे प्रथमायां विद्येश्वरसंहितायां साध्यसाधनखण्डे पार्थिवपूजनवर्णनं नामैकविंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની પ્રથમ વિદ્યેશ્વરસંહિતાના સાધ્યસાધનખંડમાં ‘પાર્થીવપૂજનનું વર્ણન’ નામનો એકવીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 22

अर्चा पार्थिवलिंगानां कोटियज्ञफलप्रदा । भुक्तिदा मुक्तिदा नित्यं ततः कामर्थिनां नृणाम्

પાર્થીવ લિંગોની અર્ચના કરોડો યજ્ઞોના ફળને આપે છે. તે નિત્ય ભોગ અને મોક્ષ બંને આપે છે; તેથી ઇચ્છિત અર્થ ઇચ્છનાર મનુષ્યો માટે સદા હિતકારી છે।

Verse 23

विना लिंगार्चनं यस्य कालो गच्छति नित्यशः । महाहानिर्भवेत्तस्य दुर्वृत्तस्य दुरात्मनः

જેનો સમય નિત્ય શિવલિંગની અર્ચના વિના પસાર થાય છે, તે દુર્વૃત્ત દુષ્ટાત્માને મહાન હાનિ થાય છે।

Verse 24

एकतः सर्वदानानि व्रतानि विविधानि च । तीर्थानि नियमा यज्ञा लिंगार्चा चैकतः स्मृता

એક તરફ સર્વ દાન, વિવિધ વ્રત, તીર્થ, નિયમ અને યજ્ઞ છે; અને બીજી તરફ માત્ર શિવલિંગની અર્ચના જ સ્મરણીય છે (જે સર્વથી શ્રેષ્ઠ ફળ આપે છે).

Verse 25

कलौ लिंगार्चनं श्रेष्ठं तथा लोके प्रदृश्यते । तथा नास्तीति शास्त्राणामेष सिद्धान्तनिश्चयः

કલિયુગમાં શિવલિંગ-અર્ચન સર્વોત્તમ સાધના છે—એ લોકમાં પ્રત્યક્ષ દેખાય છે. તેના વિરુદ્ધ માન્ય નથી; શાસ્ત્રોનો આ જ સ્થિર સિદ્ધાંત-નિર્ણય છે.

Verse 26

भुक्तिमुक्तिप्रदं लिंगं विविधापन्निवारणम् । पूजयित्वा नरो नित्यं शिवसायुज्यमाप्नुयात्

આ લિંગ ભોગ અને મોક્ષ બન્ને આપે છે તથા અનેક પ્રકારની આપત્તિઓનું નિવારણ કરે છે. જે નર તેનો નિત્ય પૂજન કરે છે, તે શિવ-સાયુજ્ય પામે છે.

Verse 27

शिवानाममयं लिंगं नित्यं पूज्यं महर्षिभिः । यतश्च सर्वलिंगेषु तस्मात्पूज्यं विधानतः

શિવનામમય આ લિંગ મહર્ષિઓ દ્વારા સદા પૂજ્ય છે. અને કારણ કે તે સર્વ લિંગોમાં વ્યાપ્ત છે, તેથી વિધાન મુજબ તેનું પૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 28

उत्तमं मध्यमं नीचं त्रिविधं लिंगमीरितम् । मानतो मुनिशार्दूलास्तच्छृणुध्वं वदाम्यहम्

માન-પ્રમાણ મુજબ લિંગ ઉત્તમ, મધ્યમ અને નીચ—એમ ત્રણ પ્રકારનું કહેવાયું છે. હે મુનિશાર્દૂલોએ, સાંભળો; હું કહું છું.

Verse 29

चतुरंगुलमुच्छ्रायं रम्यं वेदिकया युतम् । उत्तमं लिंगमाख्यातं मुनिभिः शास्त्रकोविदैः

ચાર અંગુલ ઊંચું, રમ્ય અને વેદિકા (પીઠ) સાથે યુક્ત શિવલિંગને શાસ્ત્રકુશળ મુનિઓએ ઉત્તમ (આદર્શ) લિંગ કહ્યું છે.

Verse 30

तदर्द्धं मध्यमं प्रोक्तं तदर्द्धमघमं स्मृतम् । इत्थं त्रिविधमाख्यातमुत्तरोत्तरतः परम्

તેનું અર્ધ ‘મધ્યમ’ કહેવાયું છે અને તેનું પણ અર્ધ ‘અઘમ’ (દોષયુક્ત/પાપકર) તરીકે સ્મૃત છે. આમ તે ત્રિવિધ છે—પછીનો પછીનો વિભાગ પહેલાથી હીન છે.

Verse 31

अनेकलिंगं यो नित्यं भक्तिश्रद्धासमन्वितः । पूजयेत्स लभेत्कामान्मनसा मानसेप्सितान्

જે ભક્તિ અને શ્રદ્ધાથી યુક્ત થઈ નિત્ય અનેક લિંગોની પૂજા કરે છે, તે મનમાં ઇચ્છેલા કામનાઓના ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 32

न लिंगाराधनादन्यत्पुण्यं वेदचतुष्टये । विद्यते सर्वशास्त्राणामेष एव विनिश्चयः

ચાર વેદોના તાત્પર્યને ઇચ્છનાર માટે લિંગારાધના કરતાં શ્રેષ્ઠ પુણ્ય નથી; આ જ સર્વ શાસ્ત્રોનો નિશ્ચિત નિર્ણય છે.

Verse 33

सर्वमेतत्परित्यज्य कर्मजालमशेषतः । भक्त्या परमया विद्वां ल्लिंगमेकं प्रपूजयेत्

આ સમગ્ર કર્મકાંડના જાળને નિઃશેષે ત્યજી, વિદ્વાન પુરુષે પરમ ભક્તિથી એકમાત્ર શિવલિંગની પૂજા કરવી જોઈએ।

Verse 34

लिंगेर्चितेर्चितं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम् । संसारांबुधिमग्नानां नान्यत्तारणसाधनम्

શિવલિંગની પૂજા થાય ત્યારે સ્થાવર-જંગમ સહિત સમગ્ર જગત જાણે પૂજિત થાય છે. સંસાર-સમુદ્રમાં ડૂબેલાઓને પાર ઉતારવા શિવલિંગ-આરાધના સિવાય બીજું સાધન નથી।

Verse 35

अज्ञानतिमिरांधानां विषयासक्तचेतसाम् । प्लवो नान्योस्ति जगति लिंगाराधनमंतरा

અજ્ઞાનના અંધકારથી અંધ બનેલા અને વિષયાસક્ત ચિત્તવાળાઓ માટે આ જગતમાં શિવલિંગ-આરાધના સિવાય બીજો કોઈ તરાપો નથી।

Verse 36

हरिब्रह्मादयो देवा मुनयो यक्षराक्षसाः । गंधर्वाश्चरणास्सिद्धा दैतेया दानवास्तथा

હરિ, બ્રહ્મા વગેરે દેવો; મુનિઓ; યક્ષ અને રાક્ષસો; ગંધર્વો; ચારણો; સિદ્ધો; તેમજ દૈત્ય અને દાનવો પણ।

Verse 37

नागाः शेषप्रभृतयो गरुडाद्याःखगास्तथा । सप्रजापतयश्चान्ये मनवः किन्नरा नराः

શેષ વગેરે નાગો; ગરુડ વગેરે પક્ષીઓ; પ્રજાપતિઓ તથા અન્ય પ્રજાસ્રષ્ટાઓ; મનુઓ; કિન્નરો અને મનુષ્યો પણ।

Verse 38

पूजयित्वा महाभक्त्या लिंगं सर्वार्थसिद्धिदम् । प्राप्ताः कामानभीष्टांश्च तांस्तान्सर्वान्हृदि स्थितान्

મહાભક્તિથી સર્વાર્થસિદ્ધિદાયક શિવલિંગની પૂજા કરીને તેમણે હૃદયમાં ઇચ્છેલા સર્વ અભીષ્ટ કામ્યફળો પ્રાપ્ત કર્યા।

Verse 39

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा प्रतिलोमजः । पूजयेत्सततं लिंगं तत्तन्मंत्रेण सादरम्

બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર અથવા પ્રતિલોમજ—જે કોઈ હોય—પોતાના વિધાન મુજબ યોગ્ય મંત્રથી આદરપૂર્વક સતત શિવલિંગની પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 40

किं बहूक्तेन मुनयः स्त्रीणामपि तथान्यतः । अधिकारोस्ति सर्वेषां शिवलिंगार्चने द्विजाः

હે મુનિઓ, વધુ શું કહું? સ્ત્રીઓ માટે પણ અને અન્ય સૌ માટે પણ—હે દ્વિજોએ—શિવલિંગ અર્ચનનો અધિકાર છે.

Verse 41

द्विजानां वैदिकेनापि मार्गेणाराधनं वरम् । अन्येषामपि जंतूनां वैदिकेन न संमतम्

દ્વિજોને માટે વૈદિક માર્ગે શિવપૂજન જ પરમ ઉત્તમ છે. પરંતુ અન્ય પ્રાણીઓ માટે વૈદિક વિધિથી પૂજા કરવી યોગ્ય તથા સંમત માનાતી નથી.

Verse 42

वैदिकानां द्विजानां च पूजा वैदिकमार्गतः । कर्तव्यानान्यमार्गेण इत्याह भगवाञ्छिवः

ભગવાન શિવે કહ્યું—વૈદિક જનોએ, ખાસ કરીને દ્વિજોએ, પૂજા વૈદિક માર્ગે જ કરવી; અન્ય કોઈ માર્ગે નહીં.

Verse 43

दधीचिगौतमादीनां शापेनादग्धचेतसाम् । द्विजानां जायते श्रद्धानैव वैदिककर्मणि

દધીચિ, ગૌતમ વગેરેના શાપથી જેમનું ચિત્ત દગ્ધ થયું છે, એવા દ્વિજોમાં વૈદિક કર્મો અને વિધિઓ પ્રત્યે શ્રદ્ધા કદી ઉપજતી નથી.

Verse 44

यो वैदिकमनादृत्य कर्म स्मार्तमथापि वा । अन्यत्समाचरेन्मर्त्यो न संकल्पफलं लभेत्

જે મનુષ્ય વૈદિક કર્મો—અને સ્માર્ત વિધિઓને પણ—અવગણીને અન્ય આચરણ કરે છે, તે પોતાના સંકલ્પનું ફળ પ્રાપ્ત કરતો નથી।

Verse 45

इत्थं कृत्वार्चनं शंभोर्नैवेद्यांतं विधानतः । पूजयेदष्टमूर्तीश्च तत्रैव त्रिजगन्मयीः

આ રીતે વિધાનપૂર્વક શંભુનું અર્ચન નૈવેદ્ય સુધી કરીને, ત્યાં જ ત્રિજગન્મય શિવની અષ્ટમૂર્તિઓની પણ પૂજા કરવી જોઈએ।

Verse 46

क्षितिरापोनलो वायुराकाशः सूर्य्यसोमकौ । यजमान इति त्वष्टौ मूर्तयः परिकीर्तिताः

પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ, આકાશ; સૂર્ય અને સોમ; તથા યજમાન (ઉપાસક)—આઠ મূર્તિઓ એમ પરિકીર્તિત છે।

Verse 47

शर्वो भवश्च रुद्र श्च उग्रोभीम इतीश्वरः । महादेवः पशुपतिरेतान्मूर्तिभिरर्चयेत्

શર્વ, ભવ, રુદ્ર, ઉગ્ર અને ભીમ—આ રૂપોમાં તથા મહાદેવ અને પશુપતિ રૂપે પણ, આ દિવ્ય મૂર્તિઓ દ્વારા ઈશ્વરની આરાધના કરવી જોઈએ।

Verse 48

पूजयेत्परिवारं च ततः शंभोः सुभक्तितः । ईशानादिक्रमात्तत्र चंदनाक्षतपत्रकैः

પછી સચ્ચી ભક્તિથી ભગવાન શંભુના પરિવાર-દેવતાઓનું પૂજન કરવું. ત્યાં ઈશાનથી શરૂ કરીને ક્રમવાર ચંદન, અક્ષત અને પવિત્ર પત્ર અર્પણ કરવાં।

Verse 49

ईशानं नंदिनं चंडं महाकालं च भृंगिणम् । वृषं स्कंदं कपर्दीशं सोमं शुक्रं च तत्क्रमात्

એ જ ક્રમે ઈશાન, નંદી, ચંડ, મહાકાલ અને ભૃંગિ; પછી વૃષ, સ્કંદ, કપર્દીશ, સોમ અને શુક્ર—એમનું સ્મરણ કરીને પૂજન કરવું.

Verse 50

अग्रतो वीरभद्रं च पृष्ठे कीर्तिमुखं तथा । तत एकादशान्रुद्रा न्पूजयेद्विधिना ततः

આગળ વીરભદ્રને અને પાછળ કીર્તિમુખને સ્થાપિત કરવો; ત્યારબાદ વિધિપૂર્વક એકાદશ રુદ્રોની પૂજા કરવી.

Verse 51

ततः पंचाक्षरं जप्त्वा शतरुद्रि यमेव च । स्तुतीर्नानाविधाः कृत्वा पंचांगपठनं तथा

ત્યારબાદ પંચાક્ષરી મંત્રનો જપ કરીને તથા શતરુદ્રીયનું પણ પાઠ કરીને, નાનાવિધ સ્તુતિઓ અર્પણ કરી, તેમ જ પંચાંગ (પંચવિધ પ્રાર્થના)નું પાઠ કરવો।

Verse 52

ततः प्रदक्षिणां कृत्वा नत्वा लिंगं विसर्जयेत् । इति प्रोक्तमशेषं च शिवपूजनमादरात्

પછી પ્રદક્ષિણા કરીને અને લિંગને નમસ્કાર કરીને, શિવલિંગથી વિધિપૂર્વક વિદાય લેવી (વિસર્જન કરવું)। આ રીતે આદરપૂર્વક કરવાપાત્ર શિવપૂજનનું સંપૂર્ણ વર્ણન કહેવાયું છે।

Verse 53

रात्रावुदण्मुखः कुर्याद्देवकार्यं सदैव हि । शिवार्चनं सदाप्येवं शुचिः कुर्यादुदण्मुखः

રાત્રે હંમેશાં ઉત્તરમુખ થઈ દેવકાર્ય કરવું. એ જ રીતે શુચિ રહી હંમેશાં ઉત્તરમુખ થઈ શિવાર્ચન પણ કરવું।

Verse 54

न प्राचीमग्रतः शंभोर्नोदीचीं शक्तिसंहितान् । न प्रतीचीं यतः पृष्ठमतो ग्राह्यं समाश्रयेत्

શંભુના આગળ પૂર્વ દિશાને ‘અગ્ર’ તરીકે ન માનવી, તેમજ ઉત્તર દિશાને શક્તિ-સમૂહોના સ્થાન તરીકે પણ ન ગ્રહણ કરવું. પશ્ચિમ તો તેમનો પીઠભાગ છે; તેથી પૂજામાં યોગ્ય અને ગ્રાહ્ય દિશા-વ્યવસ્થાનો આશ્રય લેવો.

Verse 55

विना भस्मत्रिपुंड्रेण विना रुद्रा क्षमालया । बिल्वपत्रं विना नैव पूजयेच्छंकरं बुधः

ભસ્મના ત્રિપુંડ્ર વિના, રુદ્રાક્ષમાળા વિના અને બિલ્વપત્ર વિના બુદ્ધિમાન ભક્તે શંકરની પૂજા ન કરવી—આ શૈવવિધિનો નિશ્ચય છે.

Verse 56

भस्माप्राप्तौ मुनिश्रेष्ठाः प्रवृत्ते शिवपूजने । तस्मान्मृदापि कर्तव्यं ललाटे च त्रिपुंड्रकम्

હે મુનિશ્રેષ્ઠો, ભસ્મ ન મળે અને શિવપૂજા શરૂ થઈ ગઈ હોય, તો લલાટ પર શુદ્ધ મૃદાથી પણ ત્રિપુંડ્ર કરવું જોઈએ.