अग्नियज्ञ-देवयज्ञ-ब्रह्मयज्ञ-गुरुपूजा-क्रमनिरूपणम् / Ordering and Definitions of Agniyajña, Devayajña, Brahmayajña, and Guru-Pūjā

Verse 1

ऋषय ऊचुः । अग्नियज्ञं देवयज्क्तं ब्रह्मयज्क्तं तथैव च । गुरुपूजां ब्रह्मतृप्तिं क्रमेण ब्रूहि नः प्रभो

ઋષિઓએ કહ્યું—હે પ્રભુ, અગ્નિયજ્ઞ, દેવયજ્ઞ, બ્રહ્મયજ્ઞ, ગુરુપૂજા અને બ્રહ્મતૃપ્તિનો ઉપાય—આ બધું અમને ક્રમે કહી સમજાવો.

Verse 2

सूत उवाच । अग्नौ जुहोति यद्द्रव्यमग्नियज्ञः स उच्यते । ब्रह्मचर्याश्रमस्थानां समिदाधानमेव हि

સૂત બોલ્યા—પવિત્ર અગ્નિમાં જે દ્રવ્ય હવનરૂપે અર્પણ થાય તે અગ્નિયજ્ઞ કહેવાય છે. બ્રહ્મચર્ય આશ્રમમાં સ્થિત માટે સમિધા અગ્નિમાં અર્પણ કરવું જ મુખ્ય વ્રત છે.

Verse 3

समिदग्रौ व्रताद्यं च विशेषयजनादिकम् । प्रथमाश्रमिणामेवं यावदौपासनं द्विजाः

હે દ્વિજોએ! પ્રથમ આશ્રમ (બ્રહ્મચર્ય) માં રહેનાર માટે અગ્નિમાં સમિધા-આહુતિ, વ્રતાદિ નિયમો અને વિશેષ યજન-વિધિઓ—આટલું જ તેમનું નિયત ઔપાસન (દૈનિક ઉપાસના) છે.

Verse 4

आत्मन्यारोपिताग्नीनां वनिनां यतिनां द्विजाः । हितं च मितमेध्यान्नं स्वकाले भोजनं हुतिः

હે દ્વિજોએ! જેમણે આત્મામાં અગ્નિ સ્થાપ્યો છે એવા વનવાસી તપસ્વી અને યતિઓ માટે હિતકારક, મિત અને શુદ્ધ અન્ન યોગ્ય સમયે ભોજન કરવું જ આહુતિ સમાન છે.

Verse 5

औपासनाग्निसंधानं समारभ्य सुरक्षितम् । कुंडे वाप्यथ भांडे वा तदजस्रं समीरितम्

ઔપાસન અગ્નિનું વિધિપૂર્વક સંધાન કરીને આરંભ કરવો અને તેને સાવધાનીથી રક્ષવું. તે કુંડમાં હોય કે પાત્રમાં, તેને અવિચ્છિન્ન રીતે સતત પ્રજ્વલિત રાખવો.

Verse 6

अग्निमात्मन्यरण्यां वा राजदैववशाद्ध्रुवम् । अग्नित्यागभयादुक्तं समारोपितमुच्यते

રાજાજ્ઞા અથવા દૈવવશથી ‘અગ્નિને પોતાના ઉપર’ કે ‘વનમાં’ સ્થાપિત કરું છું એમ કહેવાય, તો તે અગ્નિત્યાગના ભયથી ઉચ્ચારેલું લાક્ષણિક વચન ‘સમારોપિત’ કહેવાય છે.

Verse 7

संपत्करी तथा ज्ञेया सायमग्न्याहुतिर्द्विजाः । आयुष्करीति विज्ञेया प्रातः सूर्याहुतिस्तथा

હે દ્વિજોઃ સાંજની અગ્ન્યાહુતિ સંપત્તિ આપનારી છે એમ જાણો; અને પ્રાતઃકાળે સૂર્યને અર્પિત આહુતિ આયુષ્ય વધારનારી છે એમ સમજો.

Verse 8

अग्नियज्ञो ह्ययं प्रोक्तो दिवा सूर्यनिवेशनात् । इंद्रा दीन्सकलान्देवानुद्दिश्याग्नौ जुहोतियत्

દિવસે આકાશમાં સૂર્ય સ્થિત હોય ત્યારે કરવામાં આવતાં હોવાથી તેને ‘અગ્નિયજ્ઞ’ કહેવામાં આવ્યો છે. તેમાં ઇન્દ્ર આદિ સર્વ દેવોને ઉદ્દેશીને અગ્નિમાં આહુતિ અર્પણ થાય છે—પરંતુ જાણવું કે આ કર્મનું પરમ પૂર્ણત્વ સર્વેશ્વર શિવમાં જ સમાપ્ત થાય છે.

Verse 9

देवयज्ञं हि तं विद्यात्स्थालीपाकादिकान्क्रतून् । चौलादिकं तथा ज्ञेयं लौकिकाग्नौ प्रतिष्ठितम्

સ્થાલીપાક વગેરે ક્રતુઓને ‘દેવયજ્ઞ’ તરીકે જાણો. તેમજ ચૂડાકર્મ (ચૌલ) વગેરે સંસ્કારો લૌકિક કર્મો છે—જે ગૃહ્ય/લૌકિક અગ્નિમાં પ્રતિષ્ઠિત માનવામાં આવ્યા છે.

Verse 10

ब्रह्मयज्ञं द्विजः कुर्याद्देवानां तृप्तये सकृत् । ब्रह्मयज्ञ इति प्रोक्तो वेदस्याऽध्ययनं भवेत्

દ્વિજએ દેવતાઓની તૃપ્તિ માટે એકવાર બ્રહ્મયજ્ઞ કરવો જોઈએ. ‘બ્રહ્મયજ્ઞ’ એમ કહેવાય છે—તે વેદનું અધ્યયન (પાઠ અને મનન) જ છે.

Verse 11

नित्यानंतरमासोयं ततस्तु न विधीयते । अनग्नौ देवयजनं शृणुत श्रद्धयादरात्

નિત્ય અનુષ્ઠાનો પછી આવતો આ માસ, ત્યારપછી ફરીથી વિધેય નથી. હવે અગ્નિ વિના થતું દેવયજન શ્રદ્ધા અને આદરથી સાંભળો.

Verse 12

आदिसृष्टौ महादेवः सर्वज्ञः करुणाकरः । सर्वलोकोपकारार्थं वारान्कल्पितवान्प्रभुः

સૃષ્ટિના આરંભે સર્વજ્ઞ, કરુણાકર પ્રભુ મહાદેવે સર્વ લોકના ઉપકાર માટે પવિત્ર વારાઓ (વ્રત-નિયમો) રચ્યા.

Verse 13

संसारवैद्यः सर्वज्ञः सर्वभेषजभेषजम् । आदावारोग्यदं वारं स्ववारं कृतवान्प्रभुः

સંસારના વૈદ્ય, સર્વજ્ઞ, સર્વ ઔષધિઓની પણ ઔષધ એવા પ્રભુએ આરંભે આરોગ્ય આપનાર પોતાનો પવિત્ર વાર સ્થાપ્યો.

Verse 14

इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां चतुर्दशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની વિદ્યેશ્વરસંહિતાનો ચૌદમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 15

आलस्यदुरितक्रांत्यै वारं कल्पितवान्प्रभुः । रक्षकस्य तथा विष्णोर्लोकानां हितकाम्यया

લોકોના હિતની ઇચ્છાથી પ્રભુએ આળસથી ઉત્પન્ન દુરિતના નાશ માટે ‘વરાહ’ અવતાર નિર્ધારિત કર્યો અને સૃષ્ટિના રક્ષણ માટે વિષ્ણુને રક્ષકરૂપે સ્થાપિત કર્યો।

Verse 16

पुष्ट्यर्थं चैव रक्षार्थं वारं कल्पितवान्प्रभुः । आयुष्करं ततो वारमायुषां कर्तुरेव हि

પોષણ અને રક્ષણ માટે પ્રભુએ તે વિશેષ વારે વ્રત નિર્ધારિત કર્યું. તેથી તે વાર જ આયુષ્ય આપનાર બને છે, કારણ કે આયુષ્યના કર્તા પ્રભુએ જ તેને સ્થાપિત કર્યું છે।

Verse 17

त्रैलोक्यसृष्टिकर्त्तुर्हि ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । जगदायुष्यसिद्ध्यर्थं वारं कल्पितवान्प्रभुः

ત્રિલોકના સર્જનહાર પરમેષ્ઠી બ્રહ્મા માટે, જગતનું આયુષ્ય અને સુવ્યવસ્થિત પ્રવાહ સિદ્ધ થાય તે હેતુથી પ્રભુએ ‘વાર’ રૂપે કાળવિભાગ સ્થાપ્યો।

Verse 18

आदौ त्रैलोक्यवृद्ध्यर्थं पुण्यपापे प्रकल्पिते । तयोः कर्त्रोस्ततो वारमिंद्र स्य च यमस्य च

આદિમાં ત્રિલોકની વૃદ્ધિ અને વ્યવસ્થા માટે પુણ્ય અને પાપ સ્થાપિત કરાયા. ત્યારબાદ તેમના નિયામકો નિમાયા—પુણ્ય માટે ઇન્દ્ર અને પાપ માટે યમ।

Verse 19

भोगप्रदं मृत्युहरं लोकानां च प्रकल्पितम् । आदित्यादीन्स्वस्वरूपान्सुखदुःखस्य सूचकान्

આ લોકોએ માટે ભોગ આપનારું અને મૃત્યુ હરણ કરનારું એમ નિર્ધારિત થયું છે; આદિત્ય આદિ દેવશક્તિઓ પોતાના-પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થાપિત થઈ સુખ-દુઃખના સૂચક બને છે।

Verse 20

वारेशान्कल्पयित्वादौ ज्योतिश्चक्रेप्रतिष्ठितान् । स्वस्ववारे तु तेषां तु पूजा स्वस्वफलप्रदा

પ્રથમ વારેશો (વારના અધિપતિઓ) રચી તેમને જ્યોતિ-ચક્રમાં પ્રતિષ્ઠિત કરાયા; તેમના પોતાના વારે કરેલી પૂજા તેમના પોતાના ફળને આપે છે।

Verse 21

आरोग्यं संपदश्चैव व्याधीनां शांतिरेव च । पुष्टिरायुस्तथा भोगो मृतेर्हानिर्यथाक्रमम्

આરોગ્ય અને સંપત્તિ, રોગોની શાંતિ, પુષ્ટિ, આયુષ્ય તથા ભોગ કરવાની ક્ષમતા—આ રીતે ક્રમશઃ અકાળ મૃત્યુનું નિવારણ પણ થાય છે।

Verse 22

वारक्रमफलं प्राहुर्देवप्रीतिपुरःसरम् । अन्येषामपि देवानां पूजायाः फलदः शिवः

તેઓ કહે છે કે વારક્રમ મુજબ મળતું ફળ દેવોની પ્રીતિથી પૂર્વગામી છે; છતાં અન્ય દેવોની પૂજાનું ફળ પણ શિવ જ આપે છે।

Verse 23

देवानां प्रीतये पूजापंचधैव प्रकल्पिता । तत्तन्मंत्रजपो होमो दानं चैव तपस्तथा

દેવોની પ્રીતિ માટે પૂજા પાંચ રીતે સ્થાપિત છે—તત્તત્ મંત્રજપ, હોમ, દાન અને તેમજ તપ પણ।

Verse 24

स्थंडिले प्रतिमायां च ह्यग्नौ ब्राह्मणविग्रहे । समाराधनमित्येवं षोडशैरुपचारकैः

સ્થંડિલ (પવિત્ર ભૂમિમંડળ), પ્રતિમા, અગ્નિ અથવા બ્રાહ્મણ-વિગ્રહમાં—ષોડશ ઉપચારોથી કરેલી આરાધના જ સાચી સમારાધના કહેવાય છે.

Verse 25

उत्तरोत्तरवैशिष्ट्यात्पूर्वाभावे तथोत्तरम् । नेत्रयोः शिरसो रोगे तथा कुष्ठस्य शांतये

પછીનું સાધન ક્રમે વધુ વિશિષ્ટ છે; તેથી પહેલું ન મળે તો પછીનું અપનાવવું. આ નેત્ર અને શિરોરોગની શાંતિ તથા કুষ্ঠશમન માટે વિહિત છે.

Verse 26

आदित्यं पूजयित्वा तु ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः । दिनं मासं तथा वर्षं वर्षत्रयमथवापि वा

પ્રથમ આદિત્યદેવની પૂજા કરીને, પછી બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું—એક દિવસ, એક મહિનો, એક વર્ષ અથવા ત્રણ વર્ષ સુધી પણ.

Verse 27

प्रारब्धं प्रबलं चेत्स्यान्नश्येद्रो गजरादिकम् । जपाद्यमिष्टदेवस्य वारादीनां फलं विदुः

જ્યારે પ્રારબ્ધ અત્યંત પ્રબળ બને, ત્યારે ઔષધિ વગેરે ઉપાયોથી પણ રોગ-પીડા નાશ ન થાય. પરંતુ જ્ઞાની જાણે છે કે ઇષ્ટદેવના જપ અને વ્રતાદિ અનુષ્ઠાનોનું ફળ નિશ્ચિત મળે છે.

Verse 28

पापशांतिर्विशेषेण ह्यादिवारे निवेदयेत् । आदित्यस्यैव देवानां ब्राह्मणानां विशिष्टदम्

પાપશાંતિ માટે વિશેષ કરીને આદિવારે (રવિવારે) વિધિપૂર્વક નિવેદન/અર્પણ કરવું જોઈએ. દેવોમાં આ આદિત્યનો દિવસ છે અને બ્રાહ્મણો માટે તે વિશિષ્ટ પુણ્ય આપનાર માનવામાં આવે છે.

Verse 29

सोमवारे च लक्ष्म्यादीन्संपदर्थं यजेद्बुधः । आज्यान्नेन तथा विप्रान्सपत्नीकांश्च भोजयेत्

સોમવારે બુદ્ધિમાન ભક્તે સંપત્તિ-સમૃદ્ધિ માટે લક્ષ્મી આદિનું પૂજન કરવું, અને ઘીથી તૈયાર અન્ન વડે પત્નીসহ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું.

Verse 30

काल्यादीन्भौम वारे तु यजेद्रो गप्रशांतये । माषमुद्गाढकान्नेन ब्रह्मणांश्चैव भोजयेत्

મંગળવારે પ્રાતઃકાળથી રોગશાંતિ માટે પૂજન કરવું, અને માષ (ઉડદ), મુદગ (મૂંગ) તથા આઢક-પરિમિત અન્નથી બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું.

Verse 31

सौम्यवारे तथा विष्णुं दध्यन्नेन यजेद्बुधः । पुत्रमित्रकलत्रादिपुष्टिर्भवति सर्वदा

એ જ રીતે સૌમ્યવારે (સોમવારે) બુદ્ધિમાન ભક્તે દહીં-અન્નથી વિષ્ણુનું પૂજન કરવું; તેથી પુત્ર, મિત્ર, પત્ની વગેરેની પુષ્ટિ સદા થાય છે.

Verse 32

आयुष्कामो गुरोर्वारे देवानां पुष्टिसिद्धये । उपवीतेन वस्त्रेण क्षीराज्येन यजेद्बुधः

આયુષ્ય ઇચ્છનાર બુદ્ધિમાન ભક્ત ગુરુવારે (બૃહસ્પતિવારે) દેવોની પુષ્ટિ અને બળસિદ્ધિ માટે ઉપવીત અને વસ્ત્ર ધારણ કરીને દૂધ તથા ઘી અર્પી વિધિપૂર્વક પૂજન કરે।

Verse 33

भोगार्थं भृगवारे तु यजेद्देवान्समाहितः । षड्रसोपेतमन्नं च दद्याद्ब्राह्मणतृप्तये

ભોગપ્રાપ્તિ માટે સાધકે શુક્રવારે (ભૃગુવારે) એકાગ્ર ચિત્તે દેવતાઓનું પૂજન કરવું; અને બ્રાહ્મણોની તૃપ્તિ માટે છ રસોથી યુક્ત અન્ન દાન કરવું।

Verse 34

स्त्रीणां च तृप्तये तद्वद्देयं वस्त्रादिकं शुभम् । अपमृत्युहरे मंदे रुद्रा द्री श्चं यजेद्बुधः

એ જ રીતે સ્ત્રીઓની તૃપ્તિ માટે વસ્ત્રાદિ શુભ દાન આપવું જોઈએ. શનિની શાંતિ માટે, ખાસ કરીને અપમૃત્યુ નિવારણાર્થે, બુદ્ધિમાને રુદ્રાદ્રીશ (શિવ)ની પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 35

तिलहोमेन दानेन तिलान्नेन च भोजयेत् । इत्थं यजेच्च विबुधानारोग्यादिफलं लभेत्

તિલ-હોમ કરીને, તિલનું દાન આપીને અને તિલથી બનેલા અન્નથી ભોજન કરાવીને—આ રીતે દેવતાઓની પૂજા કરવાથી આરોગ્યાદિ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 36

देवानां नित्ययजने विशेषयजनेपि च । स्नाने दाने जपे होमे ब्राह्मणानां च तर्पणे

દેવતાઓના નિત્ય યજનમાં અને વિશેષ યજનોમાં પણ; સ્નાન, દાન, જપ, હોમ તથા બ્રાહ્મણોના તર્પણમાં—આ બધાં વિહિત પવિત્ર કર્મો છે.

Verse 37

तिथिनक्षत्रयोगे च तत्तद्देवप्रपूजने । आदिवारादिवारेषु सर्वज्ञो जगदीश्वरः

તિથિ, નક્ષત્ર અને યોગ સંબંધિત વ્રત-આચરણોમાં, તેમજ નિર્ધારિત પ્રસંગો અને વાર મુજબ સંબંધિત દેવતાઓની વિધિવત પૂજામાં—વાસ્તવમાં સર્વજ્ઞ જગદીશ્વર (શિવ) જ અંતર્યામી બની ફળ આપનાર છે.

Verse 38

तत्तद्रू पेण सर्वेषामारोग्यादिफलप्रदः । देशकालानुसारेण तथा पात्रानुसारतः

તે દેશ-કાળ અનુસાર તથા પાત્રની યોગ્યતા અનુસાર તે-તે રૂપ ધારણ કરીને સર્વને આરોગ્ય આદિ ફળો પ્રદાન કરે છે।

Verse 39

द्र व्यश्रद्धानुसारेण तथा लोकानुसारतः । तारतम्यक्रमाद्देवस्त्वारोग्यादीन्प्रयच्छति

જેમ શ્રદ્ધાનું પ્રમાણ હોય અને જેમ લોક-સ્થિતિ હોય, તેમ દેવ આરોગ્ય વગેરે ફળો ઓછા-વધા ક્રમમાં આપે છે.

Verse 40

शुभादावशुभांते च जन्मर्क्षेषु गृहे गृही । आरोग्यादिसमृद्ध्यर्थमादित्यादीन्ग्रहान्यजेत्

શુભ કાર્યના આરંભે, અશુભ કાળના અંતે અને જન્મનક્ષત્રના દિવસે ગૃહસ્થએ આરોગ્ય વગેરે સમૃદ્ધિ માટે આદિત્ય આદિ ગ્રહોની પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 41

तस्माद्वै देवयजनं सर्वाभीष्टफलप्रदम् । समंत्रकं ब्राह्मणानामन्येषां चैव तांत्रिकम्

અતએવ દેવયજન (દેવપૂજન) સર્વ ઇચ્છિત ફળ આપનાર છે. બ્રાહ્મણો માટે તે વૈદિક મંત્રો સાથે, અને અન્ય માટે તાંત્રિક વિધિ પ્રમાણે કરવું.

Verse 42

यथाशक्त्यानुरूपेण कर्तव्यं सर्वदा नरैः । सप्तस्वपि च वारेषु नरैः शुभफलेप्सुभिः

મનુષ્યોએ હંમેશાં પોતાની શક્તિ અનુસાર (શૈવ કર્તવ્યો) કરવાં જોઈએ; અને શુભ ફળ ઇચ્છનારોએ અઠવાડિયાના સાતેય દિવસે પણ તે આચરવું જોઈએ।

Verse 43

दरिद्र स्तपसा देवान्यजेदाढ्यो धनेन हि । पुनश्चैवंविधं धर्मं कुरुते श्रद्धया सह

ગરીબ માણસ તપસ્યા દ્વારા દેવોની પૂજા કરે, અને ધનવાન માણસ ધન દ્વારા; અને ફરી આ જ પ્રકારના ધર્મનું શ્રદ્ધા સહિત આચરણ કરે।

Verse 44

पुनश्च भोगान्विविधान्भुक्त्वा भूमौ प्रजायते । छायां जलाशयं ब्रह्मप्रतिष्ठां धर्मसंचयम्

વિવિધ ભોગો ભોગવીને જીવ ફરી પૃથ્વી પર જન્મે છે. તેથી છાંયાનું સ્થાન, જળાશય, બ્રાહ્મણ-પૂજા માટે પવિત્ર પ્રતિષ્ઠા અને ધર્મસંચય—આવા પુણ્યકર્મો સ્થાપવા જોઈએ.

Verse 45

सर्वं च वित्तवान्कुर्यात्सदा भोगप्रसिद्धये । कालाच्च पुण्यपाकेन ज्ञानसिद्धिः प्रजायते

ધનવાન પુરુષે ભોગોની યોગ્ય સિદ્ધિ માટે સદા પોતાના ધનનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ; અને સમય જતાં પુણ્યના પરિપાકથી સાચા જ્ઞાનની સિદ્ધિ પ્રગટે છે.

Verse 46

य इमं शृणुतेऽध्यायं पठते वा नरो द्विजाः । श्रवणस्योपकर्त्ता च देवयज्ञफलं लभेत्

હે દ્વિજોએ! જે મનુષ્ય આ અધ્યાય સાંભળે છે અથવા પાઠ કરે છે, અને જે શ્રવણમાં સહાય કરે છે, તે દેવયજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.