Śivakṣetra–Tīrtha–Māhātmya (The Salvific Function of Shiva’s Sacred Domains)

Verse 1

सूत उवाच । शृणुध्वमृषयः प्राज्ञाः शिवक्षेत्रं विमुक्तिदम् । तदागमांस्ततो वक्ष्ये लोकरक्षार्थमेव हि

સૂત બોલ્યા—હે પ્રાજ્ઞ ઋષિઓ, મુક્તિ આપનાર શિવક્ષેત્રને સાંભળો. તેથી હવે હું તેના આગમ-પરંપરાઓનું વર્ણન લોકરક્ષા માટે જ કરીશ।

Verse 2

पंचाशत्कोटिविस्तीर्णा सशैलवनकानना । शिवाज्ञया हि पृथिवी लोकं धृत्वा च तिष्ठति

પચાસ કરોડ વિસ્તૃત, પર્વતો-વનો-કાનનોથી શોભિત આ પૃથ્વી શિવની આજ્ઞાથી જ લોકોને ધારણ કરીને સ્થિર રહે છે।

Verse 3

तत्र तत्र शिवक्षेत्रं तत्र तत्र निवासिनाम् । मोक्षार्थं कृपया देवः क्षेत्रं कल्पितवान्प्रभुः

જ્યાં જ્યાં નિવાસીઓ રહે છે ત્યાં ત્યાં તેમના માટે શિવનું પવિત્ર ક્ષેત્ર છે. મોક્ષાર્થે કરુણાથી પ્રભુ દેવએ આવા ક્ષેત્રોની સ્થાપના કરી છે।

Verse 4

परिग्रहादृषीणां च देवानां परिग्रहात् । स्वयंभूतान्यथान्यानि लोकरक्षार्थमेव हि

ઋષિઓને પ્રાપ્ત થયેલા અનુગ્રહ અને દેવતાઓને અપાયેલા અધિકારોથી, સ્વયંભૂ તથા અન્ય નિયત ઉપાયો પ્રગટ થાય છે—નિશ્ચયે લોકરક્ષા અને પાલનાર્થે જ।

Verse 5

तीर्थे क्षेत्रे सदाकार्यं स्नानदानजपादिकम् । अन्यथा रोगदारिद्र य्मूकत्वाद्याप्नुयान्नरः

તીર્થ અને પવિત્ર ક્ષેત્રમાં હંમેશાં સ્નાન, દાન, જપ વગેરે સદ્કર્મ કરવાં જોઈએ. નહીંતર મનુષ્ય રોગ, દરિદ્રતા, મૂકત્વ વગેરે દુઃખોને પામી શકે છે.

Verse 6

अथास्मिन्भारते वर्षे प्राप्नोति मरणं नरः । स्वयंभूस्थानवासेन पुनर्मानुष्यमाप्नुयात्

આ ભારતવર્ષમાં જો મનુષ્યને મરણ પ્રાપ્ત થાય, તો સ્વયંભૂ-સ્થાનમાં નિવાસ કરવાથી તે ફરી માનવજન્મ પામે છે.

Verse 7

क्षेत्रे पापस्य करणं दृढं भवति भूसुराः । पुण्यक्षेत्रे निवासे हि पापमण्वपि नाचरेत्

હે ભૂસુર બ્રાહ્મણો, પવિત્ર ક્ષેત્રમાં પાપકર્મ કરવું દૃઢ બંધનકારક દોષ બને છે. તેથી પુણ્યક્ષેત્રમાં નિવાસ કરતી વેળાએ અણુમાત્ર પણ પાપ ન કરવું.

Verse 8

येन केनाप्युपायेन पुण्यक्षेत्रे वसेन्नरः । सिंधोः शतनदीतीरे संति क्षेत्राण्यनेकशः

જે કોઈ ઉપાયથી શક્ય હોય તે રીતે મનુષ્યે પુણ્યક્ષેત્રમાં નિવાસ કરવો જોઈએ. સિંધુના શતનદી-તીર પર આવા અનેક ક્ષેત્રો છે.

Verse 9

सरस्वती नदी पुण्या प्रोक्ता षष्टिमुखा तथा । तत्तत्तीरे वसेत्प्राज्ञः क्रमाद्ब्रह्मपदं लभेत्

પવિત્ર સરસ્વતી નદી પરમ પુણ્યદાયિની તરીકે પ્રખ્યાત છે અને તેને ‘ષષ્ટિમુખી’ (સાઠ પ્રવાહ-મુખોવાળી) પણ કહેવામાં આવે છે. જે વિદ્વાન તેના વિવિધ તટો પર ક્રમશઃ નિવાસ કરે, તે બ્રહ્મપદને પામે છે.

Verse 10

हिमवद्गिरिजा गंगा पुण्या शतमुखा नदी । तत्तीरे चैव काश्यादिपुण्यक्षेत्राण्यनेकशः

હિમાલયમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી ગંગા પરમ પુણ્યદાયિની, સો પ્રવાહોવાળી પવિત્ર નદી છે. તેના તટ પર કાશી વગેરે અનેક પુણ્યક્ષેત્રો છે, જે પુણ્ય અને પવિત્રતા આપે છે।

Verse 11

तत्र तीरं प्रशस्तं हि मृगे मृगबृहस्पतौ । शोणभद्रो दशमुखः पुण्योभीष्टफलप्रदः

ત્યાં નિશ્ચયે અતિ પ્રશંસિત તીર્થ-તટ છે, જે મૃગ રાશિ અને મૃગબૃહસ્પતિ નક્ષત્ર સાથે સંકળાયેલો છે. તે પવિત્ર સ્થાન ‘શોણભદ્ર’ ‘દશમુખ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, પરમ પુણ્યદાયક અને ભક્તોને ઇચ્છિત ફળ આપનાર છે.

Verse 12

तत्र स्नानोपवासेन पदं वैनायकं लभेत् । चतुर्वींशमुखा पुण्या नर्मदा च महानदी

ત્યાં સ્નાન અને ઉપવાસ કરવાથી વૈનાયક (શ્રીગણેશ)નું પદ પ્રાપ્ત થાય છે. પવિત્ર નર્મદા મહાનદી છે; તે ‘ચતુર્વિંશમુખી’ તરીકે સ્તુત અને પરમ પુણ્યવર્ધિની છે.

Verse 13

तस्यां स्नानेन वासेन पदं वैष्णवमाप्नुयात् । तमसा द्वादशमुखा रेवा दशमुखा नदी

તેમાં સ્નાન કરીને ત્યાં નિવાસ કરવાથી વૈષ્ણવ પદ પ્રાપ્ત થાય છે. તમસા ‘દ્વાદશમુખી’ કહેવાય છે અને રેવા (નર્મદા) ‘દશમુખી’ નદી છે.

Verse 14

गोदावरी महापुण्या ब्रह्मगोवधनाशिनी । एकविंशमुखा प्रोक्ता रुद्र लोकप्रदायिनी

ગોદાવરી મહાપુણ્યમય છે, બ્રહ્મહત્યા અને ગોહત્યા જેવા પાપોનો નાશ કરનારી. તે ‘એકવીસ મુખવાળી’ કહેવાય છે અને રુદ્રલોક પ્રદાન કરે છે.

Verse 15

कृष्णवेणी पुण्यनदी सर्वपापक्षयावहा । साष्टादशमुखाप्रोक्ता विष्णुलोकप्रदायिनी

કૃષ્ણવેણી પુણ્યનદી છે, સર્વ પાપોનો ક્ષય કરનારી. તે ‘અઢાર મુખવાળી’ કહેવાય છે અને વિષ્ણુલોક પ્રદાન કરે છે.

Verse 16

तुंगभद्रा दशमुखा ब्रह्मलोकप्रदायिनी । सुवर्णमुखरी पुण्या प्रोक्ता नवमुखा तथा

તુંગભદ્રા ‘દશમુખી’ કહેવાય છે, જે બ્રહ્મલોકની પ્રાપ્તિ આપનારી છે. તેમજ પુણ્યમયી સુવર્ણમુખરી પણ ‘નવમુખી’ તરીકે પ્રખ્યાત છે.

Verse 17

तत्रैव सुप्रजायंते ब्रह्मलोकच्युतास्तथा । सरस्वती च पंपा च कन्याश्वेतनदी शुभा

ત્યાં જ બ્રહ્મલોકથી ચ્યૂત થયેલા જીવો પણ અતિ શુભ રીતે ફરી જન્મ લે છે. ત્યાં જ સરસ્વતી, પંપા અને શુભ કન્યા-શ્વેતનદી નામની પવિત્ર નદીઓ પ્રગટ થાય છે.

Verse 18

एतासां तीरवासेन इंद्र लोकमवाप्नुयात् । सह्याद्रि जा महापुण्या कावेरीति महानदी

આ પવિત્ર નદીઓના કાંઠે નિવાસ કરવાથી ઇન્દ્રલોક પ્રાપ્ત થાય છે. સહ્યાદ્રિમાંથી જન્મેલી તે મહાપુણ્યમયી મહાનદી ‘કાવેરી’ તરીકે ઓળખાય છે.

Verse 19

सप्तविंशमुखा प्रोक्ता सर्वाभीष्टं प्रदायिनी । तत्तीराः स्वर्गदाश्चैव ब्रह्मविष्णुपदप्रदाः

તેને સત્તાવીસ ‘મુખ’ (અંશ) ધરાવતી કહેવામાં આવી છે અને સર્વ અભીષ્ટ વર આપનારી છે. તેના કિનારાના તીર્થો સ્વર્ગ આપે છે અને બ્રહ્મા-વિષ્ણુના પદ સમાન ઉત્તમ અવસ્થাও પ્રદાન કરે છે.

Verse 20

शिवलोकप्रदा शैवास्तथाऽभीष्टफलप्रदाः । नैमिषे बदरे स्नायान्मेषगे च गुरौ रवौ

આ શૈવ વ્રત-આચારો શિવલોક આપે છે અને અભીષ્ટ ફળ પણ પ્રદાન કરે છે. નૈમિષે અને બદરીમાં સ્નાન કરવું જોઈએ; તેમજ સૂર્ય મેષમાં હોય ત્યારે અને રવિવારનો ગુરુવાર સાથે સંયોગ થાય ત્યારે પણ।

Verse 21

ब्रह्मलोकप्रदं विद्यात्ततः पूजादिकं तथा । सिंधुनद्यां तथा स्नानं सिंहे कर्कटगे रवौ

આવી પૂજા અને તેની સહાયક વિધિઓ બ્રહ્મલોકપ્રદ છે એમ જાણવું. તેમજ સૂર્ય સિંહ રાશિમાં અને ચંદ્ર કર્ક રાશિમાં હોય ત્યારે સિંધુ નદીમાં સ્નાન મહાપુણ્યદાયક કહેવાયું છે.

Verse 22

केदारोदकपानं च स्नानं च ज्ञानदं विदुः । गोदावर्यां सिंहमासे स्नायात्सिंहबृहस्पतौ

વિદ્વાનો જાણે છે કે કેદાર તીર્થના પવિત્ર જળનું પાન અને તેમાં સ્નાન—બન્ને જ્ઞાનપ્રદ છે. તેમજ સિંહ માસમાં ગોદાવરીમાં સ્નાન કરવું; ખાસ કરીને બૃહસ્પતિ સિંહ રાશિમાં હોય ત્યારે તે મહાપુણ્યકર છે.

Verse 23

शिवलोकप्रदमिति शिवेनोक्तं तथा पुरा । यमुनाशोणयोः स्नायाद्गुरौ कन्यागते रवौ

આ શિવલોકપ્રદ છે—એવું પ્રાચીનકાળે ભગવાન શિવે કહ્યું હતું. બૃહસ્પતિ કન્યા રાશિમાં અને સૂર્ય પણ કન્યામાં પ્રવેશેલો હોય ત્યારે યમુના-શોણના સંગમે સ્નાન કરવું જોઈએ; તે શિવધામપ્રાપ્તિ માટે પ્રશંસિત છે.

Verse 24

धर्मलोके दंतिलोके महाभोगप्रदं विदुः । कावेर्यां च तथास्नायात्तुलागे तु रवौ गुरौ

તેઓ કહે છે કે ધર્મલોક અને દંતિલોકમાં (કરેલું) સ્નાન-આચરણ મહાભોગ અને શુભ ફળ આપે છે. તેમ જ કાવેરીમાં પણ સ્નાન કરવું જોઈએ—વિશેષ કરીને જ્યારે સૂર્ય અને ગુરુ તુલા રાશિમાં હોય—ત્યારે તે સ્નાન અત્યંત પુણ્યદાયક બને છે।

Verse 25

विष्णोर्वचनमाहात्म्यात्सर्वाभीष्टप्रदं विदुः । वृश्चिके मासि संप्राप्ते तथार्के गुरुवृश्चिके

વિષ્ણુના વચનની મહિમાથી તે (અનુષ્ઠાન) સર્વ અભીષ્ટ આપનારું બને છે એમ તેઓ જાણે છે—વિશેષ કરીને જ્યારે વૃશ્ચિક માસ આવે અને જ્યારે સૂર્ય તથા ગુરુ બંને વૃશ્ચિક રાશિમાં હોય।

Verse 26

नर्मदायां नदीस्नानाद्विष्णुलोकमवाप्नुयात् । सुवर्णमुखरीस्नानं चापगे च गुरौ रवौ

નર્મદા નદીમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય વિષ્ણુલોકને પામે છે. તેમજ સુવર્ણમુખરી તીર્થમાં અને અપગા (ગંગા) નદીમાં—વિશેષ કરીને ગુરુવાર અને રવિવારે—કરેલું સ્નાન પણ તે જ પુણ્યફળ આપે છે.

Verse 27

शिवलोकप्रदमिति ब्राह्मणो वचनं यथा । मृगमासि तथा स्नायाज्जाह्नव्यां मृगगे गुरौ

બ્રાહ્મણના વચન મુજબ આ ‘શિવલોકપ્રદ’ છે. તેથી મૃગમાસમાં—ચંદ્ર મૃગ નક્ષત્રમાં હોય ત્યારે—ગુરુવારે જાહ્નવી (ગંગા)માં સ્નાન કરવું જોઈએ; આ નિયમ ભક્તને શિવલોક તરફ દોરી જાય છે.

Verse 28

शिवलोकप्रदमिति ब्रह्मणो वचनं यथा । ब्रह्मविष्ण्वोः पदे भुक्त्वा तदंते ज्ञानमाप्नुयात्

બ્રહ્માના વચન મુજબ આ ‘શિવલોકપ્રદ’ છે. તેમ જ બ્રહ્મા અને વિષ્ણુના ઉત્તમ પદનો ભોગ કરીને અંતે (શિવકૃપાથી) મુક્તિદાયક સત્ય જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 29

गंगायां माघमासे तु तथाकुंभगते रवौ । श्राद्धं वा पिंडदानं वा तिलोदकमथापिवा

ગંગામાં, ખાસ કરીને માઘ માસમાં, તેમજ જ્યારે સૂર્ય કુંભ રાશિમાં હોય—શ્રાદ્ધ હોય, પિંડદાન હોય કે તિલોદકદાન પણ હોય.

Verse 30

वंशद्वयपितृणां च कुलकोट्युद्धरं विदुः । कृष्णवेण्यां प्रशंसंति मीनगे च गुरौ रवौ

વિદ્વાનો તેને બંને વંશોના પિતૃઓના ઉદ્ધારનું અને કરોડો કુળોના તારણનું સાધન કહે છે. ચંદ્ર કૃષ્ણવેણીમાં હોય, સૂર્ય મીનમાં હોય અને ગુરુ (બૃહસ્પતિ) સ્વરાશિમાં હોય ત્યારે તેની વિશેષ પ્રશંસા થાય છે.

Verse 31

तत्तत्तीर्थे च तन्मासि स्नानमिंद्र पदप्रदम् । गंगां वा सह्यजां वापि समाश्रित्य वसेद्बुधः

તે તે તીર્થમાં તે તે પવિત્ર માસમાં સ્નાન કરવાથી ઇન્દ્રપદ પ્રાપ્ત થાય છે. બુદ્ધિમાન શિવભક્ત ગંગાતટ અથવા સહ્યપર્વતજન્ય નદીના તટનો આશ્રય લઈને નિયમભક્તિથી ત્યાં વસે.

Verse 32

तत्कालकृतपापस्य क्षयो भवति निश्चितम् । रुद्र लोकप्रदान्येव संति क्षेत्राण्यनेकशः

તે ક્ષણ સુધી કરેલા પાપોનો ક્ષય નિશ્ચિત થાય છે. રુદ્રલોક આપનારાં એવા અનેક ક્ષેત્રો (તીર્થો) ખરેખર છે.

Verse 33

ताम्रपर्णी वेगवती ब्रह्मलोकफलप्रदे । तयोस्तीरे हि संत्येव क्षेत्राणि स्वर्गदानि च

તામ્રપર્ણી અને વેગવતી નદીઓ બ્રહ્મલોકપ્રાપ્તિનું ફળ આપે છે. તેમના કાંઠે સ્વર્ગદાન કરનારાં ક્ષેત્રો (તીર્થો) પણ નિશ્ચિત રીતે છે.

Verse 34

संति क्षेत्राणि तन्मध्ये पुण्यदानि च भूरिशः । तत्र तत्र वसन्प्राज्ञस्तादृशं च फलं लभेत्

તેમાં અનેક પુણ્યદાયક તીર્થક્ષેત્રો છે. જે જ્ઞાની સાધક તે તે સ્થાને વસે છે, તે તે ક્ષેત્રની પવિત્રતા અને નિયમ મુજબ તદ્રূপ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 35

सदाचारेण सद्वृत्त्या सदा भावनयापि च । वसेद्दयालुः प्राज्ञो वै नान्यथा तत्फलं लभेत्

સદાચાર, સદ્વૃત્તિ અને સતત શુદ્ધ ભાવનાથી દયાળુ તથા વિવેકી જનએ રહેવું જોઈએ. અન્ય રીતે તે આધ્યાત્મિક ફળ મળતું નથી.

Verse 36

पुण्यक्षेत्रे कृतं पुण्यं बहुधा ऋद्धिमृच्छति । पुण्यक्षेत्रे कृतं पापं महदण्वपि जायते

પુણ્યક્ષેત્રમાં કરેલું પુણ્ય અનેકગણું વધીને સમૃદ્ધ થાય છે. અને પુણ્યક્ષેત્રમાં કરેલું પાપ, અણુમાત્ર હોય તોય, બહુ મોટું બની જાય છે.

Verse 37

तत्कालं जीवनार्थश्चेत्पुण्येन क्षयमेष्यति । पुण्यमैश्वर्यदं प्राहुः कायिकं वाचिकं तथा

જે માત્ર તત્કાળ જીવનાર્થે જ પ્રયત્ન કરે છે, તેનું જીવન માત્ર પુણ્યથી જ ક્ષય પામે છે. જ્ઞાનીજન કહે છે કે પુણ્ય જ ઐશ્વર્ય આપનારું છે—કાયિક હોય કે વાચિક.

Verse 38

मानसं च तथा पापं तादृशं नाशयेद्द्विजाः । मानसं वज्रलेपं तु कल्पकल्पानुगं तथा

હે દ્વિજોઃ જેમ બાહ્ય પાપ નાશ પામે છે તેમ માનસિક પાપ પણ નાશ પામે છે. પરંતુ કલ્પો-કલ્પોથી કઠોર બનેલો મનનો ‘વજ્રલેપ’ દીર્ઘ સાધના અને શિવાનુગ્રહથી જ ઓગળે છે.

Verse 39

ध्यानादेव हि तन्नश्येन्नान्यथा नाशमृच्छति । वाचिकं जपजालेन कायिकं कायशोषणात्

તે નિશ્ચયે માત્ર ધ્યાનથી જ નાશ પામે છે; અન્ય રીતે તેનો અંત થતો નથી. વાચિક (પાપ) જપના જાળથી નષ્ટ થાય છે અને કાયિક (પાપ) સંયમથી દેહને શોષે તેવી તપસ્યાથી નષ્ટ થાય છે.

Verse 40

दानाद्धनकृतं नश्येन्नाऽन्यथाकल्पकोटिभिः । क्वचित्पापेन पुण्यं च वृद्धिपूर्वेण नश्यति

ધનસંચય ખરેખર દાનથી જ ક્ષય પામે છે; નહિ તો કરોડો કલ્પોમાં પણ નહીં. પરંતુ ક્યાંક ક્યાંક પાપથી પુણ્ય પણ પહેલાં વધ્યું હોય તેમ જણાઈ પછી નાશ પામે છે.

Verse 41

बीजांशश्चैव वृद्ध्यंशो भोगांशः पुण्यपापयोः । ज्ञाननाश्यो हि बीजांशो वृद्धिरुक्तप्रकारतः

પુણ્ય અને પાપ—બન્નેમાં ‘બીજાંશ’, ‘વૃદ્ધ્યાંશ’ અને ‘ભોગાંશ’ હોય છે. બીજાંશનો નાશ મોક્ષદાયક જ્ઞાનથી થાય છે, અને વૃદ્ધ્યાંશ પૂર્વોક્ત રીતે આગળ વધે છે.

Verse 42

भोगांशो भोगनाश्यस्तु नान्यथा पुण्यकोटिभिः । बीजप्ररोहे नष्टे तु शेषो भोगाय कल्पते

ભોગ આપવાનું શરૂ થયેલો કર્મનો અંશ ભોગવાથી જ ક્ષય પામે છે; કરોડો પુણ્યોથી પણ અન્યથા નથી. પરંતુ કર્મબીજનો અંકુર નષ્ટ થાય ત્યારે જે શેષ રહે તે માત્ર શેષ-ભોગરૂપે ભોગવાય છે; નવું બંધન ઉત્પન્ન કરતું નથી.

Verse 43

देवानां पूजया चैव ब्रह्मणानां च दानतः । तपोधिक्याच्च कालेन भोगः सह्यो भवेन्नृणाम् । तस्मात्पापमकृत्वैव वस्तव्यं सुखमिच्छता

દેવપૂજા, બ્રાહ્મણોને દાન, અને સમય સાથે તપનો વધારો—આથી મનુષ્યોના ભોગ સહનયોગ્ય બને છે. તેથી જે સાચું સુખ ઇચ્છે તે પાપ કર્યા વિના જ જીવન વિતાવે.