Liṅga-pratiṣṭhāvidhiḥ — Installation Standards and Auspicious Parameters for Liṅga Worship

Verse 1

ऋषय ऊचुः । कथं लिंगं प्रतिष्ठाप्यं कथं वातस्य लक्षणम् । कथं वा तत्समभ्यर्च्यं देशे काले च केन हि

ઋષિઓએ કહ્યું—‘શિવલિંગની પ્રતિષ્ઠા કેવી રીતે કરવી? વ્રત-વિધિના લક્ષણો શું? અને તે લિંગની સમ્યક અર્ચના કોણે, કયા દેશે અને કયા કાળે કરવી?’

Verse 2

सूत उवाच । युष्मदर्थं प्रवक्ष्यामि बुद्ध्यतामवधानतः । अनुकूले शुभे काले पुण्ये तीर्थे तटे तथा

સૂતે કહ્યું—‘તમારા હિતાર્થે હું આ કહું છું; અવધાનપૂર્વક બુદ્ધિથી સમજો. અનુકૂળ અને શુભ કાળે, પુણ્ય તીર્થમાં, તેમજ તેના પવિત્ર તટ પર પણ।’

Verse 3

यथेष्टं लिंगमारोप्यं यत्र स्यान्नित्यमर्चनम् । पार्थिवेन तथाप्येनं तैजसेन यथारुचि

ઇચ્છાનુસાર શિવલિંગ સ્થાપી જ્યાં નિત્ય પૂજા થઈ શકે તે સ્થાને તેનું નિયમિત અર્ચન કરવું—પાર્થિવ (માટીનાં) લિંગથી અથવા તૈજસ (અગ્નિમય) રૂપથી, યથાશક્તિ યથારુચિ।

Verse 4

कल्पलक्षणसंयुक्तं लिंगं पूजाफलं लभेत् । सर्वलक्षणसंयुक्तं सद्यः पूजाफलप्रदम्

શાસ્ત્રોક્ત લક્ષણોથી યુક્ત શિવલિંગની પૂજા કરવાથી પૂજાનું ફળ મળે છે; પરંતુ સર્વ શુભ લક્ષણોથી સમ્પન્ન લિંગ તત્કાળ પૂજાફળ આપે છે।

Verse 5

चरे विशिष्यते सूक्ष्मं स्थावरे स्थूलमेव हि । सलक्षणं सपीठं च स्थापयेच्छिवनिर्मितम्

ચલ (વહનયોગ્ય) રૂપમાં લિંગ સૂક્ષ્મ રાખવું શ્રેષ્ઠ છે; પરંતુ સ્થાવર (સ્થિર) રૂપમાં તે મોટું રાખવું યોગ્ય છે. યોગ્ય લક્ષણો સાથે અને પીઠ સહિત શિવ-નિર્મિત/શિવ-સંમતિ લિંગની સ્થાપના કરવી.

Verse 6

मंडलं चतुरस्रं वा त्रिकोणमथवा तथा । खट्वांगवन्मध्यसूक्ष्मं लिंगपीठं महाफलं

મંડળ ચોરસ અથવા ત્રિકોણ પણ બનાવી શકાય. લિંગ-પીઠને ખટ્વાંગ જેવી સૂક્ષ્મ મધ્યભાગવાળી રીતે ઘડવી જોઈએ; એવું લિંગ-પીઠ મહાફળ આપે છે.

Verse 7

प्रथमं मृच्छिलादिभ्यो लिगं लोहादिभिः कृतम् । येन लिंगं तेन पीठं स्थावरे हि विशिष्यते

પ્રથમ લિંગ માટી, પથ્થર વગેરેમાંથી અથવા ધાતુ વગેરેમાંથી બનાવવું. જે દ્રવ્યથી લિંગ બને, સ્થાવર પ્રતિષ્ઠામાં પીઠ (યોની) પણ એ જ દ્રવ્યની બનાવવી વિશેષ યોગ્ય માનવામાં આવે છે.

Verse 8

लिंगं पीठं चरे त्वेकं लिंगं बाणकृतं विना । लिंगप्रमाणं कर्तृणां द्वादशांगुलमुत्तमम्

લિંગ અને પીઠ એક જ ખંડમાં એકરૂપ બનાવવાં જોઈએ; માત્ર બાણશિલાથી (સ્વાભાવિક પથ્થર) બનેલા લિંગમાં અપવાદ છે. કારીગરો માટે લિંગનું ઉત્તમ પ્રમાણ બાર અંગુલ છે.

Verse 9

न्यूनं चेत्फलमल्पं स्यादधिकं नैव दूष्यते । कर्तुरेकांगुलन्यूनं चरेपि च तथैव हि

ઓછું હોય તો ફળ અલ્પ થાય; પરંતુ વધારે હોય તો દોષ ગણાતો નથી. તેમ જ કર્તા માટે નિર્ધારિત પ્રમાણથી એક અંગુલ ઓછું હોય તો ફળ પણ તે મુજબ ઘટે છે.

Verse 10

आदौ विमानं शिल्पेन कार्यं देवगणैर्युतम् । तत्र गर्भगृहे रम्ये दृढे दर्पणसंनिभे

પ્રથમ શિલ્પશાસ્ત્ર મુજબ દેવગણોથી યુક્ત અને અલંકૃત એવું વિમાન (મંદિરશિખર) બનાવવું જોઈએ; અને તેમાં સુંદર, દૃઢ તથા દર્પણ સમ ઝળહળતા ગર્ભગૃહમાં (શિવની) પ્રતિષ્ઠા કરવી જોઈએ।

Verse 11

इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायांएकदशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવ મહાપુરાણની વિદ્યેશ્વર-સંહિતામાં અગિયારમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 12

मुक्ताप्रवालगोमेदवज्राणि नवरत्नकम् । मध्ये लिंगं महद्द्रव्यं निक्षिपेत्सहवैदिके

મોતી, પ્રવાળ, ગોમેદ, વજ્ર વગેરે નવરત્નોને વૈદિક વિધિ સાથે સ્થાપિત કરવાં; અને તેમના મધ્યમાં મહાદ્રવ્ય—શિવલિંગ—પ્રતિષ્ઠિત કરવું।

Verse 13

संपूज्य लिंगं सद्याद्यैः पंचस्थाने यथाक्रमम् । अग्नौ च हुत्वा बहुधा हविषास कलं च माम्

પાંચ સ્થાનોમાં યથાક્રમે સદ્યાદિ પંચોપચારોથી શિવલિંગનું વિધિવત્ પૂજન કરીને, પછી પવિત્ર અગ્નિમાં ઘૃતાદિ હવિષ્યથી અનેક આહુતિઓ અર્પણ કરવી—આ રીતે મારી કલારૂપ પરમેશ્વરની આરાધના કરવી.

Verse 14

अभ्यर्च्य गुरुमाचार्यमर्थैः कामैश्च बांधवम् । दद्यादैश्वर्यमर्थिभ्यो जडमप्यजडं तथा

યોગ્ય ધનસાધન અને યોગ્ય સેવાઓથી ગુરુ, આચાર્ય તથા બંધુઓનું વિધિવત્ પૂજન-સન્માન કરવું. પછી માંગનારને ઐશ્વર્ય આપવું; તેથી જડ પણ અજડ (પ્રબુદ્ધ) બને છે.

Verse 15

स्थावरं जंगमं जीवं सर्वं संतोष्य यत्नतः । सुवर्णपूरिते श्वभ्रे नवरत्नैश्च पूरिते

સ્થાવર અને જંગમ એવા સર્વ જીવોને પ્રયત્નપૂર્વક સંતોષી, સોનાથી ભરેલું અને નવરત્નોથી પણ પરિપૂર્ણ એવું એક ખાડું (શ્વભ્ર) તૈયાર કરવું.

Verse 16

सद्यादि ब्रह्म चोच्चार्य ध्यात्वा देवं परं शुभम् । उदीर्य च महामंत्रमओंकारं नादघोषितम्

‘સદ્યઃ…’ આદિ બ્રહ્મમંત્ર ઉચ્ચારી પરમ શુભ દેવનું ધ્યાન કરવું. ત્યારબાદ નાદઘોષિત ઓંકારરૂપ મહામંત્રનું જપ-ઉચ્ચાર કરવો.

Verse 17

लिंगं तत्र प्रतिष्ठाप्य लिगं पीठेन योजयेत् । लिंगं सपीठं निक्षिप्य नित्यलेपेन बंधयेत्

ત્યાં લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરીને તેને પીઠ સાથે જોડવું જોઈએ. લિંગને પીઠ સહિત સ્થાપી, નિત્ય-લેપ (નિયત બંધન-લેપ) વડે તેને દૃઢ રીતે બંધવું જોઈએ.

Verse 18

एवं बेरं च संस्थाप्यं तत्रैव परमं शुभम् । पंचाक्षरेण बेरं तु उत्सवार्थं वहिस्तथा

આ રીતે ત્યાં જ પરમ શુભ રીતે બેર (શિવની અભિષિક્ત પ્રતિમા) સ્થાપવી જોઈએ. પછી ઉત્સવ-પૂજા માટે પંચાક્ષરી ‘નમઃ શિવાય’ જપતા જપતા તે બેરને બહાર પણ લઈ જવું જોઈએ.

Verse 19

बेरं गुरुभ्यो गृह्णीयात्साधुभिः पूजितं तु वा । एवं लिंगे च बेरे च पूजा शिवपदप्रदा

બેરા (પૂજાનું પ્રતિષ્ઠિત ચિહ્ન/મૂર્તિ) ગુરુ પાસેથી ગ્રહણ કરવો, અથવા સાધુઓએ પૂર્વે પૂજેલો બેરા પણ લેવો. આ રીતે લિંગ અને બેરા—બન્નેની પૂજા શિવપદ (મોક્ષ) આપનારી બને છે.

Verse 20

पुनश्च द्विविधं प्रोक्तं स्थावरं जंगमं तथा । स्थावरं लिंगमित्याहुस्तरुगुल्मादिकं तथा

ફરીથી તેને બે પ્રકારનું કહેવામાં આવ્યું છે—સ્થાવર અને જંગમ. સ્થાવરને ‘લિંગ’ કહે છે; જેમ કે વૃક્ષો, ઝાડીઓ વગેરે (જ્યાં શિવનું અધિષ્ઠાન માની પૂજન થાય છે).

Verse 21

जंगमं लिंगमित्याहुः कृमिकीटादिकं तथा । स्थावरस्य च शुश्रूषा जंगमस्य च तर्पणम्

તેઓ કહે છે કે ‘જંગમ લિંગ’ એટલે જીવજંતુઓ—કૃમિ, કીટ વગેરે પણ. સ્થાવર શિવલિંગની સેવા અને જંગમ પ્રાણીઓનું તર્પણ—બન્ને પણ પૂજારૂપ છે.

Verse 22

तत्तत्सुखानुरागेण शिवपूजां विदुर्बुधाः । पीठमंबामयं सर्वं शिवलिंगं च चिन्मयम्

તે પરમ સુખ પ્રત્યે પ્રેમભક્તિથી જ વિદ્વાનો શિવપૂજાને જાણે છે. તેઓ સમગ્ર પીઠને અંબામય (દેવીવ્યાપ્ત) અને શિવલિંગને ચિન્મય (શુદ્ધ ચૈતન્યસ્વરૂપ) માને છે.

Verse 23

यथा देवीमुमामंके धृत्वा तिष्ठति शंकरः । तथा लिंगमिदं पीठं धृत्वा तिष्ठति संततम्

જેમ શંકર દેવી ઉમાને પોતાની ગોદમાં ધારણ કરીને સદા વિરાજે છે, તેમ આ પવિત્ર પીઠ પણ આ લિંગને ધારણ કરીને સતત સ્થિત રહે છે.

Verse 24

एवं स्थाप्य महालिंगं पूजयेदुपचारकैः । नित्यपूजा यथा शक्तिध्वजादिकरणं तथा

આ રીતે મહાલિંગને વિધિવત્ સ્થાપિત કરીને નિર્ધારિત ઉપચારોથી તેની પૂજા કરવી. પોતાની શક્તિ અને શાસ્ત્રીય નિયમ મુજબ નિત્યપૂજા કરવી તથા શક્તિધ્વજ, પતાકા વગેરેની વ્યવસ્થા પણ કરવી.

Verse 25

इति संस्थापयेल्लिंगं साक्षाच्छिवपदप्रदम् । अथवा चरलिंगं तु षोडशैरुपचारकैः

આ રીતે તે લિંગની સ્થાપના કરવી, જે સాక్షાત્ શિવપદ (મોક્ષ) આપે છે. અથવા ચલલિંગની ષોડશ ઉપચારોથી પૂજા કરવી.

Verse 26

पूजयेच्च यथान्यायं क्रमाच्छिवपदप्रदम् । आवाहनं चासनं च अर्घ्यं पाद्यं तथैव च

શિવપદ પ્રદાન થાય તે રીતે પૂજા શાસ્ત્રોક્ત રીતે ક્રમશઃ કરવી—આવાહન, આસન, અર્ઘ્ય અને પાદ્ય વગેરે અર્પણ કરીને.

Verse 27

तदंगाचमनं चैव स्नानमभ्यंगपूर्वकम् । वस्त्रं गंधं तथा पुष्पं धूपं दीपं निवेदनम्

પછી તે અંગોનું આચમન કરાવી અભ્યંગ (તેલમર્દન) પૂર્વક સ્નાન કરાવવું. ત્યારબાદ વસ્ત્ર, ગંધ, પુષ્પ, ધૂપ, દીપ અને નૈવેદ્ય અર્પણ કરવું.

Verse 28

नीराजनं च तांबूलं नमस्कारो विसर्जनम् । अथवाऽर्घ्यादिकं कृत्वा नैवेद्यां तं यथाविधि

પછી નીરાજન કરવું, તાંબૂલ અર્પણ કરવું, નમસ્કાર કરવો અને વિસર્જન કરવું. અથવા અર્ઘ્ય વગેરે અર્પણ કરીને વિધિપૂર્વક તેમને નૈવેદ્ય અર્પણ કરવું.

Verse 29

अथाभिषेकं नैवेद्यं नमस्कारं च तर्पणम् । यथाशक्ति सदाकुर्यात्क्रमाच्छिवपदप्रदम्

ત્યારબાદ પોતાની શક્તિ મુજબ હંમેશાં ક્રમથી અભિષેક, નૈવેદ્ય, નમસ્કાર અને તર્પણ કરવું જોઈએ; આ બધું ક્રમસર કરવાથી શિવપદ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 30

अथवा मानुषे लिंगेप्यार्षे दैवे स्वयंभुवि । स्थापितेऽपूर्वके लिंगे सोपचारं यथा तथा

અથવા લિંગ માનવકૃત હોય, ઋષિ-સ્થાપિત હોય, દૈવી હોય કે સ્વયંભૂ હોય—આવા અપુર્વ (નવસ્થાપિત) લિંગની સ્થાપના થયા પછી વિધિ મુજબ ઉપચારসহ પૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 31

पूजोपकरणे दत्ते यत्किंचित्फलमश्नुते । प्रदक्षिणानमस्कारैः क्रमाच्छिवपदप्रदम्

પૂજાના ઉપકરણોમાંથી કંઈક પણ અર્પણ કરવાથી મનુષ્ય થોડુંક ફળ અવશ્ય ભોગવે છે. પ્રદક્ષિણા અને નમસ્કારથી તે પુણ્ય ક્રમે શિવપદ આપનારું બને છે.

Verse 32

लिंगं दर्शनमात्रं वा नियमेन शिवप्रदम् । मृत्पिष्टगोशकृत्पुष्पैः करवीरेण वा फलैः

શિવલિંગનું માત્ર દર્શન પણ જો નિયમપૂર્વક કરવામાં આવે તો તે શિવપ્રાપ્તિ અને અનુગ્રહ આપનાર બને છે. માટીથી બનાવેલ લિંગ, ગોમયથી બનેલા પુષ્પ, કરવીરનાં ફૂલ અથવા ફળોથી કરેલું પૂજન પણ શિવકૃપાનું સાધન છે.

Verse 33

गुडेन नवनीतेन भस्मनान्नैर्यथारुचि । लिंगं यत्नेन कृत्वांते यजेत्तदनुसारतः

ગોળ, નવનીત (માખણ), ભસ્મ અથવા અન્ન—પોતાની રુચિ મુજબ—આ દ્રવ્યો વડે પ્રયત્નપૂર્વક લિંગ બનાવી, તે જ દ્રવ્યની વિધિ અનુસાર તેનું પૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 34

अंगुष्ठादावपि तथा पूजामिच्छंति केचन । लिंगकर्मणि सर्वत्र निषेधोस्ति न कर्हिचित्

કેટલાક ભક્તો અંગૂઠા વગેરે આંગળીઓથી આરંભ કરીને પણ પૂજા કરવા ઇચ્છે છે. શિવલિંગ-સંબંધિત સર્વ કર્મોમાં ક્યાંય, ક્યારેય નિષેધ નથી—એ સદા અનુમેય છે।

Verse 35

सर्वत्र फलदाता हि प्रयासानुगुणं शिवः । अथवा लिंगदानं वा लिंगमौल्यमथापि वा

સર્વત્ર શિવ પ્રયત્ન અનુસાર ફળ આપનાર છે. તેથી લિંગદાન હોય કે લિંગના મૂલ્યનું અર્પણ—બંને પુણ્યપ્રદ છે।

Verse 36

श्रद्धया शिवभक्ताय दत्तं शिवपदप्रदम् । अथवा प्रणवं नित्यं जपेद्दशसहस्रकम्

શ્રદ્ધાથી શિવભક્તને આપેલું દાન શિવપદ (મોક્ષ) આપનાર બને છે. અથવા નિત્ય પ્રણવ ‘ૐ’નો દશ સહસ્ર વાર જપ કરવો।

Verse 37

संध्ययोश्च सहस्रं वा ज्ञेयं शिवपदप्रदम् । जपकाले मकारांतं मनःशुद्धिकरं भजेत्

પ્રાતઃ અને સાયં સંધ્યાકાળે સહસ્ર જપ શિવપદ આપનારું જાણવું. જપકાળે ‘મ’કારાંત મંત્ર—‘નમઃ શિવાય’—નું ભજન કરવું; તે મનને શુદ્ધ કરે છે।

Verse 38

समाधौ मानसं प्रोक्तमुपांशु सार्वकालिकम् । समानप्रणवं चेमं बिंदुनादयुतं विदुः

સમાધિમાં માનસ જપ કહ્યો છે; ઉપાંશુ (ધીમે) જપ સર્વકાળ યોગ્ય છે. આ જપને એ જ પ્રણવ ‘ૐ’ સાથે સંયુક્ત અને બિંદુ-નાદયુક્ત જાણો।

Verse 39

अथ पंचाक्षरं नित्यं जपेदयुतमादरात् । संध्ययोश्च सहस्रं वा ज्ञेयं शिवपदप्रदम्

અતએવ પંચાક્ષર મંત્રનો નિત્ય આદરપૂર્વક જપ કરવો—દસ હજાર વાર; અથવા પ્રાતઃ-સાયં સંધ્યાકાળે હજાર વાર. આ શિવપદ આપનાર સાધના છે।

Verse 40

प्रणवेनादिसंयुक्तं ब्राह्मणानां विशिष्यते । दीक्षायुक्तं गुरोर्ग्राह्यं मंत्रं ह्यथ फलाप्तये

પ્રણવ (ૐ)થી આરંભયુક્ત મંત્ર બ્રાહ્મણો માટે વિશેષ રીતે નિર્ધારિત છે. અને ફળપ્રાપ્તિ માટે દીક્ષાસહિત તે મંત્ર ગુરુ પાસેથી જ ગ્રહણ કરવો જોઈએ।

Verse 41

कुंभस्नानं मंत्रदीक्षां मातृकान्यासमेव च । ब्राह्मणः सत्यपूतात्मा गुरुर्ज्ञानी विशिष्यते

જેણે કુંભસ્નાન કર્યું હોય, મંત્રદીક્ષા લીધી હોય અને માતૃકાન્યાસ કર્યો હોય—સત્યથી પવિત્ર અંતઃકરણ ધરાવતો એવો બ્રાહ્મણ ગુરુ અને જ્ઞાની તરીકે વિશેષ પ્રતિષ્ઠિત થાય છે।

Verse 42

द्विजानां च नमःपूर्वमन्येषां च नमोन्तकम् । स्त्रीणां च क्वचिदिच्छंति नमो तं च यथाविधि

દ્વિજોના માટે ‘નમઃ’ પૂર્વે રાખીને નમસ્કાર ઉચ્ચારવો; અન્ય માટે ‘નમો’ અંતે રાખવો. અને ક્યાંક સ્ત્રીઓ પણ એ જ આદરયુક્ત ‘નમો’ ઇચ્છે છે—અતએવ યથાવિધિ અર્પણ કરવું।

Verse 43

विप्रस्त्रीणां नमः पूर्वमिदमिच्छंति केचन । पंचकोटिजपं कृत्वा सदा शिवसमो भवेत्

કેટલાક પહેલાં આ વંદન ઇચ્છે છે—“વિપ્રસ્ત્રીઓને નમસ્કાર.” પાંચ કરોડ જપ પૂર્ણ કરીને સાધક સદા શિવસમાન બને છે।

Verse 44

एकद्वित्रिचतुःकोट्याब्रह्मादीनां पदं व्रजेत् । जपेदक्षरलक्षंवा अक्षराणां पृथक्पृथक्

એક, બે, ત્રણ કે ચાર કરોડ જપ કરવાથી મનુષ્ય બ્રહ્મા વગેરે દેવોનું પદ પ્રાપ્ત કરે છે. અથવા દરેક અક્ષરનો અલગ-અલગ એક લાખ જપ કરવો જોઈએ.

Verse 45

अथवाक्षरलक्षं वा ज्ञेयं शिवपदप्रदम् । सहस्रं तु सहस्राणां सहस्रेण दिनेन हि

અથવા એક લાખ જપ શિવપદ આપનાર છે તેમ જાણવું. દરરોજ એક હજાર જપ કરવાથી એક હજાર દિવસમાં આ સંખ્યા પૂર્ણ થાય છે.

Verse 46

जपेन्मंत्रादिष्टसिद्धिर्नित्यं ब्राह्मणभोजनात् । अष्टोत्तरसहस्रं वै गायत्रीं प्रातरेव हि

મંત્રે નિર્દિષ્ટ સિદ્ધિ માટે નિત્ય જપ કરવો અને નિયમિત બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું. વિશેષ કરીને પ્રાતઃકાળે ગાયત્રીનો એક હજાર આઠ વાર જપ કરવો.

Verse 47

ब्राह्मणस्तु जपेन्नित्यं क्रमाच्छिवपदप्रदान् । वेदमंत्रांस्तु सूक्तानि जपेन्नियममास्थितः

પરંતુ બ્રાહ્મણએ દરરોજ ક્રમથી શિવપદ આપનારા શિવમંત્રોનો જપ કરવો; અને નિયમમાં સ્થિત રહી વેદમંત્રો તથા સૂક્તોનો પણ જપ કરવો.

Verse 48

एकं दशार्णं मंत्रं च शतोनं च तदूर्ध्वकम् । अयुतं च सहस्रं च शतमेकं विना भवेत्

દશાક્ષરી મંત્ર માટે જપસંખ્યા સો અને તેનાથી વધુ રાખવી; તેમજ દસ હજાર, એક હજાર, અથવા એકસો એક પણ વિધાન છે—પૂર્ણ નિશ્ચિત સંખ્યા વિના જપ ન કરવો.

Verse 49

वेदपारायणं चैव ज्ञेयं शिवपदप्रदम् । अन्यान्बहुतरान्मंत्राञ्जपेदक्षरलक्षतः

વેદપારાયણને શિવપદ આપનારું જાણવું જોઈએ. તેમજ અન્ય અનેક મંત્રોનો પણ જપ કરવો—લક્ષ અક્ષરોના પ્રમાણમાં.

Verse 50

एकाक्षरांस्तथा मंत्राञ्जपेदक्षरकोटितः । ततः परं जपेच्चैव सहस्रं भक्तिपूर्वकम्

એકાક્ષરી (બીજ) મંત્રો તથા અન્ય મંત્રોનો જપ કરોડો અક્ષરો સુધી કરવો. ત્યારબાદ ભક્તિપૂર્વક વધુ એક હજાર જપ પણ કરવો.

Verse 51

एवं कुर्याद्यथाशक्ति क्रमाच्छिव पदं लभेत् । नित्यं रुचिकरं त्वेकं मंत्रमामरणांतिकम्

આ રીતે યથાશક્તિ આચરણ કરવાથી ક્રમે શિવપદ પ્રાપ્ત થાય છે. તેથી દરરોજ હૃદયને રુચે એવો એક જ મંત્ર ગ્રહણ કરીને, જીવનાંત સુધી અવિરત જપ કરવો જોઈએ.

Verse 52

जपेत्सहस्रमोमिति सर्वाभीष्टं शिवाज्ञया । पुष्पारामादिकं वापि तथा संमार्जनादिकम्

શિવની આજ્ઞાથી ‘ઓં’ નો સહસ્ર વાર જપ કરવો; તેથી સર્વ અભીષ્ટ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. પુષ્પ-ઉદ્યાનની સેવા તથા મંદિર-સ્થળનું ઝાડૂ મારવું, સફાઈ વગેરે કર્મ પણ કરવાં.

Verse 53

शिवाय शिवकार्याथे कृत्वा शिवपदं लभेत् । शिवक्षेत्रे तथा वासं नित्यं कुर्याच्च भक्तितः

શિવ માટે શિવકાર્ય કરવાથી શિવપદ પ્રાપ્ત થાય છે. તેમજ ભક્તિપૂર્વક શિવક્ષેત્રમાં નિત્ય નિવાસ કરવો જોઈએ.

Verse 54

जडानामजडानां च सर्वेषां भुक्तिमुक्तिदम् । तस्माद्वासं शिवक्षेत्रे कुर्यदामरणं बुधः

મૂઢ અને વિવેકી—સર્વ જીવોને તે શિવક્ષેત્ર ભુક્તિ અને મુક્તિ આપે છે. તેથી બુદ્ધિમાન પુરુષે મરણપર્યંત શિવક્ષેત્રમાં નિવાસ કરવો જોઈએ.

Verse 55

लिंगाद्धस्तशतं पुण्यं क्षेत्रे मानुषके विदुः । सहस्रारत्निमात्रं तु पुण्यक्षेत्रे तथार्षके

માનવ-પ્રતિષ્ઠિત ક્ષેત્રમાં શિવલિંગથી સો હસ્ત સુધીનો પ્રદેશ પુણ્યકારક કહેવાય છે; પરંતુ ઋષિ-સંસ્કૃત પુણ્યક્ષેત્રમાં તે વિસ્તાર સહસ્ર અરત્નિ સુધી માનવામાં આવે છે.

Verse 56

दैवलिंगे तथा ज्ञेयं सहस्रारत्निमानतः । धनुष्प्रमाणसाहस्रं पुण्यं क्षेत्रे स्वयं भुवि

દૈવલિંગ વિષે પણ તેનો વિસ્તાર સહસ્ર અરત્નિ સુધી જાણવો. અને પૃથ્વી પર તેની સ્વયં ઉપસ્થિતિથી ચારે તરફ સહસ્ર ધનુષ-પ્રમાણ સુધી ક્ષેત્ર પુણ્યમય બની જાય છે.

Verse 57

पुण्यक्षेत्रे स्थिता वापी कूपाद्यं पुष्कराणि च । शिवगंगेति विज्ञेयं शिवस्य वचनं यथा

પુણ્યક્ષેત્રમાં આવેલી વાવ, કૂવો વગેરે તથા અન્ય જળાશયો—શિવના વચન અનુસાર ‘શિવગંગા’ તરીકે જ જાણવાં.

Verse 58

तत्र स्नात्वा तथा दत्त्वा जपित्वा हि शिवं व्रजेत् । शिवक्षेत्रं समाश्रित्य वसेदामरणं तथा

ત્યાં સ્નાન કરીને, વિધિપૂર્વક દાન આપી અને જપ કરીને ભક્તે નિશ્ચયે શિવને પ્રાપ્ત થવું જોઈએ. શિવક્ષેત્રનો આશ્રય લઈને ત્યાં જ નિવાસ કરવો—મૃત્યુથી પરે અમૃતત્વ પ્રાપ્ત કરવું.

Verse 59

दाहं दशाहं मास्यं वा सपिंडीकरणं तु वा । आब्दिकं वा शिवक्षेत्रे क्षेत्रे पिंडमथापि वा

દાહકર્મ, દશાહ, માસિક ક્રિયા, સપિંડિકરણ અથવા આબ્દિક શ્રાદ્ધ—આ બધું જો શિવક્ષેત્રમાં કરવામાં આવે, તો ત્યાં કરેલું પિંડદાન પણ ફળદાયક બને છે।

Verse 60

सर्वपाप विनिर्मुक्तः सद्यः शिवपदं लभेत् । अथवा सप्तरात्रं वा वसेद्वा पंचरात्रकम्

સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ તે તરત જ શિવપદ પામે છે; અથવા ત્યાં સાત રાત્રિ, ઓછામાં ઓછું પાંચ રાત્રિ તો નિવાસ કરવો જોઈએ।

Verse 61

त्रिरात्रमेकरात्रं वा क्रमाच्छिवपदं लभेत् । स्ववर्णानुगुणं लोके स्वाचारात्प्राप्नुते नरः

ત્રણ રાત્રિ—અથવા એક રાત્રિ—આચરવાથી પણ તે ક્રમે શિવપદ પામે છે. આ લોકમાં મનુષ્ય પોતાના વર્ણને અનુરૂપ ફળ યોગ્ય આચાર-વ્રતથી મેળવે છે।

Verse 62

वर्णोद्धारेण भक्त्या च तत्फलातिशयं नरः । सर्वं कृतं कामनया सद्यः फलमवाप्नुयात्

ભક્તિપૂર્વક વર્ણોદ્ધાર કરવાથી મનુષ્યને તેના ફળની વિશેષ ઉત્તમતા પ્રાપ્ત થાય છે. અને પ્રિય કામનાથી કરેલું બધું તરત જ ફળ આપે છે.

Verse 63

सर्वं कृतमकामेन साक्षाच्छिवपदप्रदम् । प्रातर्मध्याह्नसायाह्नमहस्त्रिष्वेकतः क्रमात्

આ બધું નિષ્કામ ભાવથી કરાય તો તે સીધું શિવપદ આપે છે. પ્રાતઃ, મધ્યાહ્ન અને સાયાહ્ન—આ ત્રણ પવિત્ર સમયમાં ક્રમથી, દરેક વખતે પૂર્ણ અનુષ્ઠાનરૂપે કરવું જોઈએ.

Verse 64

प्रातर्विधिकरं ज्ञेयं मध्याह्नं कामिकं तथा । सायाह्नं शांतिकं ज्ञेयं रात्रावपि तथैव हि

પ્રાતઃકાળની શિવપૂજા વિધિ-પાલન કરાવનારી જાણવી; મધ્યાહ્નની પૂજા ઇચ્છા-સિદ્ધિ આપનારી કહેવાય છે. સાયંકાળની પૂજા શાંતિદાયિની; અને રાત્રિની પૂજા પણ તેવી જ શમનકારી છે.

Verse 65

कालो निशीथो वै प्रोक्तोमध्ययामद्वयं निशि । शिवपूजा विशेषेण तत्कालेऽभीष्टसिद्धिदा

‘નિશીથ’ કહેવાતો સમય રાત્રિના મધ્યના બે પ્રહર તરીકે જણાવાયો છે. તે કાળે વિશેષરૂપે કરેલી શ્રીશિવપૂજા ઇચ્છિત સિદ્ધિ આપનારી બને છે.

Verse 66

एवं ज्ञात्वा नरः कुर्वन्यथोक्तफलभाग्भवेत् । कलौ युगे विशेषेण फलसिद्धिस्तु कर्मणा

આ રીતે જાણીને જે મનુષ્ય શાસ્ત્રોક્ત રીતે કરે છે, તે કહેલા ફળનો અધિકારી બને છે. વિશેષ કરીને કલિયુગમાં યથાવિધી કરેલા કર્મથી જ ફળસિદ્ધિ થાય છે.

Verse 67

उक्तेन केनचिद्वापि अधिकारविभेदतः । सद्वृत्तिः पापभीरुश्चेत्ततत्फलमवाप्नुयात्

આ વાત કોઈએ પણ કહી હોય, સાધકોના અધિકારભેદ અનુસાર તે સાચી છે. જે સદાચારવાળો અને પાપથી ભય પામનાર છે, તે તે-તે ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 68

ऋषय ऊचुः । अथ क्षेत्राणि पुण्यानि समासात्कथयस्व नः । सर्वाः स्त्रियश्च पुरुषा यान्याश्रित्य पदं लभेत्

ઋષિઓએ કહ્યું— હવે અમને સંક્ષેપમાં તે પુણ્ય ક્ષેત્રો કહો, જેમનો આશ્રય લેતાં સર્વ સ્ત્રીઓ અને પુરુષો પરમ પદ પ્રાપ્ત કરી શકે.

Verse 69

सूत योगिवरश्रेष्ठ शिवक्षेत्रागमांस्तथा । सूत उवाच । शृणुत श्रद्धया सर्वक्षेत्राणि च तदागमान्

સૂત બોલ્યા—હે યોગિવરશ્રેષ્ઠ, શ્રદ્ધાપૂર્વક સર્વ શિવક્ષેત્રો તથા તે સંબંધિત આગમો સાંભળો।