सृष्टिविस्तारप्रश्नः (Sṛṣṭi-vistāra-praśnaḥ) — The Detailed Inquiry into Creation
આ અધ્યાયમાં શૌનક સૂતને સૃષ્ટિનો વિસ્તાર પૂછે છે—દેવ, દાનવ, ગંધર્વ, નાગ અને રાક્ષસ વગેરેની ઉત્પત્તિ અને ભેદ કેવી રીતે થયા. સૂત પ્રજાપતિ દક્ષના વંશક્રમને કેન્દ્રમાં રાખી ધર્માનુસાર મૈથુન દ્વારા પ્રજાવૃદ્ધિની રીત વર્ણવે છે. દક્ષ ઘણા પુત્રો ઉત્પન્ન કરે ત્યારે નારદ ઉપદેશ આપે છે કે જગતનું ‘માન’ અને ‘દિશા-સીમા’ જાણ્યા વિના સૃષ્ટિકાર્ય કરવું યોગ્ય નથી. પુત્રો વિશ્વની સીમાઓ જાણવા નીકળે છે અને પાછા ફરતા નથી, તેથી દક્ષનો પ્રયત્ન અટકે છે. પછી દક્ષ પાંચસો પુત્રો ફરી ઉત્પન્ન કરે છે; નારદ ફરી એ જ પ્રશ્ન ઉઠાવી માત્ર પ્રજનન-અભિમાનની અપરિપક્વતા દર્શાવે છે. આંતરિક સંદેશ—સૃષ્ટિ જ્ઞાનપૂર્વકની છે; પરિમાણ, ક્રમ અને મર્યાદાબોધ વિના તે સિદ્ધ થતી નથી; નારદ જ્ઞાન-વૈરાગ્ય તરફ દોરી જાય છે।
Shlokas
Verse 1
शौनक उवाच । देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् । सृष्टिं तु विस्तरेणेमां सूतपुत्र वदाशु मे
શૌનકે કહ્યું—હે સૂતપુત્ર! દેવો, દાનવો, ગંધર્વો, નાગો અને રાક્ષસોની આ સૃષ્ટિ વિષે મને શીઘ્ર અને વિસ્તારે કહો।
Verse 2
सूत उवाच । यदा न ववृधे सा तु वीरणस्य प्रजापतिः । सुतां सुतपसा युक्तामाह्वयत्सर्गकारणात्
સૂતે કહ્યું—જ્યારે તે આગળ વધતી ન રહી, ત્યારે સૃષ્ટિની સતતતા માટે કારણ બની પ્રજાપતિ વીરણે ઉત્તમ તપથી યુક્ત પોતાની પુત્રીને બોલાવી।
Verse 3
स मैथुनेन धर्मेण ससर्ज विविधाः प्रजाः । ताः शृणु त्वं महाप्राज्ञ कथयामि समासतः
તેણે વિધિસંમત મૈથુન-ધર્મ વડે વિવિધ પ્રકારની પ્રજાઓ સર્જી. હે મહાપ્રાજ્ઞ, સાંભળો—હું તેને સંક્ષેપમાં કહું છું.
Verse 4
तस्यां पुत्रसहस्राणि वीरिण्यां पंच वीर्यवान् । आश्रित्य जनयामास दक्ष एव प्रजापतिः
તે વીરીણીમાં પ્રજાપતિ દક્ષે તેને આશ્રય કરીને હજારો પુત્રો તથા વધુ પાંચ મહાબલવાન પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.
Verse 5
एतान्सृष्टांस्तु तान्दृष्ट्वा नारदः प्राह वै मुनिः । सर्वं स तु समुत्पन्नो नारदः परमेष्ठिनः
સર્જાયેલા તે સૌને જોઈ મુનિ નારદે કહ્યું. પરમેષ્ઠી (બ્રહ્મા)માંથી સર્વથા ઉત્પન્ન નારદે જ તેમને સંબોધ્યા.
Verse 6
श्रुतवान्वा कश्यपाद्वै पुंसां सृष्टिर्भविष्यति । दक्षस्येव दुहितृषु तस्मात्तानब्रवीत्तु सः
“અથવા કશ્યપથી જ મનુષ્યોની સૃષ્ટિ થશે, જેમ દક્ષની પુત્રીઓ દ્વારા થઈ હતી.” તેથી તેણે તેમને તે મુજબ કહ્યું.
Verse 7
अजानतः कथं सृष्टिं बालिशा वै करिष्यथ । दिशं कांचिदजानंतस्तस्माद्विज्ञाय तां भुवम्
હે બાળિશો, અજ્ઞાનમાં રહીને તમે સૃષ્ટિ કેવી રીતે કરશો? દિશા પણ ન જાણતા, પહેલાં આ જગતની વ્યવસ્થા સમજો, પછી કાર્ય કરો.
Verse 8
इत्युक्ताः प्रययुस्सर्वे आशां विज्ञातुमोजसा । तदंतं न हि संप्राप्य न निवृत्ताः पितुर्गृहम्
આ રીતે કહેવાયા પછી, તેઓ બધા તે દિશાનો અંત જાણવા ઉત્સાહથી નીકળી પડ્યા. પરંતુ તેનો અંત ન મળતાં તેઓ પિતાના ગૃહે પાછા ફર્યા નહીં.
Verse 9
तज्ज्ञात्वा जनयामास पुनः पंचशतान्सुतान् । तानुवाच पुनस्सोऽपि नारदस्सर्वदर्शनः
તે જાણીને તેણે ફરી પાંચસો પુત્રોને જનમ આપ્યો. ત્યારબાદ સર્વદર્શન-પારંગત નારદે પણ તેમને ફરીથી સંબોધ્યા.
Verse 10
नारद उवाच । भुवो मानमजानंतः कथं सृष्टिं करिष्यथ । सर्वे हि बालिशाः किं हि सृष्टिकर्तुं समुद्यताः
નારદ બોલ્યા—“લોકોના પ્રમાણ અને વિસ્તાર જાણ્યા વિના તમે સૃષ્ટિ કેવી રીતે કરશો? તમે બધા તો અપરિપક્વ છો; તો સૃષ્ટિકર્તા બનવા કેમ ઉદ્યત થયા છો?”
Verse 11
सूत उवाच । तेऽपि तद्वचनं श्रुत्वा निर्यातास्सर्वतोदिशम् । सुबलाश्वा दक्षसुता हर्यश्वा इव ते पुरा
સૂત બોલ્યા—તે વચન સાંભળી તેઓ પણ સર્વ દિશાઓમાં નીકળી પડ્યા—બળવાન અને ઝડપી, દક્ષના પુત્રો—જેમ પૂર્વકાળે હર્યશ્વો ગયા હતા તેમ.
Verse 12
अनंतं पुष्करं प्राप्य गतास्तेऽपि पराभवम् । अद्यापि न निवर्तंते समुद्रेभ्य इवापगाः
અનંત પુષ્કરને પામી તેઓ પણ પરાભવને પામ્યા; અને આજેય તેઓ પાછા ફરતા નથી—જેમ સમુદ્રમાં મળી ગયેલી નદીઓ પાછી વહેતી નથી.
Verse 13
तदाप्रभृति वै भ्राता भ्रातुरन्वेषणे रतः । प्रयातो नश्यति मुने तन्न कार्य्यं विपश्चिता
તે સમયથી તે ભાઈ પોતાના ભાઈની શોધમાં જ રત રહ્યો. પરંતુ હે મુનિ, જે આ રીતે નીકળે તે નાશ પામે; તેથી વિદ્વાનોને આવું કાર્ય કરવું ન જોઈએ.
Verse 14
तांश्चापि नष्टान्विज्ञाय पुत्रान्दक्षः प्रजापतिः । स च क्रोधा द्ददौ शापं नारदाय महात्मने
તે પુત્રો પણ અદૃશ્ય થયા છે એમ જાણી પ્રજાપતિ દક્ષ ક્રોધથી વ્યાકુળ થઈ મહાત્મા નારદને શાપ આપ્યો.
Verse 15
कुत्रचिन्न लभस्वेति संस्थितिं कलहप्रिय । तव सान्निध्यतो लोके भवेच्च कलहस्सदा
હે કલહપ્રિય, તને ક્યાંય સ્થિર નિવાસ ન મળે; કારણ કે તારા સાન્નિધ્યથી જ લોકમાં સદા કલહ ઊભો થાય છે।
Verse 16
सांत्वितोऽथ विधात्रा हि स दक्षस्तु प्रजापतिः । कन्याः षष्ट्यसृजत्पश्चाद्वीरिण्यामिति नः श्रुतम्
પછી વિધાતા (બ્રહ્મા) દ્વારા સાંત્વિત થયેલા પ્રજાપતિ દક્ષે, પછી વીરીણીમાં સાઠ કન્યાઓ ઉત્પન્ન કરી—એવું અમે સાંભળ્યું છે।
Verse 17
ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । सप्तविंशति सोमाय चतस्रोऽरिष्टनेमिने
તેણે દસ (કન્યાઓ) ધર્મને, તેર કશ્યપને, સત્તાવીસ સોમને અને ચાર અરિષ્ટનેમિને અર્પણ કરી।
Verse 18
द्वे चैवं ब्रह्मपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे तदा । द्वे कृशाश्वाय विदुषे तासां नामानि मे शृणु
એ જ રીતે બે બ્રહ્મપુત્રને, ત્યારે બે અંગિરસને, અને બે વિદ્વાન કૃશાશ્વને આપી; હવે તેમની નામાવલી મારી પાસેથી સાંભળો।
Verse 19
अरुंधती वसुर्य्यामिर्लम्बा भानुर्मरुत्वती । संकल्पा च मुहूर्ता च संध्या विश्वा च वै मुने
હે મુને! અરુંધતી, વસુર્યામી, લંબા, ભાનુ, મરુત્વતી, સંકલ્પા, મુહૂર્તા, સંધ્યા અને વિશ્વા—આ નામો પણ કહ્યા છે।
Verse 20
धर्मपत्न्यो मुने त्वेतास्तास्वपत्यानि मे शृणु । विश्वेदेवास्तु विश्वायास्साध्यान्साध्या व्यजायत
હે મુનિ, આ ધર્મની પત્નીઓ છે; હવે એમમાંથી જન્મેલી સંતાનની વાત સાંભળો. વિશ્વાથી વિશ્વદેવો ઉત્પન્ન થયા અને સાધ્યાથી સાધ્ય નામના દેવગણ જન્મ્યા.
Verse 21
मरुत्वत्यां मरुत्वंतो वसोस्तु वसवस्तथा । भानोस्तु भानवस्सर्वे मुहूर्तायां मुहूर्तजाः
મરુત્વતીમાંથી મરુત્વંતો જન્મ્યા; અને વસુમાંથી તેમ જ વસુગણ. ભાનુમાંથી સર્વ ભાનવો જન્મ્યા; તથા મુહૂર્તામાંથી મુહૂર્તજ દેવતાઓ ઉત્પન્ન થયા.
Verse 22
लम्बायाश्चैव घोषोऽथ नागवीथी च यामिजा । पृथिवी विषमस्तस्यामरुन्धत्यामजायत
લંબામાંથી ઘોષ જન્મ્યો; તેમજ નાગવીથી અને યામિજા પણ. અરુંધતીમાંથી પૃથિવી અને વિષમ જન્મ્યા.
Verse 23
संकल्पायास्तु सत्यात्मा जज्ञे संकल्प एव हि । अयादया वसोः पुत्रा अष्टौ ताञ्छृणु शौनक
સંકલ્પામાંથી સત્યાત્મા—સંકલ્પ જ જન્મ્યો. અને અયા આદિમાંથી વસુના આઠ પુત્રો જન્મ્યા; હે શૌનક, તેમને સાંભળો.
Verse 24
अयो धुवश्च सोमश्च धरश्चैवानिलोऽनलः । प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवाऽष्टा च नामतः
અયો, ધ્રુવ, સોમ, ધર, અનિલ, અનલ, પ્રત્યૂષ અને પ્રભાસ—નામથી આ અષ્ટ વસુ કહેવાય છે।
Verse 25
अयस्य पुत्रो वैतण्डः श्रमः शांतो मुनिस्तथा । ध्रुवस्य पुत्रो भगवान्कालो लोकभावनः
અયનો પુત્ર વૈતંડ હતો; તેમજ શ્રમ, શાંત અને મુનિ પણ (ઉલ્લેખિત છે). ધ્રુવનો પુત્ર ભગવાન કાલ—લોકોને પોષી ધારણ કરનાર।
Verse 26
सोमस्य भगवान्वर्चा वर्चस्वी येन जायते । धरस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यवहस्तथा
સોમમાંથી દિવ્ય તેજ પ્રગટે છે, જેના દ્વારા મનુષ્ય તેજસ્વી બને છે; ધરામાંથી દ્રવિણ પુત્ર જન્મે છે, અને તેમ જ હુતહવ્યવહ—યજ્ઞાહુતિ વહન કરનાર।
Verse 27
मनोहरायाश्शिशिरः प्राणोऽथ रमणस्तथा । अनिलस्य शिवा भार्य्या यस्याः पुत्राः पुरोजवः
મનોહરાના પુત્રો શિશિર, પ્રાણ અને રમણ હતા. તે અનિલ (વાયુદેવ) ની શિવા—કલ્યાણમયી પત્ની બની; અને તેના પુત્રો પુરોજવ અતિ ઝડપી હતા।
Verse 28
अविज्ञातगतिश्चैव द्वौ पुत्रावनिलस्य तु । अग्निपुत्रः कुमारस्तु शरस्तम्बे श्रियावृते
વાયુદેવના બે પુત્રો ખરેખર અવિજ્ઞાત ગતિ ધરાવતા હતા. અને અગ્નિજન્ય કુમાર શ્રીથી શોભિત તેજસ્વી શર-કાંડા ના ગોચમાં પ્રગટ થયો.
Verse 29
तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेयश्च पृष्ठतः । अपत्यं कृत्तिकानां तु कार्तिकेय इति स्मृतः
તેમાથી શાખ અને વિશાખ જન્મ્યા, અને તેમની પાછળ નૈગમેય પણ થયો. પરંતુ કૃત્તિકાઓનું સંતાન ‘કાર્તિકેય’ નામે સ્મરાય છે.
Verse 30
प्रत्यूषस्य त्वभूत्पुत्र ऋषिर्नाम्ना तु देवलः । द्वौ पुत्रौ देवलस्यापि प्रजावन्तौ मनीषिणौ
પ્રત્યૂષને દેવલ નામનો એક ઋષિ પુત્ર થયો. દેવલને પણ બે પુત્રો થયા; બંને પ્રજાવંત અને મનીષી હતા.
Verse 31
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां सर्गवर्णनं नामैकऽत्रिंशोध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના પંચમ ગ્રંથ—ઉમાસંહિતા—માં “સર્ગવર્ણન” નામનો એકત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 32
प्रभासस्य तु सा भार्य्या वसूनामष्टमस्य च । विश्वकर्मा महाभाग तस्य जज्ञे प्रजापतिः
તે વસુઓમાં આઠમા પ્રભાસની પત્ની બની; અને તે મહાભાગ્યવાનમાંથી વિશ્વકર્મા નામના પ્રજાપતિનો જન્મ થયો।
Verse 33
कर्ता शिल्पसहस्राणां त्रिदशानां च वार्द्धकिः । भूषणानां च सर्वेषां कर्ता शिल्पवतां वरः
તે હજારો શિલ્પોના કર્તા, દેવતાઓના દિવ્ય વાસ્તુકાર છે; સર્વ પ્રકારના ભૂષણોના સર્જક—અને શિલ્પીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે।
Verse 34
यस्सर्वासां विमानानि देवतानां चकार ह । मनुष्याश्चोपजीवन्ति यस्य शिल्पं महात्मनः
સમસ્ત દેવતાઓનાં વિમાનો તેણે જ બનાવ્યાં; અને તે મહાત્માના શિલ્પથી મનુષ્યો પણ જીવનોપાર્જન કરે છે।
Verse 36
सरूपायां प्रसूतस्य स्त्रियां रुद्रश्च कोटिशः । तत्रैकादशमुख्यास्तु तन्नामानि मुने शृणु
તે સ્ત્રીની સરૂપા ગર્ભમાંથી અસંખ્ય કરોડ રુદ્રો ઉત્પન્ન થયા; પરંતુ તેમાં અગિયાર મુખ્ય ગણાય છે—હે મુનિ, તેમના નામો સાંભળો।
Verse 37
अजैकपादहिर्बुध्न्यस्त्वष्टा रुद्रश्च वीर्यवान् । हरश्च बहुरूपश्च त्र्यम्बकश्चापराजितः
અજૈકપાદ, અહિર્બુધ્ન્ય, ત્વષ્ટા અને પરાક્રમી રુદ્ર; તેમજ હર, બહુરૂપ અને અપરાજિત ત્ર્યંબક—આ (શિવના) પૂજ્ય પ્રાકટ્ય અને નામો છે.
Verse 38
वृषाकपिश्च शम्भुश्च कपर्दी रैवतस्तथा । एकादशैते कथिता रुद्रास्त्रिभुवनेश्वराः
વૃષાકપિ, શંભુ, કપર્દી તથા રૈવત—આને જ એકાદશ રુદ્ર કહેવાયા છે; તેઓ ત્રિભુવનના ઈશ્વર છે.
Verse 39
शतं त्वेवं समाख्यातं रुद्राणाममितौजसाम् । शृणु कश्यपपत्नीनां नामानि मुनिसत्तम
આ રીતે મેં તને અમિત તેજવાળા રુદ્રોના સો નામો સમજાવ્યા. હવે, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, કશ્યપની પત્નીઓનાં નામો સાંભળ.
Frequently Asked Questions
The chapter presents Dakṣa’s attempt to expand creation through numerous sons, countered by Nārada’s argument that they cannot ‘do creation’ without first understanding the world’s extent and directions. The mythic event is the departure (and non-return) of Dakṣa’s sons after Nārada’s instruction, which halts Dakṣa’s procreative program and reframes creation as knowledge-governed rather than purely generative.
‘Bhuvo māna’ functions as a symbol for epistemic prerequisite: action without comprehension of scope, limits, and order is immature (bāliśa) and destabilizing. In a Śaiva reading aligned with Yoga, it implies that true ‘creation’ (constructive participation in cosmic order) requires discernment, restraint, and orientation—anticipating vairāgya and the subordination of desire to insight.
This chapter’s sampled material is primarily genealogical-cosmogonic and does not foreground a distinct iconographic manifestation (svarūpa) of Śiva or Umā. Its Shaiva relevance is indirect: it situates cosmic order and prajā-sṛṣṭi within a Purāṇic framework that, across the Umāsaṃhitā, is ultimately grounded in Śiva-tattva and Śakti’s enabling power.