नरकनामनिर्णयः (Catalogue of Narakas and Karmic Causes)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । तेषां मूर्द्धोपरिष्टाद्वै नरकांस्ताञ्छृणुष्व च । मत्तो मुनिवरश्रेष्ठ पच्यंते यत्र पापिनः

સનત્કુમારે કહ્યું—તેમના મસ્તક ઉપર જ તે નરકો છે; તે પણ સાંભળો. હે મુનિવરશ્રેષ્ઠ, ત્યાં પાપીઓ પોતાના પાપફળથી જાણે ‘પકવાય’ તેમ પીડાય છે.

Verse 2

रौरवश्शूकरो रोधस्तालो विवसनस्तथा । महाज्वालस्तप्तकुंभो लवणोपि विलोहितः

(નરકોના નામ) રૌરવ, શૂકર, રોધ, તાલ અને વિવસન; તેમજ મહાજ્વાલ, તપ્તકુંભ, લવણ અને વિલોહિત પણ છે।

Verse 3

वैतरणी पूयवहा कृमिणः कृमिभोजनः । असिपत्रवनं घोरं लालाभक्षश्च दारुणः

વૈતરણિ, પૂયવહા, કૃમિણ, કૃમિભોજન, ઘોર અસિપત્રવન અને દારુણ લાલાભક્ષ—આ બધાં અતિ ભયંકર નરકયાતનાઓ છે।

Verse 4

तथा पूयवहः प्रायो बहिर्ज्वालो ह्यधश्शिराः । संदंशः कालसूत्रश्च तमश्चावीचिरो धनः

તેમજ પૂયવહ, પ્રાય, બહિર્જ્વાલ અને અધશ્શિર; તથા સંદંશ, કાલસૂત્ર, તમસ અને અવીચિ—આ પણ ભયંકર યાતનાધામો છે।

Verse 5

श्वभोजनोऽथ रुष्टश्च महारौरवशाल्मली । इत्याद्या बहवस्तत्र नरका दुःखदायकाः

ત્યાં દંડલોકોમાં શ્વભોજન, રુષ્ત, મહારૌરવ, શાલ્મલી વગેરે અનેક નરકો છે; તે અત્યંત દુઃખદાયક છે.

Verse 6

पच्यंते तेषु पुरुषाः पापकर्मरतास्तु ये । क्रमाद्वक्ष्ये तु तान् व्यास सावधानतया शृणु

તે નરકોમાં પાપકર્મમાં રત પુરુષો દહન થઈ યાતના ભોગવે છે. હે વ્યાસ, હું તેમને ક્રમથી કહું છું—સાવધાન રહી સાંભળો.

Verse 7

कूटसाक्ष्यं तु यो वक्ति विना विप्रान् सुरांश्च गाः । सदाऽनृतं वदेद्यस्तु स नरो याति रौरवम्

જે મનુષ્ય બ્રાહ્મણો, દેવો અને ગાયોનું અવમાન કરીને ખોટી સાક્ષી આપે છે, અને જે સદા અસત્ય બોલે છે—તે રૌરવ નરકમાં જાય છે.

Verse 8

भ्रूणहा स्वर्णहर्ता च गोरोधी विश्वघातकः । सुरापो ब्रह्महंता च परद्रव्यापहारकः

ભ્રૂણહંતક, સોનાનો ચોર, ગાયોને રોકનાર/હાનિ કરનાર, સર્વજીવઘાતક, સૂરાપાન કરનાર, બ્રાહ્મણહંતક અને પરધન અપહરણ કરનાર.

Verse 9

यस्तत्संगी स वै याति मृतो व्यास गुरोर्वधात् । ततः कुंभे स्वसुर्मातुर्गोश्चैव दुहितुस्तथा

હે વ્યાસ! જે તેની સંગત કરે છે, તે મરણ પછી ગુરુવધના પાપથી ઉપજતી એ જ ગતિને પામે છે. ત્યારબાદ તે ‘કુંભ’ નરકમાં પડે છે—સાસુ સાથે, ગાય સાથે અને પુત્રી સાથે દુષ્કર્મ કરનારાઓ માટે નિર્ધારિત યાતના.

Verse 10

साध्व्या विक्रयकृच्चाथ वार्द्धकी केशविक्रयी । तप्तलोहेषु पच्यंते यश्च भक्तं परित्यजेत्

જે સ્ત્રી દેહવિક્રયથી જીવિકા કરે, જે વેશ્યાવૃત્તિ કરે, જે વાળ વેચે, અને જે શિવભક્તને ત્યજી દે—એવા લોકો તપ્ત લોખંડમાં પકવાય છે।

Verse 11

अवमंता गुरूणां यः पश्चाद्भोक्ता नराधमः । देवदूषयिता चैव देवविक्रयिकश्च यः

જે ગુરુઓનું અપમાન કરે, જે સ્વાર્થથી બીજાઓ પછી જ ખાય—એ નરાધમ; જે દેવોની નિંદા કરે અને દેવપૂજાને વેપાર બનાવી વેચે—એ ધર્મથી દોષિત થઈ શિવમાર્ગથી પડી જાય છે।

Verse 12

अगम्यगामी यश्चांते याति सप्तबलं द्विज । चौरो गोघ्नो हि पतितो मर्यादादूषकस्तथा

હે દ્વિજ! જે નિષિદ્ધ સંગ (અગમ્યગમન) કરે અને અંતે ‘સપ્તબલ’ તરફ જાય—તે ચોર, ગોહંતક, પતિત તથા મર્યાદા અને ધર્મવ્યવસ્થાનો દૂષક કહેવાય છે।

Verse 13

देवद्विजपितृद्वेष्टा रत्नदूषयिता च यः । स याति कृमिभक्षं वै कृमीनत्ति दुरिष्टकृत्

જે દેવો, દ્વિજ અને પિતૃઓ પ્રત્યે દ્વેષ રાખે અને રત્નોને દૂષિત કરે—એ દુરિષ્ટકર્તા કૃમિભક્ષ્ય અવસ્થાને પામે છે અને ત્યાં કૃમિઓ જ ભક્ષે છે.

Verse 14

पितृदेवसुरान् यस्तु पर्यश्नाति नराधमः । लालाभक्षं स यात्यज्ञो यश्शस्त्रकूटकृन्नरः

જે નરાધમ પિતૃ, દેવ અને સુર માટે અર્પિત હવિર્ભાગને ધર્મ-અજ્ઞાનથી પહેલાં જ લંઘી ભોજન કરે છે, તે લાલા-ભક્ષકની ગતિ પામે છે; તેમજ શસ્ત્રોની કૂટ-રચના (નકલી હથિયાર) કરનારને પણ તેવી જ દુર્ગતિ થાય છે।

Verse 15

यश्चांत्यजेन संसेव्यो ह्यसद्ग्राही तु यो द्विजः । अयाज्ययाजकश्चैव तथैवाभक्ष्य भक्षकः

જે દ્વિજ અંત્યજ સાથે સંગ કરે છે, જે અધર્મ્ય વસ્તુ ગ્રહણ કરે છે, જે અયાજ્ય માટે યજ્ઞ કરાવે છે, અને જે અભક્ષ્ય ભક્ષણ કરે છે—તે ધર્માચારથી પતિત થાય છે।

Verse 16

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां ब्रह्माण्डवर्णने नरकोद्धारवर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના પંચમ ઉમાસંહિતામાં, બ્રહ્માંડવર્ણન વિભાગમાં ‘નરકોદ્ધારવર્ણન’ નામનો સોળમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 17

नवयौवनमत्ताश्च मर्यादाभेदिनश्च ये । ते कृत्यं यांत्यशौचाश्च कुलकाजीविनश्च ये

જે નવયૌવનના ગર્વથી મત્ત થઈ મર્યાદા ભંગ કરે છે, જે અશુચિ આચરણમાં પડે છે, અને જે કુળની અપકીર્તિ કરીને જીવિકા ચલાવે છે—એવા લોકો ‘કૃત્યા’ તરફ, વિનાશક અને અમંગળ ફળ તરફ, જાય છે।

Verse 18

असिपत्रवनं याति वृक्षच्छेदी वृथैव यः । क्षुरभ्रका मृगव्याधा वह्निज्वाले पतंति ते

જે વ્યર્થ વૃક્ષો કાપે છે તે અસિપત્રવનમાં જાય છે. અને જે ક્રૂર શિકારીઓ ક્ષુરધાર ઝાડઝાંખર વચ્ચે ભટકે છે, તેઓ અગ્નિજ્વાળામાં પડે છે; અધર્મ હિંસા પતિ (શિવ)ની કૃપાથી દૂર રાખી ઘોર દુઃખમાં બાંધે છે।

Verse 19

भ्रष्टाचारो हि यो विप्रः क्षत्रियो वैश्य एव च । यात्यंते द्विज तत्रैव यः श्वपाकेषु वह्निदः

સદાચારથી ભ્રષ્ટ થયેલો બ્રાહ્મણ, તેમજ ક્ષત્રિય કે વૈશ્ય પણ—હે દ્વિજ, શ્વપાકો (ચાંડાલો)માં ચિતાગ્નિ પ્રજ્વલિત કરનારને જે અંત મળે છે, એ જ અંતને પામે છે।

Verse 20

व्रतस्य लोपका ये च स्वाश्रमाद्विच्युताश्च ये । संदंशयातनामध्ये पतंति भृशदारुणे

જે વ્રતોનો લોપ કરે છે, અને જે પોતાના આશ્રમધર્મથી ચ્યૂત થાય છે—તે અત્યંત દારુણ ‘સંદંશ’ નામની યાતનામાં પડે છે।

Verse 21

वीर्यं स्वप्नेषु स्कंदेयुर्ये नरा ब्रह्मचारिणः । पुत्रा नाध्यापिता यैश्च ते पतंति श्वभोजने

બ્રહ્મચર્યવ્રત ધારણ કરીને પણ સ્વપ્નમાં વીર્યસ્ખલન કરનાર પુરુષો, તેમજ જે પોતાના પુત્રોને ધર્મશિક્ષા આપતા નથી—તે ‘શ્વભોજન’ નામની દશામાં પડે છે; તે કૂતરાં સમાન હીન સ્થિતિ કહેવાય છે।

Verse 22

एते चान्ये च नरकाः शतशोऽथ सहस्रशः । येषु दुष्कृतकर्माणः पच्यते यातनागताः

આ અને અન્ય અનેક નરકો—સૈંકડો અને હજારો—અસ્તિત્વમાં છે; જેમાં દુષ્કર્મ કરનારાઓ દંડાવસ્થામાં પડી યાતનામાં દહે છે।

Verse 23

तथैव पापान्येतानि तथान्यानि सहस्रशः । भुज्यंते यानि पुरुषैर्नरकांतरगोचरैः

એ જ રીતે આ પાપો અને આવા જ અન્ય હજારો પાપો—નરકના વિવિધ પ્રદેશોમાં ગયેલા મનુષ્યો દ્વારા ફળરૂપે ભોગવાય છે।

Verse 24

वर्णाश्रमविरुद्धं च कर्म कुर्वंति ये नराः । कर्मणा मनसा वाचा निरये तु पतंति ते

જે મનુષ્યો વર્ણાશ્રમના વિરુદ્ધ કર્મ કરે છે—કર્મથી, મનથી અને વાણીથી—તે નિશ્ચયે નરકમાં પડે છે।

Verse 25

अधश्शिरोभिर्दृश्यंते नारका दिवि दैवतैः । देवानधोमुखान्सर्वानधः पश्यंति नारकाः

સ્વર્ગમાં દેવતાઓ નરકવાસીઓને જાણે ઊંધા માથાવાળા જોઈ શકે છે; અને નરકવાસીઓ નીચે રહી સર્વ દેવોને અધોમુખ જોઈ ઉપર જુએ છે।

Verse 26

स्थावराः कृमिपाकाश्च पक्षिणः पशवो मृगाः । धार्मिकास्त्रिदशास्तद्वन्मोक्षिणश्च यथाक्रमम्

ક્રમ પ્રમાણે પહેલા સ્થાવર, પછી કૃમિ-કીટ, પછી પક્ષીઓ, પછી પશુઓ અને મૃગ; ત્યારબાદ ધાર્મિક મનુષ્યો, પછી ત્રિદશ દેવો—અને એ જ ક્રમમાં મોક્ષપ્રાપ્તો પણ।

Verse 27

यावंतो जंतवस्स्वर्गे तावंतो नरकौकसः । पापकृद्याति नरकं प्रायश्चित्तपराङ्मुखः

સ્વર્ગમાં જેટલા જીવ છે, એટલાં જ નરકમાં પણ વસે છે. પાપ કરનાર અને પ્રાયશ્ચિત્તથી વિમુખ રહેનાર નરકને પામે છે.

Verse 28

गुरूणि गुरुभिश्चैव लघूनि लघुभिस्तथा । प्रायश्चित्तानि कालेय मनुस्स्वायम्भुवोऽब्रवीत्

હે કાલેય! સ્વાયંભુવ મનુએ કહ્યું છે કે ભારે દોષો માટે ભારે પ્રાયશ્ચિત્ત અને હળવા દોષો માટે હળવું પ્રાયશ્ચિત્ત—યોગ્ય પ્રમાણમાં—કરવું જોઈએ.

Verse 29

यानि तेषामशेषाणां कर्मार्ण्युक्तानि तेषु वै । प्रायश्चित्तमशेषेण हरानुस्मरणं परम्

તેમ સૌના વિષયે જે જે કર્મો કહ્યાં છે, તેમાં સર્વ રીતે અને સંપૂર્ણપણે પરમ પ્રાયશ્ચિત્ત હર (ભગવાન શિવ)નું અવિરત સ્મરણ જ છે।

Verse 30

प्रायश्चित्तं तु यस्यैव पापं पुंसः प्रजायते । कृते पापेऽनुतापोऽपि शिवसंस्मरणं परम्

મનુષ્યમાં જે પાપ ઉત્પન્ન થાય, તેનું પ્રાયશ્ચિત્ત આ જ છે—પાપ કર્યા પછી પણ પશ્ચાત્તાપ સાથે ભગવાન શિવનું પરમ સ્મરણ સર્વોત્તમ ઉપાય છે।

Verse 31

माहेश्वरमवाप्नोति मध्याह्नादिषु संस्मरन् । प्रातर्निशि च संध्यायां क्षीणपापो भवेन्नरः

મધ્યાહ્ન વગેરે પવિત્ર કાળ-સંધિઓમાં—પ્રાતઃ, રાત્રિ અને સંધ્યાકાળે—મહેશ્વરનું સ્મરણ કરનાર મનુષ્ય માહેશ્વર પદ પામે છે; તેના પાપ ક્ષીણ થાય અને તે શુદ્ધ બને છે।

Verse 32

मुक्तिं प्रयाति स्वर्गं वा समस्तक्लेशसंक्षयम । शिवस्य स्मरणादेव तस्य शंभोरुमापतेः

ઉમાપતિ શંભુ શિવનું માત્ર સ્મરણ કરવાથી જ મનુષ્ય મુક્તિ અથવા સ્વર્ગ, તેમજ સર્વ ક્લેશોનો સંપૂર્ણ ક્ષય પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 33

पापन्तरायो विप्रेन्द्र जपहोमार्चनादि च । भवत्येव न कुत्रापि त्रैलोक्ये मुनिसत्तम

હે વિપ્રેન્દ્ર, હે મુનિસત્તમ! જપ, હોમ, અર્ચન વગેરેમાં લાગેલા માટે પાપજન્ય વિઘ્ન નિશ્ચયે ઊભું થાય છે; ત્રિલોકમાં એવું કોઈ સ્થાન નથી જ્યાં તે ન થાય.

Verse 34

महेश्वरे मतिर्यस्य जपहोमार्चनादिपु । यत्पुण्यं तत्कृतं तेन देवेन्द्रत्वादिकं फलम्

જેનુ મન મહેશ્વરમાં સ્થિર છે, તે જપ, હોમ, અર્ચન વગેરે સાધનાઓ કરતાં જે પુણ્ય ઉપજાવે છે, તે પુણ્ય ખરેખર તેના દ્વારા જ સિદ્ધ થાય છે અને તેનું ફળ ઇન્દ્રત્વ વગેરે દિવ્ય પદરૂપે મળે છે।

Verse 35

पुमान्न नरकं याति यः स्मरन्भक्तितो मुने । अहर्निशं शिवं तस्मात्स क्षीणाशेषपातकः

હે મુને, જે પુરુષ ભક્તિપૂર્વક શિવનું સ્મરણ કરે છે, તે નરકમાં જતો નથી. તેથી અહોરાત્ર શિવસ્મરણથી તેના બાકી રહેલા સર્વ પાપો સંપૂર્ણ ક્ષીણ થાય છે।

Verse 36

नरकस्वर्गसंज्ञाये पापपुण्ये द्विजोत्तम । ययोस्त्वेकं तु दुःखायान्यत्सुखायोद्भवाय च

હે દ્વિજોત્તમ, પાપ અને પુણ્યને ક્રમે ‘નરક’ અને ‘સ્વર્ગ’ કહેવાય છે; એ બેમાંથી એક દુઃખનું કારણ બને છે અને બીજું સુખની ઉત્પત્તિ કરાવે છે।

Verse 37

तदेव प्रीतये भूत्वा पुनर्दुःखाय जायते । तत्स्याद्दुःखात्मकं नास्ति न च किंचित्सुखात्मकम्

જે વસ્તુ પ્રથમ પ્રીતિ માટે જન્મે છે, તે જ ફરી દુઃખનું કારણ બને છે. ખરેખર અહીં કંઈ પણ માત્ર દુઃખમય નથી અને કંઈ પણ સંપૂર્ણ સુખમય પણ નથી.

Verse 38

मनसः परिणामोऽयं सुखदुःखोपलक्षणः । ज्ञानमेव परं ब्रह्म ज्ञानं तत्त्वाय कल्पते

મનનો આ પરિવર્તન સુખ-દુઃખના લક્ષણોથી ઓળખાય છે. જ્ઞાન જ પરમ બ્રહ્મ છે; જ્ઞાન જ તત્ત્વની સાચી અનુભૂતિ કરાવે છે.

Verse 39

ज्ञानात्मकमिदं विश्वं सकलं सचराचरम् । परविज्ञानतः किंचिद्विद्यते न परं मुने

આ સમગ્ર વિશ્વ—ચર અને અચર સહિત—જ્ઞાનસ્વરૂપ છે. હે મુને, પરમવિજ્ઞાનથી પરે કંઈ પણ ઉચ્ચતર નથી.

Verse 40

एवमेतन्मयाख्यातं सर्वं नरकमण्डलम् । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सांप्रतं मंडलं भुवः

આ રીતે મેં તને સમગ્ર નરકમંડળનું સમ્યક વર્ણન કર્યું. હવે ઉપર તરફ આગળ વધીને, હાલ ભુવઃ—પૃથ્વીલોકના મંડળનું વર્ણન કરીશ.