द्विजेश्वरावतारः (The Manifestation of Shiva as Dvijeśvara)

Verse 1

नन्दीश्वर उवाच । शृणु तात प्रवक्ष्यामि शिवस्य परमात्मनः । द्विजेश्वरावतारं च सशिवं सुखदं सताम्

નન્દીશ્વરે કહ્યું—હે તાત, સાંભળ. હવે હું પરમાત્મા શિવના દ્વિજેશ્વર-અવતારનું, શિવમય અને શુભ એવું વર્ણન કહું છું; તે સજ્જનોને સુખ આપનાર છે.

Verse 2

यः पूर्वं वर्णितस्तात भद्रायुर्नृपसत्तमः । यस्मिन्नृषभरूपेणानुग्रहं कृतवाञ्छिवः

હે તાત, અગાઉ વર્ણવાયેલ ભદ્રાયુ—રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ—એ જ છે, જેના પર શિવે એક વખત વૃષભ-રૂપ ધારણ કરીને કરુણામય અનુગ્રહ કર્યો હતો.

Verse 3

तद्धर्मस्य परीक्षार्थं पुनराविर्बभूव सः । द्विजेश्वरस्वरूपेण तदेव कथयाम्यहम्

તે ધર્મની પરીક્ષા માટે તેઓ ફરી પ્રગટ થયા; દ્વિજેશ્વર-સ્વરૂપ ધારણ કરીને એ જ વર્તાંત હું હવે કહું છું.

Verse 4

ऋषभस्य प्रभावेण शत्रूञ्जित्वा रणे प्रभुः । प्राप्तसिंहासनस्तात भद्रायुः संबभूव ह

ઋષભના પ્રભાવથી તે પ્રભુએ યુદ્ધમાં શત્રુઓને જીત્યા; અને હે તાત, સિંહાસન પ્રાપ્ત કરીને તે ભદ્રાયુ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો.

Verse 5

चन्द्रांगदस्य तनया सीमन्तिन्याः शुभांगजा । पत्नी तस्याभवद्ब्रह्मन्सुसाध्वी कीर्तिमालिनी

હે બ્રાહ્મણ, ચન્દ્રાંગદની પુત્રી, સીમંતિનીથી જન્મેલી શુભાંગજા તેની પત્ની બની; તે પરમ સાધ્વી અને પતિવ્રતા ‘કીર્તિમાલિની’ નામે પ્રસિદ્ધ હતી.

Verse 6

स भद्रायुः कदाचित्स्वप्रियया गहनं वनम् । प्राविशत्संविहारार्थं वसन्तसमये मुने

હે મુનિ, એક વખત ભદ્રાયુ પોતાની પ્રિયાસહ વસંતઋતુમાં વિહાર માટે ઘન વનમાં પ્રવેશ્યો.

Verse 7

अथ तस्मिन्वने रम्ये विजहार स भूपतिः । शरणागतपालिन्या तमास्यप्रियया सह

પછી તે રમ્ય વનમાં રાજા સુખપૂર્વક વિહાર કરવા લાગ્યો; શરણાગતોની રક્ષિકા પોતાની પ્રિયા તામાસ્યપ્રિયાની સાથે।

Verse 8

अथ तद्धर्मदृढतां प्रतीक्षन्परमेश्वरः । लीलां चकार तत्रैव शिवया सह शङ्करः

ત્યારે તે ધર્મની દૃઢ સ્થાપનાની પ્રતીક્ષા કરતાં પરમેશ્વર શંકરે ત્યાં જ શિવા સાથે દિવ્ય લીલા કરી।

Verse 9

शिवा शिवश्च भूत्वोभौ तद्वने द्विजदम्पती । व्याघ्रं मायामयं कृत्वाविर्भूतौ निजलीलया

શિવા અને શિવ તે વનમાં દ્વિજ દંપતિ બની, માયામય વાઘ રચીને, પોતાની લીલાથી પ્રગટ થયા।

Verse 10

अथाविदूरे तस्यैव द्रवन्तौ भयविह्वलौ । अन्वीयमानौ व्याघ्रेण रुदन्तौ तौ बभूवतुः

પછી એ જ સ્થળથી બહુ દૂર નહીં, તે બંને ભયથી વ્યાકુળ થઈ દોડતા હતા. વાઘ પીછો કરતો હોવાથી ભાગતાં ભાગતાં તેઓ રડવા લાગ્યા.

Verse 11

अथ विद्धौ च तौ तात भद्रायुः स महीपतिः । ददर्श क्रन्दमानौ हि शरण्यः क्षत्रियर्षभः

પછી, હે પ્રિય, ક્ષત્રિયોમાં શ્રેષ્ઠ અને શરણદાતા એવા રાજા ભદ્રાયુએ તે બંનેને ઘાયલ હાલતમાં ખરેખર રડતા-કરકરતા જોયા.

Verse 12

अथ तौ मुनिशार्दूलः स्वमायाद्विजदम्पती । भद्रायुषं महाराजमूचतुर्भयविह्वलौ

ત્યારે મુનિશાર્દૂલ એવા તે ઋષિ, પોતાની માયાશક્તિથી બ્રાહ્મણ દંપતી સાથે, ભયથી વ્યાકુળ થઈ મહારાજ ભદ્રાયુષને સંબોધીને બોલ્યા।

Verse 13

द्विजदम्पती ऊचतुः । पाहि पाहि महाराज नावुभौ धर्मवित्तम । एष आयाति शार्दूलो जग्धुमावां महाप्रभो

દ્વિજ દંપતીએ કહ્યું—“રક્ષા કરો, રક્ષા કરો, હે મહારાજ! હે ધર્મજ્ઞ! અમને બચાવો. હે મહાપ્રભુ, આ વાઘ અમને ભક્ષ કરવા આવી રહ્યો છે।”

Verse 14

एष हिंस्रः कालसमः सर्वप्राणिभयङ्करः । यावन्न खादति प्राप्य तावन्नौ रक्ष धर्मवित्

આ હિંસક છે, કાળ સમાન છે, સર્વ પ્રાણીઓ માટે ભયંકર છે. તે અમને પકડીને ભક્ષ કરે તે પહેલાં, હે ધર્મજ્ઞ, અમારું રક્ષણ કરો।

Verse 15

नन्दीश्वर उवाच । इत्थमाक्रन्दितं श्रुत्वा तयोश्च नृपतीश्वरः । अति शीघ्रं महावीरः स यावद्धनुराददे

નન્દીશ્વર બોલ્યા—તેમનો એવો આક્રંદ સાંભળીને રાજાધિરાજ તે મહાવીર અતિશીઘ્ર ધનુષ્ય ઉઠાવી લીધો.

Verse 16

तावदभ्येत्य शार्दूलस्त्वरमाणोतिमायिकः । स तस्य द्विजवर्य्यस्य मध्ये जग्राह तां वधूम्

એ જ ક્ષણે અતિ વેગવાન અને પરમ માયાવી વ્યાઘ્ર દોડી આવ્યો અને તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણના મધ્યમાંથી જ વધૂને પકડી લીધી।

Verse 17

हे नाथनाथ हे कान्त हा शम्भो हा जगद्गुरो । इति रोरूयमाणां तां व्याघ्रो जग्रास भीषणः

તે “હે નાથોના નાથ! હે પ્રિય! હાય શંભો! હાય જગદગુરો!” એમ રડતી-વિલપતી હતી; એટલામાં ભયાનક વ્યાઘ્રે તેને પકડી ગળી લીધો।

Verse 18

तावत्स राजा निशितैर्भल्लैर्व्याघ्रमताडयत् । न स तैर्विव्यथे किंचिद्गिरीन्द्र इव वृष्टिभिः

પછી રાજાએ તીક્ષ્ણ બાણોથી વ્યાઘ્રને આઘાત કર્યો; છતાં તેને જરાય પીડા ન થઈ—જેમ પર્વતરાજ વરસાદની ઝાપટોથી અચળ રહે છે।

Verse 19

स शार्दूलो महासत्त्वो राज्ञः स्वैरकृतव्यथः । बलादाकृष्य तां नारीमपाक्रमत सत्वरः

એ મહાબળવાન અને ઉગ્ર વ્યાઘ્રે રાજાને પોતાની ઇચ્છાથી પીડા પહોંચાડી, તે સ્ત્રીને બળપૂર્વક ખેંચી લઈને ઝડપથી ભાગી ગયો।

Verse 20

व्याघ्रेणापहृतां नारीं वीक्ष्य विप्रोतिविस्मितः । लौकिकीं गतिमाश्रित्य रुरोदाति मुहुर्मुहुः

વાઘ દ્વારા અપહૃત સ્ત્રીને જોઈ તે વિપ્ર અત્યંત વિસ્મિત થયો. લોકિક ભાવને આશ્રય કરીને તે વારંવાર રડવા લાગ્યો.

Verse 21

रुदित्वा चिरकालं च स विप्रो माययेश्वरः । भद्रायुषं महीपालं प्रोवाच मदहारकः

ઘણો સમય રડીને તે બ્રાહ્મણ—દિવ્ય માયાથી સ્વયં ઈશ્વર અને અહંકારહર્તા—પછી પૃથ્વીપતિ રાજા ભદ્રાયુષને સંબોધી બોલ્યો।

Verse 22

द्विजेश्वर उवाच । राजन्क ते महास्त्राणि क्व ते त्राणं महद्धनुः । क्व ते द्वादशसाहस्रमहानागायुतम्बलम्

શ્રેષ્ઠ દ્વિજ બોલ્યા—હે રાજન, તારા મહાસ્ત્રો ક્યાં છે? તારો રક્ષાકવચ અને મહાન ધનુષ ક્યાં છે? અને બાર હજાર મહાગજ તથા અસંખ્ય સૈન્યનું તે વિશાળ બળ ક્યાં ગયું?

Verse 23

किन्ते खड्गेन शङ्खेन किं ते मंत्रास्त्रविद्यया । किं सत्त्वेन महास्त्राणां किं प्रभावेण भूयसा

તને ખડગ અને શંખથી શું લાભ? મંત્રાસ્ત્રવિદ્યાથી શું? મહાસ્ત્રોના પરાક્રમથી શું, અને અતિશય પ્રભાવથી પણ શું—જ્યારે શિવતત્ત્વ બળથી નહીં, ભક્તિ અને સત્યજ્ઞાનથી જ પ્રાપ્ત થાય?

Verse 24

तत्सर्वं विफलं जातं यच्चान्यत्त्वयि तिष्ठति । यस्त्वं वनौकसां घातं न निवारयितुं क्षमः

તે બધું નિષ્ફળ બની ગયું—અને તારા અંદર જે કંઈ છે તે પણ—કારણ કે તું વનવાસીઓના વધને રોકી શકતો નથી. રક્ષણશક્તિ વિના રાજાધિકાર ખાલી છે।

Verse 25

क्षत्रस्यायं परो धर्मो क्षताच्च परिरक्षणम् । तस्मिन्कुलोचिते धर्मे नष्टे त्वज्जीवितेन किम्

ક્ષત્રિયનો આ પરમ ધર્મ છે—ઇજાથી રક્ષણ કરવું અને રાજ્યનું પરિરક્ષણ કરવું. કૂલોચિત ધર્મ નષ્ટ થાય તો તારા જીવનનું શું મૂલ્ય?

Verse 26

आर्तानां शरणाप्तानां त्राणं कुर्वन्ति पार्थिवाः । प्राणैरर्थैश्च धर्मज्ञास्तद्विना च मृतोपमा

ધર્મજ્ઞ રાજાઓ શરણમાં આવેલા આર્તોની રક્ષા કરે છે—પ્રાણ અને ધન ખર્ચીને પણ; આ રક્ષણધર્મ વિના તેઓ મૃતતુલ્ય છે।

Verse 27

आर्तत्राणविहीनानां जीवितान्मरणं वरम् । धनिनान्पानहीनानां गार्हस्थ्याद्भिक्षुता वरम्

આપત્તિમાં આશ્રય-રક્ષણ વિહોણા માટે જીવન કરતાં મરણ શ્રેયસ્કર છે. અને ધનવાન હોવા છતાં યોગ્ય નિર્વાહ ન હોય તો ગૃહસ્થાશ્રમ કરતાં ભિક્ષુકજીવન શ્રેય છે।

Verse 28

वरं विषाशनं प्राज्ञैर्वरमग्निप्रवेशनम् । कृपणानामनाथानां दीनानामपरक्षणात्

પ્રાજ્ઞો કહે છે—કૃપણ, અનાથ અને દીનની રક્ષા ન કરવાને કરતાં વિષ પી લેવું શ્રેય; અગ્નિમાં પ્રવેશ કરવો પણ શ્રેય।

Verse 29

नन्दीश्वर उवाच । इत्थं विलपितं तस्य स्ववीर्य्यस्य च गर्हणम् । निशम्य नृपतिः शोकादात्मन्येवमचिन्तयत्

નન્દીશ્વરે કહ્યું—તેનું આ રીતે વિલાપ અને પોતાના પરાક્રમની નિંદા સાંભળી રાજા શોકથી વ્યાકુળ થઈ મનમાં આ રીતે વિચારવા લાગ્યો।

Verse 30

अहो मे पौरुषं नष्टमद्य देवविपर्ययात् । अद्य कीर्तिश्च मे नष्टा पातकम्प्राप्तमुत्कटम्

અહો! દેવો પ્રતિકૂળ થતાં આજે મારું પૌરુષ નષ્ટ થયું. આજે મારી કીર્તિ પણ નષ્ટ થઈ; હું ભયંકર પાપમાં પડી ગયો છું।

Verse 31

धर्मः कुलोचितो नष्टो मन्दभाग्यस्य दुर्मतेः । नूनं मे सम्पदो राज्यमायुष्यं क्षयमेष्यति

મારી દુર્મતિ અને મંદભાગ્યથી કુળોચિત ધર્મ નષ્ટ થયો; નિશ્ચયે હવે મારી સંપત્તિ, રાજ્ય અને આયુષ્ય પણ ક્ષય પામશે।

Verse 32

अद्य चैनं द्विजन्मानं हतदारं शुचार्दितम् । हतशोकं करिष्यामि दत्त्वा प्राणानतिप्रियान्

આજે પત્નીવિહોણા અને શોકથી પીડિત આ દ્વિજને—મારા અતિપ્રિય પ્રાણ અર્પીને પણ—તેના શોકમાંથી મુક્ત કરીશ।

Verse 33

इति निश्चित्य मनसा स भद्रायुर्नृपोत्तमः । पतित्वा पादयोस्तस्य बभाषे परिसान्त्वयन्

આ રીતે મનમાં નક્કી કરીને, ઉત્તમ રાજા ભદ્રાયુ તેના ચરણોમાં પડી ગયો અને શાંત પાડતાં સાંત્વનાભર્યા વચનો બોલ્યો।

Verse 34

भद्रायुरुवाच । कृपां कृत्वा मयि ब्रह्मन् क्षत्रबन्धौ हतौजसि । शोकन्त्यज महाप्राज्ञ दास्याम्यद्य तु वाञ्छितम्

ભદ્રાયુ બોલ્યો—હે બ્રાહ્મણ, મારા પર કૃપા કરો. આ ક્ષત્રબંધુનું બળ નષ્ટ થયું છે; હે મહાપ્રાજ્ઞ, શોક ત્યજી દો. આજે હું તમને ઇચ્છિત દાન આપીશ.

Verse 35

इदं राज्यमियं राज्ञी ममेदञ्च कलेवरम् । त्वदधीनमिदं सर्वं किन्तेऽभिलषितं वरम्

આ રાજ્ય, આ રાણી અને મારું આ શરીર પણ—આ બધું તમારા અધિકારમાં છે. કહો, તમને કયો અભિલષિત વર જોઈએ?

Verse 36

ब्राह्मण उवाच । किमादर्शेन चान्धस्य किं गृहेर्भैक्ष्यजीविनः । किम्पुस्तकेन मूढस्य निस्त्रीकस्य धनेन किम्

બ્રાહ્મણે કહ્યું—અંધને દર્પણનો શું ઉપયોગ? ભિક્ષાથી જીવતા માણસને ઘરનું શું કામ? મૂઢને પુસ્તકથી શું લાભ? અને જેને સ્ત્રી નથી તેને ધનથી શું?

Verse 37

अतोऽहं हतपत्नीको भुक्तभोगो न कर्हिचित् । इमान्तवाग्रमहिषीं कामये दीयतामिति

અતએવ હું પત્નીહૃત છું; ભોગનું ફળ મેં ક્યારેય સાચે ભોગવ્યું નથી. હું આ અગ્રગણ્ય રાણીની ઇચ્છા કરું છું—એ મને આપી દેવામાં આવે, એમ તેણે કહ્યું.

Verse 38

दाता रसान्तवित्तस्य राज्यस्य गजवाजिनाम् । आत्मदेहस्य यस्यापि कलत्रस्य न कर्हिचित्

તે પરિશુદ્ધ ધન-નિધિ, રાજ્ય, હાથી અને ઘોડાં સુધીનું દાન કરી શકે; પરંતુ પોતાનો આત્મ-દેહ અને પોતાની પત્ની—કદી પણ સાચે દાન કરતો નથી.

Verse 39

परदारोपभोगेन यत्पापं समुपार्जितम् । न तत्क्षालयितुं शक्यं प्रायश्चित्तशतैरपि

પરસ્ત્રીના નિષિદ્ધ ઉપભોગથી જે પાપ સંચિત થાય છે, તે સૈકડો પ્રાયશ્ચિત્તોથી પણ કદી ધોવાઈ શકતું નથી.

Verse 40

ब्राह्मण उवाच । आस्तां ब्रह्मवधं घोरमपि मद्यनिषेवणम् । तपसा विधमिष्यामि किं पुनः पारदारिकम्

બ્રાહ્મણે કહ્યું: ‘ભયંકર બ્રહ્મહત્યાનું પાપ અને મદ્યપાનનો દોષ પણ રહેવા દો; હું તપસ્યાથી તેને નાશ કરી દઈશ—તો પરસ્ત્રીગમનનું પાપ તો કેટલું વધુ (નાશ પામશે)!’

Verse 41

तस्मात्प्रयच्छ भार्यां स्वामियां कामो न मेऽपरः । अरक्षणाद्भयार्तानां गन्तासि निरयन्ध्रुवम्

અતએવ પત્નીને તેના યોગ્ય સ્વામી પાસે સોંપી દે; મને બીજું કશું જોઈએ નથી. શરણમાં આવેલા ભયગ્રસ્ત લોકોનું રક્ષણ ન કરવાથી જો તેમને હાનિ થાય, તો તું નિશ્ચયે નરકમાં જશે.

Verse 42

नन्दीश्वर उवाच । इति विप्रगिरा भीतश्चिन्तयामास पार्थिवः । अरक्षणान्महापापं पत्नीदानन्ततो वरम्

નંદીશ્વરે કહ્યું—બ્રાહ્મણના વચનથી ભયભીત થયેલો રાજા વિચારવા લાગ્યો: શરણમાં આવેલા વ્યક્તિનું રક્ષણ ન કરવું મહાપાપ છે; તેથી પત્નીદાન કરવું એ જ વધુ ઉત્તમ છે.

Verse 43

अतः पत्नीं द्विजाग्र्याय दत्त्वा निर्मुक्तकिल्विषः । सद्यो वह्निं प्रवेक्ष्यामि कीर्तिश्च विदिता भवेत्

અતએવ તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને પત્ની આપી હું પાપથી મુક્ત થઈ જઈશ. હું તત્કાળ અગ્નિમાં પ્રવેશ કરીશ, અને મારી કીર્તિ સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ થશે.

Verse 44

इति निश्चित्य मनसा समुज्ज्वाल्य हुताशनम् । तमाहूय द्विजं चक्रे पत्नीदानं सहोदकम्

આ રીતે મનમાં નિશ્ચય કરીને તેણે પવિત્ર અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરી. પછી દ્વિજ પુરોહિતને બોલાવી, વિધિ મુજબ ઉદક-અર્પણ સહિત કન્યાદાનનો સંસ્કાર કર્યો.

Verse 45

स्वयं स्नातः शुचिर्भूत्वा प्रणम्य विबुधेश्वरान् । तमग्निं त्रिः परिक्रम्य शिवं दध्यौ समाहितः

પોતે સ્નાન કરીને શુદ્ધ બની દેવાધિપતિઓને પ્રણામ કર્યો. પછી તે પવિત્ર અગ્નિની ત્રણ વાર પરિક્રમા કરીને, એકાગ્ર ચિત્તે ભગવાન શિવનું ધ્યાન કર્યું.

Verse 46

तमथाग्निं पतिष्यन्तं स्वपदासक्तचेतसम् । प्रत्यषेधत विश्वेशः प्रादुर्भूतो द्विजेश्वरः

ત્યારે તે પોતાના સંકલ્પમાં ચિત્ત લગાવી અગ્નિમાં પડવા જતો હતો; ત્યારે વિશ્વેશ્વર શિવ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણરૂપે પ્રગટ થઈ તેને અટકાવ્યો।

Verse 47

तमीश्वरं पञ्चमुखं त्रिनेत्रं पिनाकिनं चन्द्रकलावतंसम् । प्रलम्बपिंगासुजटाकलापं मध्याह्नसद्भास्करकोटितेजसम्

મેં તે પરમેશ્વરને જોયા—પંચમુખ, ત્રિનેત્ર, પિનાકધારી, ચંદ્રકલાથી અલંકૃત; લાંબા પિંગળ જટાકલાપવાળા, અને મધ્યાહ્નના કરોડો સૂર્ય સમ તેજસ્વી।

Verse 48

मृणालगौरं गजचर्मवाससं गंगातरङ्गोक्षितमौलिदेशकम् । नागेन्द्रहारावलिकण्ठभूषणं किरीटकाच्यंगदकंकणोज्ज्वलम्

તેઓ મૃણાલ સમ ગૌર, ગજચર્મ પરિધાન કરનાર; ગંગાના તરંગોથી તેમની જટામૌલિનો પ્રદેશ સિંચિત હતો. કણ્ઠે નાગેન્દ્રની હારમાળા શોભતી હતી અને કિરીટ, અંગદ તથા કંકણોથી તેઓ ઉજ્જ્વલ હતા।

Verse 49

शूलासिखट्वांगकुठारचर्ममृगाभयाष्टांगपिनाकहस्तम् । वृषोपरिस्थं शितिकण्ठभूषणं प्रोद्भूतमग्रे स नृपो ददर्श

ત્યારે રાજાએ પોતાના સમક્ષ અચાનક પ્રગટ થયેલા મહેશ્વરને જોયા—વૃષભ પર આરુઢ, નીલકંઠના ચિહ્નોથી શોભિત, અને હાથોમાં ત્રિશૂલ, ખડ્ગ, ખટ્વાંગ, કુઠાર, ચર્મ, મૃગ, અભયમુદ્રા તથા પિનાક ધનુષ ધારણ કરનાર।

Verse 50

ततोम्बराद्द्रुतं पेतुर्द्दिव्याः कुसुमवृष्टयः । प्रणेदुर्देवतूर्य्याणि देव्यश्च ननृतुर्जगुः

પછી આકાશમાંથી ઝડપથી દિવ્ય પુષ્પવર્ષા વરસી. દેવતૂર્યોના નાદ ગુંજ્યા અને દેવીઓ નૃત્ય કરીને મંગળગાન ગાવા લાગી।

Verse 51

तत्राजग्मुः स्तूयमाना हरिर्ब्रह्मा तथासुराः । इन्द्रादयो नारदाद्या मुनयश्चापरेऽपि च

ત્યાં સ્તુતિથી ગવાતા હરિ (વિષ્ણુ) અને બ્રહ્મા અસુરો સહિત આવી પહોંચ્યા. ઇન્દ્ર આદિ દેવો પણ આવ્યા અને નારદ આદિ મુનિઓ તથા અન્ય ઋષિઓ પણ ત્યાં આવ્યા.

Verse 52

तदोत्सवो महानासीत्तत्र भक्तिप्रवर्धनः । सति पश्यति भूपाले भक्तिनम्रीकृताञ्जलौ

ત્યાંનો ઉત્સવ મહાન બન્યો અને ભક્તિનું પ્રબળ વર્ધન કરનાર થયો. સતી જોતી હતી ત્યારે રાજા ભક્તિથી નમ્ર બની અંજલિ જોડીને ભક્તિપૂર્વક ઊભો રહ્યો.

Verse 53

तद्दर्शनानन्दविजृम्भिताशयः प्रवृद्धवाष्पाम्बुविलिप्तगात्रः । प्रहृष्टरोमा स हि गद्गदाक्षरस्तुष्टाव गीर्भिर्मुकुलीकृतांजलिः

તે દર્શનના આનંદથી તેનું હૃદય વિસ્તરી ઊઠ્યું; વહેતા અશ્રુજળથી તેનું શરીર ભીંજાઈ ગયું. રોમાંચિત થઈ, ગદગદ વાણીથી, અંજલિ જોડીને તેણે સ્તુતિવચનો દ્વારા પ્રભુની સ્તુતિ કરી.

Verse 54

ततस्स भगवान्राज्ञा संस्तुतः परमेश्वरः । प्रसन्नः सह पार्वत्या तमुवाच दयानिधिः

પછી રાજાએ સ્તુતિ કરવાથી ભગવાન પરમેશ્વર પ્રસન્ન થયા. દયાનિધિ એવા તેઓ પાર્વતી સાથે તેને સંબોધીને બોલ્યા.

Verse 55

राजंस्ते परितुष्टोहं भक्त्या त्वद्धर्मतोऽधिकम् । वरं ब्रूहि सपत्नीकम्प्रयच्छामि न संशयः

હે રાજન, હું તારા પર સંપૂર્ણ પ્રસન્ન છું—માત્ર ધર્મકર્તવ્યથી નહિ, તેનાથી પણ વધુ તારી ભક્તિથી. જે વર ઇચ્છો તે કહો; રાણી સહિત હું નિશ્ચયે તને આપું છું, તેમાં શંકા નથી.

Verse 56

तव भावपरीक्षार्थं द्विजो भूत्वाहमागतः । व्याघ्रेण या परिग्रस्ता साक्षाद्देवी शिवा हि सा

તારા હૃદયભાવની પરીક્ષા માટે હું દ્વિજ (બ્રાહ્મણ) રૂપે અહીં આવ્યો છું. અને જેને વાઘે પકડી છે, તે સాక్షાત્ દેવી શિવા જ છે—એવું જાણ।

Verse 57

व्याघ्रो मायामयो यस्ते शरैरक्षत विग्रहः । धीरतान्द्रष्टुकामस्ते पत्नी याचितवानहम्

એ વાઘ તારી માયાનું જ સ્વરૂપ હતું; બાણોથી ઘાયલ થયો છતાં તેનો દેહ અક્ષત રહ્યો. તારી પત્નીની ધીરતા જોવા ઇચ્છીને મેં તેને યાચના કરી હતી।

Verse 58

नन्दीश्वर उवाच । इत्याकर्ण्य प्रभोर्वाक्यं स भद्रायुर्महीपतिः । पुन प्रणम्य संस्तूय स्वामिनं नतकोऽब्रवीत्

નંદીશ્વરે કહ્યું—પ્રભુના વચન સાંભળી રાજા ભદ્રાયુએ ફરી પ્રણામ કર્યો, સ્વામીની સ્તુતિ કરી અને વિનયથી ઊભો રહીને બોલ્યો।

Verse 59

भद्रायुरुवाच एक एव वरो नाथ यद्भवान्परमेश्वरः । भवतापप्रतप्तस्य मम प्रत्यक्षतां गतः

ભદ્રાયુ બોલ્યો—હે નાથ, એક જ વર: સંસારતાપથી દગ્ધ મને પરમેશ્વર તમે કૃપાથી પ્રત્યક્ષ દર્શન આપ્યું।

Verse 60

यद्ददासि पुनर्नाथ वरं स्वकृपया प्रभो । वृणेहं परमं त्यक्तो वरं हि वरदर्षभात्

હે નાથ પ્રભો, તમારી સ્વકૃપાથી તમે ફરી જે વર આપો, હું એ જ પરમ વર પસંદ કરું છું; અન્ય બધા વરો ત્યજી, વરદ-ઋષભ એવા આપથી શ્રેષ્ઠ દાન જ માંગવું યોગ્ય છે।

Verse 61

वज्रबाहुः पिता मे हि सप त्नीको महेश्वर । सपत्नीकस्त्वहं नाथ सदा त्वत्पादसेवकः

હે મહેશ્વર! વજ્રબાહુ ખરેખર મારા પિતા છે અને તેઓ પત્ની સહિત રહે છે. હે નાથ! હું પણ પત્ની સહિત છું અને સદા તમારા ચરણોનો સેવક છું.

Verse 62

वैश्यः पद्माकरो नाम तत्पुत्रस्सनयाभिधः । सर्वानेतान्महेशान सदा त्वं पार्श्वगान्कुरु

પદ્માકર નામનો એક વૈશ્ય હતો અને તેનો પુત્ર સનય નામે ઓળખાતો હતો. હે મહેશાન! આ બધાને સદા તમારા પાર্শ્વમાં રહેનારા પરિચારક બનાવો.

Verse 63

नन्दीश्वर उवाच । अथ राज्ञी च तत्पत्नी प्रमत्ता कीर्तिमालिनी । भक्त्या प्रसाद्य गिरिशं ययाचे वरमुत्तमम्

નંદીશ્વરે કહ્યું—પછી રાજાની પત્ની રાણી પ્રમત્તા કીર્તિમાલિનીએ ભક્તિથી ગિરીશ (શિવ)ને પ્રસન્ન કરીને તેમની પાસે એક ઉત્તમ વર માગ્યો.

Verse 64

सत्युवाच । चन्द्रांगदो मम पिता माता सीमन्तिनी च मे । तयोर्याचे महादेव त्वत्पाश्वे सन्निधिं मुदा

સતી બોલી— ચન્દ્રાંગદ મારા પિતા છે અને સીમંતિની મારી માતા છે. હે મહાદેવ, આનંદપૂર્વક હું વિનંતી કરું છું— તેમને તમારા પાર्श્વે તમારા સાન્નિધ્યનું પવિત્ર સૌભાગ્ય આપો।

Verse 65

नन्दीश्वर उवाच । एवमस्त्विति गौरीशः प्रसन्नो भक्तवत्सलः । तयोः कामवरन्दत्त्वा क्षणादन्तर्हितोऽभवत्

નન્દીશ્વરે કહ્યું— “એવમસ્તુ.” ત્યારે ગૌરીશ પ્રસન્ન થઈ, ભક્તવત્સલ પ્રભુએ તે દંપતીને મનોઇચ્છિત વરદાન આપી ક્ષણમાં અંતર્ધાન થયા।

Verse 66

भद्रायुरपि सुप्रीत्या प्रसादम्प्राप्य शूलिनः । सहितः कीर्तिमालिन्या बुभुजे विषयान्बहून्

ભદ્રાયુએ પણ અતિ પ્રીતિ-ભક્તિથી શૂલધારી ભગવાન શિવનો પ્રસાદ પ્રાપ્ત કર્યો; અને કીર્તિમાલિની સાથે રહી, શિવકૃપાથી સમર્થ બની, અનેક ધર્મસંગત વિષયસુખોનો ઉપભોગ કર્યો.

Verse 67

कृत्वा वर्षायुतराज्यमव्याहतपराक्रमः । राज्यं विक्षिप्य तनये जगाम शिवसन्निधिम्

અવ્યાહત પરાક્રમથી દસ હજાર વર્ષ રાજ્ય કરીને, તેણે રાજ્ય પુત્રને સોંપ્યું અને પછી શિવસન્નિધિ તરફ પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 68

चन्द्रांगदोपि राजेन्द्रो राज्ञी सीमन्तिनी च सा । भक्त्या संपूज्य गिरिशं जग्मतुः शाम्भवं पदम्

રાજેન્દ્ર ચન્દ્રાંગદ અને તેની રાણી સીમંતિનીએ ભક્તિપૂર્વક ગિરિશ (શિવ)ની સમ્યક પૂજા કરી અને બંનેએ શાંભવ પદ—શિવનું પરમ ધામ—પ્રાપ્ત કર્યું।

Verse 69

द्विजेश्वरावतारस्ते वर्णितः परमो मया । महेश्वरस्य भद्रायुपरमानन्ददः प्रभो

હે પ્રભુ! મેં તમને દ્વિજેશ્વરના તે પરમ અવતારનું વર્ણન કર્યું છે; તે મહેશ્વરને પ્રિય છે અને કલ્યાણકારી દીર્ઘાયુ તથા પરમાનંદ આપનાર છે।

Verse 70

इदं चरित्रं परमं पवित्रं शिवावतारस्य पवित्रकीर्त्तेः । द्विजेशसंज्ञस्य महाद्भुतं हि शृण्वन्पठञ्शम्भुपदम्प्रयाति

આ પરમ પવિત્ર ચરિત્ર છે—પવિત્ર કીર્તિવાળા શિવાવતાર ‘દ્વિજેશ’નું અતિ અદ્ભુત વર્ણન. જે તેને સાંભળે કે પાઠ કરે, તે શંભુપદ (શિવધામ) પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 71

य इदं शृणुयान्नित्यं श्रावयेद्वा समाहितः । न श्चोतति स्वधर्मात्स परत्र लभते गतिम्

જે આ પવિત્ર ઉપદેશને નિત્ય શ્રદ્ધાથી સાંભળે છે, અથવા એકાગ્રચિત્તે અન્યને સાંભળાવે છે—તે પોતાના સ્વધર્મથી કદી ચ્યૂત થતો નથી અને પરલોકમાં શુભ ગતિ, એટલે મોક્ષમાર્ગ, પ્રાપ્ત કરે છે.