Gṛhapati’s Vow: Turning Grief into Mṛtyuñjaya–Mahākāla Sādhana (गृहपतेः प्रतिज्ञा—मृत्युंजय-महाकालजपः)
આ અધ્યાયમાં નન્દીશ્વર વર્ણન કરે છે. ઘરમાં વિશ્વાનર અને તેમની પત્ની શુચિષ્મતી તીવ્ર શોક‑ભયથી વિલાપ કરતાં મૂર્છિત થાય છે; શરીરમાં કંપન વગેરે આઘાતનાં લક્ષણો દેખાય છે. આ સાંભળીને તેમનો પુત્ર ગૃહપતિ—શંકરનો અંશ—સંભળી કારણ પૂછે છે અને પ્રસંગને ધાર્મિક આશ્વાસનમાં ફેરવે છે. ભક્તોના ચરણ‑રેણુની પાવનતા અને પોતાની દૃઢ પ્રતિજ્ઞાના બળે તે કહે છે કે ‘મૃત્યુને પણ ભય થાય’ એવી સાધના કરીશ—મૃત્યુઞ્જયનું પૂજન અને મહાકાળનો જપ. આ સત્ય તે માતા‑પિતાને નિવેદે છે; શોક પ્રેરક, શિવ મૃત્યુવિજયી અને પ્રતિજ્ઞા‑પૂજા‑જપ રૂપ સાધનાત્મક પ્રતિભાવ અહીં મુખ્ય છે.
Shlokas
Verse 1
नन्दीश्वर उवाच । विश्वानरस्सपत्नीकस्तच्छ्रुत्वा नारदेरितम् । तदेवम्मन्यमानोभूद्वज्रपातं सुदारुणम्
નન્દીશ્વરે કહ્યું—વિશ્વાનરે પોતાની પત્ની સાથે નારદે કહેલા વચનો સાંભળ્યા. તેને એમ જ સાચું માની તે વજ્રપાત સમાન અતિ ભયંકર આઘાતમાં પડ્યો.
Verse 2
हा हतोस्मीति वचसा हृदयं समताडयत् । मूर्च्छामवाप महतीं पुत्रशोकसमाकुलः
“હાય, હું મારાયો!” એમ કહી તેણે પોતાની છાતી પીટીઃ પુત્રશોકથી વ્યાકુળ થઈ તે ભારે મૂર્છામાં પડ્યો।
Verse 3
शुचिष्मत्यपि दुःखार्त्ता रुरोदातीव दुस्सहम् । अतिस्वरेण हारावैरत्यन्तं व्याकुलेन्द्रिया
સ્વભાવથી શુદ્ધ અને તેજસ્વી હોવા છતાં તે દુઃખથી આક્રાંત થઈ ગઈ. અત્યંત અસહ્ય એવા ઊંચા સ્વરે વિલાપ કરતી રડી પડી; શોકના ઉથલપાથલથી તેની ઇન્દ્રિયો અત્યંત વ્યાકુળ થઈ ગઈ।
Verse 4
श्रुत्वार्त्तनादमिति विश्वनरोपि मोहं हित्वोत्थितः किमिति किंत्विति किं किमेतत् । उच्चैर्वदन् गृहपतिः क्व स मे बहिस्थः प्राणोन्तरात्मनिलयस्सकलेंद्रियेशः
તે આર્તનાદ સાંભળીને વિશ્વનર પણ મોહ ત્યજી ઊભો થયો અને વારંવાર બોલ્યો—“આ શું છે? શું થયું?” પછી ઊંચા સ્વરે પોકાર્યો—“મારો ગૃહપતિ ક્યાં છે, જે બહાર હતો તે ક્યાં? એ જ તો પ્રાણ છે, અંતરાત્મામાં નિવાસ કરનાર, સર્વ ઇન્દ્રિયોના ઈશ્વર।”
Verse 5
ततो दृष्ट्वा स पितरौ बहुशोकसमावृतौ । स्मित्वोवाच गृहपस्सबालश्शंकरांशजः
પછી તેણે પોતાના માતા-પિતાને ઘોર શોકથી ઘેરાયેલા જોયા. શંકરના અંશરૂપ તે બાળક સ્મિત કરીને ગૃહપતિની જેમ બોલ્યો।
Verse 6
गृहपतिरुवाच । हे मातस्तात किं जातं कारणन्तद्वदाधुना । किमर्थं रुदितोऽत्यर्थं त्रासस्तादृक्कुतो हि वाम्
ગૃહપતિએ કહ્યું—“હે માતા, હે પિતા! શું થયું છે? તેનું કારણ હમણાં જ કહો. તમે બંને એટલું વધારે કેમ રડો છો, અને એવો ભય તમને ક્યાંથી ઉપજ્યો?”
Verse 7
न मां कृतवपुस्त्राणम्भवच्चरणरेणुभिः । कालः कलयितुं शक्तो वराकीं चिञ्चलाल्पिका
તમારા ચરણોની રજમાં શરણ લઈને હું દૃઢ અને રક્ષિત થયો છું; તેથી કાળ મને પકડી શકતો નથી—તે તો દીન, ચંચળ અને તુચ્છ છે.
Verse 8
प्रतिज्ञां शृणुतान्तातौ यदि वान्तनयो ह्यहम् । करिष्येहं तथा येन मृत्युस्त्रस्तो भविष्यति
હે પ્રિય માતા-પિતા, મારી પ્રતિજ્ઞા સાંભળો. જો હું ખરેખર તમારો પુત્ર હોઉં, તો હું એવું કરીશ કે મૃત્યુ પણ ભયભીત થશે.
Verse 9
मृत्युंजयं समाराध्य गर्वज्ञं सर्वदं सताम् । जपिष्यामि महाकालं सत्यं तातौ वदाम्यहम्
સત્પુરુષોને સર્વ દાન આપનાર અને ગર્વને જાણીને દમન કરનાર શ્રીમૃત્યુઞ્જયને વિધિવત્ આરાધી હું મહાકાળનું જપ કરીશ. હે પિતા, હું સત્ય કહું છું.
Verse 10
नन्दीश्वर उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य जारितौ द्विजदम्पती । अकालमृतवर्षौघैर्गततापौ तदोचतुः
નંદીશ્વરે કહ્યું—તેના વચનો સાંભળીને અకాలમૃત્યુની વર્ષાધારાઓથી દગ્ધ થયેલું તે બ્રાહ્મણ દંપતિ શોકમુક્ત બન્યું; પછી તેમણે કહ્યું.
Verse 11
द्विजदम्पती ऊचतुः । पुनर्ब्रूहि पुनर्ब्रूहि कीदृक्कीदृक् पुनर्वद । कालः कलयितुन्नालं वराकी चञ्चलास्ति का
દ્વિજ દંપતીએ કહ્યું—“ફરી કહો, ફરી કહો; તે કેવું છે તે સ્પષ્ટ કરીને ફરી વર્ણવો. તેનું પૂર્ણ માપ તો કાળ પણ કરી શકતો નથી; તો કઈ દીન, ચંચળ બુદ્ધિ તેમાં સ્થિર રહી શકે?”
Verse 12
आवयोस्तापनाशाय महोपायस्त्वयेरितः । मृत्युंजयाख्यदेवस्य समाराधनलक्षणः
અમારા બન્નેના તાપ-દુઃખના નાશ માટે તમે એક મહાઉપાય કહ્યો છે—મૃત્યુંજય નામના દેવની સમ્યક આરાધનાની વિધિ અને લક્ષણ।
Verse 13
तद्वच्च शरणं शम्भोर्नातः परतरं हि तत् । मनोरथपथातीत कारिणः पापहारिणः
એ જ રીતે શંભુની શરણાગતિથી ઊંચું કોઈ આશ્રય નથી. તેઓ મનની કલ્પિત માર્ગોથી પરે કાર્ય સિદ્ધ કરે છે અને પાપ હરણ કરનાર છે.
Verse 14
किन्न श्रुतन्त्वया तात श्वेतकेतुं यथा पुरा । पाशितं कालपाशेन ररक्ष त्रिपुरान्तकः
હે તાત! શું તું સાંભળ્યું નથી કે પ્રાચીન કાળમાં કાળના પાશથી બંધાયેલા શ્વેતકેતુનું ત્રિપુરાંતક ભગવાન શિવે રક્ષણ કર્યું હતું?
Verse 15
इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां गृहपत्यवतारवर्णनं नाम पञ्चदशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના તૃતીય શતરુદ્રસંહિતામાં ‘ગૃહપત્ય અવતારવર્ણન’ નામનો પંદરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Verse 16
क्षीरोदमथनोद्भूतं प्रलयानलसन्निभम् । पीत्वा हलाहलं घोरमरक्षद्भुवनत्रयम्
ક્ષીરસાગર મથનમાંથી ઉત્પન્ન, પ્રલયાગ્નિ સમાન ભયંકર હલાહલ વિષને પી ને શિવે ત્રિભુવનનું રક્ષણ કર્યું.
Verse 17
जलंधरं महादर्पं हृतत्रैलोक्यसम्पदम् । रुचिरांगुष्ठरेखोत्थ चक्रेण निजघान यः
જેણે મહાદર્પી, ત્રિલોકની સંપત્તિ હરી લેનાર જલંધરને પોતાના અંગૂઠાની રેખામાંથી ઉત્પન્ન થયેલા તેજસ્વી ચક્રથી સંહાર્યો.
Verse 18
य एकेषु निपातोत्थज्वलनैस्त्रिपुरम्पुरा । त्रैलोक्यैश्वर्यसम्मूढं शोषयामास भानुना
જેણે પ્રાચીન કાળે પોતાની શક્તિના આઘાતથી ઉદ્ભવેલી સૂર્યસમાન જ્વાળાથી, ત્રિલોકના ઐશ્વર્ય-વૈભવમાં મોહિત થયેલ ત્રિપુરને સુકવી નાખ્યું।
Verse 19
कामं दृष्टिनिपातेन त्रैलोक्यविजयोर्जितम् । निनायानंगपदवीं वीक्ष्यमाणेष्वजादिषु
માત્ર દૃષ્ટિપાતથી જ, ત્રિલોકવિજયથી બળવાન બનેલા કામને તેમણે વશ કરી, બ્રહ્મા આદિ દેવો જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે જ તેને અનંગ—દેહરહિત અવસ્થામાં પહોંચાડ્યો।
Verse 20
तम्ब्रह्माद्यैककर्तारम्मेघवाहनमच्युतम् । प्रयाहि पुत्र शरणं विश्वरक्षामणिं शिवम्
હે પુત્ર, તું શિવની શરણમાં જા—જે બ્રહ્મા આદિ દેવોના પણ એકમાત્ર આદિકર્તા-સ્વામી, અચ્યુત, મેઘવાહન, અને સમગ્ર વિશ્વરક્ષાનો મણિ સમાન છે।
Verse 21
नन्दीश्वर उवाच । पित्रोरनुज्ञाम्प्राप्येति प्रणम्य चरणौ तयोः । प्रादक्षिण्यमुपावृत्य बह्वाश्वास्य विनिर्ययौ
નંદીશ્વરે કહ્યું—માતા-પિતાની અનુમતિ મેળવી તેણે તેમના ચરણોમાં પ્રણામ કર્યો. પછી તેમની પ્રદક્ષિણા કરીને અને ઘણું આશ્વાસન આપી, તે બે જણ ત્યાંથી નીકળી પડ્યા।
Verse 22
सम्प्राप्य काशीं दुष्प्रापाम्ब्रह्मनारायणादिभिः । महासंवर्त्तसन्तापहन्त्रीं विश्वेशपालिताम्
તેઓ કાશી પહોંચ્યા—જે બ્રહ્મા, નારાયણ વગેરેને પણ દુર્લભ છે. તે પવિત્ર નગરી મહાસંવર્ત પ્રલયની દાહક પીડા હરાવે છે અને વિશ્વેશ (શિવ) દ્વારા રક્ષિત છે।
Verse 23
स्वर्धुन्या हारयष्ट्येव राजिता कण्ठभूमिषु । विचित्रगुणशालिन्या हरपत्न्या विराजिताम्
તેણીના કણ્ઠપ્રદેશે સ્વર્ગગંગાની હાર-યષ્ટિ જેવી શોભા ઝળહળી; વિચિત્ર ગુણોથી યુક્ત હરપત્ની અતિ તેજથી વિરાજમાન હતી।
Verse 24
तत्र प्राप्य स विप्रेशः प्राग्ययौ मणिकर्णिकाम् । तत्र स्नात्वा विधानेन दृष्ट्वा विश्वेश्वरम्प्रभुम्
ત્યાં પહોંચીને તે વિપ્રશ્રેષ્ઠ પૂર્વ દિશામાં મણિકર્ણિકામાં ગયો. ત્યાં વિધાનપૂર્વક સ્નાન કરીને તેણે પ્રભુ વિશ્વેશ્વર—પ્રકાશમાન શિવ—ના દર્શન કર્યા।
Verse 25
साञ्जलिर्नतशीर्षोऽसौ महानन्दान्वितस्सुधीः । त्रैलोक्यप्राणसन्त्राणकारिणम्प्रणनाम ह
તે બુદ્ધિમાન પુરુષ અંજલિ બાંધી, મસ્તક નમાવી, મહાન આનંદથી પરિપૂર્ણ થઈ, ત્રિલોકના પ્રાણનું સંરક્ષણ કરનાર રક્ષકને પ્રણામ કરવા લાગ્યો।
Verse 26
आलोक्यालोक्य तल्लिंगं तुतोष हृदये मुहुः । परमानंदकंदाढ्यं स्फुटमेतन्न संशयः
તે લિંગને વારંવાર નિહાળી તે હૃદયમાં પુનઃપુનઃ તૃપ્ત થયો. નિઃસંદેહ તે લિંગ પરમાનંદના મૂળસ્રોતથી સમૃદ્ધ છે.
Verse 27
अहो न मत्तो धन्योस्ति त्रैलोक्ये सचराचरे । यदद्राक्षिषमद्याहं श्रीमद्विश्वेश्वरं विभुम्
અહો! ચર-અચર સહિત ત્રિલોકમાં મારાથી વધુ ધન્ય કોઈ નથી, કારણ કે આજે મેં શ્રીમાન સર્વવ્યાપી વિશ્વેશ્વર પ્રભુનું દર્શન કર્યું છે.
Verse 28
मम भाग्योदयायैव नारदेन महर्षिणा । पुरागत्य तथोक्तं यत्कृतकृत्योस्म्यहन्ततः
મારા ભાગ્યોદય માટે જ મહર્ષિ નારદ પૂર્વે આવીને એમ જ કહ્યું; ત્યાર પછી હું ખરેખર કૃતકૃત્ય થયો.
Verse 29
नन्दीश्वर उवाच । इत्यानन्दामृतरसैर्विधाय स हि पारणम् । ततश्शुभेह्नि संस्थाप्य लिंगं सर्व्वहितप्रदम्
નંદીશ્વરે કહ્યું—આ રીતે તેણે આનંદામૃતરસભર અર્પણોથી વિધિપૂર્વક પારણ કર્યું. પછી શુભ દિવસે સર્વહિતપ્રદ લિંગની સ્થાપના કરી.
Verse 30
जग्राह नियमान्घोरान् दुष्करानकृतात्मभिः । अष्टोत्तरशतैः कुम्भैः पूर्णैर्गंगाम्भसा शुभैः
તેણે ઘોર નિયમો ગ્રહણ કર્યા, જે અસંયમિતોને અતિ દુષ્કર છે. ગંગાજળથી ભરેલા શુભ એકસો આઠ કળશોથી તેણે પૂજન કર્યું.
Verse 31
संस्नाप्य वाससा पूतः पूतात्मा प्रत्यहं शिवम् । नीलोत्पलमयीम्मालां समर्पयति सोऽन्वहम्
સ્નાન કરીને શુદ્ધ વસ્ત્રો ધારણ કરી, બાહ્ય તથા આંતરિક રીતે પવિત્ર બની તે પ્રતિદિન ભગવાન શિવની પૂજા કરે છે. અને તે રોજ નિલોત્પલની માળા શિવને અર્પણ કરે છે.
Verse 32
अष्टाधिकसहस्रैस्तु सुमनोभिर्विनिर्मिताम् । स पक्षे वाथ वा मासे कन्दमूलफलाशनः
એ માળા આઠ હજારથી વધુ ઉત્તમ પુષ્પોથી રચાયેલી હતી. કંદ, મૂળ અને ફળનો આહાર કરનાર સાધકે આ વ્રત પખવાડિયા સુધી—અથવા એક પૂર્ણ માસ સુધી—આચરવું જોઈએ.
Verse 33
शीर्णपर्णाशनैर्धीरः षण्मासं सम्बभूव सः । षण्मासं वायुभक्षोऽभूत्षण्मासं जल बिन्दुभुक्
ધૈર્યવાન અને સંયમી બની તે છ માસ સુધી સૂકા પડેલા પાંદડાં ખાઈ રહ્યો. પછી છ માસ માત્ર વાયુ પર રહ્યો, અને છ માસ ફક્ત જળબિંદુઓથી જીવન ધારણ કર્યું.
Verse 34
एवं वर्षवयस्तस्य व्यतिक्रान्तं महात्मनः । शिवैकमनसो विप्रास्तप्यमानस्य नारद
હે નારદ! આ રીતે તે મહાત્માના વર્ષો વીત્યા, જ્યારે તે તપમાં લીન રહ્યો—હે વિપ્રો! તેનું મન માત્ર શિવમાં જ એકાગ્ર હતું.
Verse 35
जन्मतो द्वादशे वर्षे तद्वचो नारदेरितम् । सत्यं करिष्यन्निव तमभ्यगात्कुलिशायुधः
જન્મના બારમા વર્ષે, નારદે કહેલા વચનને સત્ય કરવા જાણે વજ્રધારી (ઇન્દ્ર) તેની પાસે આવ્યો.
Verse 36
उवाच च वरं ब्रूहि दद्मि त्वन्मनसि स्थितम् । अहं शतक्रतुर्विप्र प्रसन्नोस्मि शुभव्रतैः
તે બોલ્યો—વર માગ; તારા મનમાં જે સ્થિત છે તે હું આપીશ. હે વિપ્ર, હું શતક્રતુ (ઇન્દ્ર) છું; તારા શુભ વ્રતોથી પ્રસન્ન છું.
Verse 37
नन्दीश्वर उवाच । इत्याकर्ण्य महेन्द्रस्य वाक्यम्मुनिकुमारकः । उवाच मधुरन्धीरः कीर्तयन्मधुराक्षरम्
નંદીશ્વરે કહ્યું—મહેન્દ્રના વચન સાંભળી મુનિનો કુમાર, ધીર અને સ્થિર, મધુર અક્ષરોનું કીર્તન કરતાં મધુર વાણીથી બોલ્યો.
Verse 38
गृहपतिरुवाच । मघवन् वृत्रशत्रो त्वां जाने कुलिशपाणिनम् । नाहं वृणे वरन्त्वत्तश्शंकरो वरदोऽस्ति मे
ગૃહપતિ બોલ્યો—હે મઘવન, હે વૃત્રહન, હું તને કુલિશપાણિ ઇન્દ્ર તરીકે જાણું છું. પરંતુ હું તારી પાસે થી વર નથી માગતો; મારા માટે વરદાતા માત્ર શંકર છે.
Verse 39
इन्द्र उवाच । न मत्तश्शङ्करस्त्वन्यो देवदेवोऽस्म्यहं शिशो । विहाय बालिशत्वं त्वं वरं याचस्व मा चिरम्
ઇન્દ્રે કહ્યું—મારા સિવાય બીજો શંકર નથી; હે બાળક, હું દેવોના પણ દેવ છું. તું બાળિશ મૂર્ખતા છોડીને તરત વર માગ, વિલંબ ન કર।
Verse 40
गृहपतिरुवाच । गच्छाहल्यापतेऽसाधो गोत्रारे पाकशासन । न प्रार्थये पशुपतेरन्यं देवान्तरं स्फुटम्
ગૃહપતિએ કહ્યું—દૂર થા, અહલ્યાપતે દુષ્ટ! ગોત્રનો શત્રુ, પાકશાસન! હું સ્પષ્ટ રીતે પશુપતિ સિવાય બીજા કોઈ દેવને પ્રાર્થના કરતો નથી।
Verse 41
नन्दीश्वर उवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा क्रोध संरक्तलोचनः । उद्यम्य कुलिशं घोरम्भीषयामास बालकम्
નંદીશ્વરે કહ્યું—તેના વચન સાંભળી ક્રોધથી લાલ આંખો કરીને તેમણે ભયંકર કુલિશસમાન આયુધ ઉઠાવ્યું અને બાળકને ભયભીત કરવા લાગ્યા।
Verse 42
स दृष्ट्वा बालको वज्रं विद्युज्ज्वाला समाकुलम् । स्मरन्नारद वाक्यं च मुमूर्च्छ भयविह्वलः
વિદ્યુત્જ્વાળાઓથી વ્યાકુલ એવા વજ્રને જોઈ, નારદના વચન સ્મરીને તે બાળક ભયથી વ્યાકુલ થઈ મૂર્છિત થયો।
Verse 43
अथ गौरीपतिश्शम्भुराविरासीत्तपोनुदः । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रन्ते स्पर्शैस्संजीवयन्निव
ત્યારે ગૌરીપતિ શંભુ પ્રગટ થયા—તપથી ઉપજેલો ક્લેશ દૂર કરનાર. તેમણે કહ્યું—“ઉઠો, ઊઠો; તમારું કલ્યાણ થાઓ,” જાણે પવિત્ર સ્પર્શથી ભક્તને સંજીવિત કરતા હોય તેમ।
Verse 44
उन्मील्य नेत्रकमले सुप्ते इव दिनक्षये । अपश्यदग्रे चोत्थाय शम्भुमर्कशताधिकम्
દિવસના અંતે સૂઈને જાગ્યો હોય તેમ તેણે કમળસમાન નેત્રો ઉઘાડ્યા; ઊભો થઈ આગળ શંભુ—ભગવાન શિવને જોયા, જેમનું તેજ સો સૂર્યોથી પણ અધિક હતું।
Verse 45
भाले लोचनमालोक्य कण्ठे कालं वृषध्वजम् । वामाङ्गसन्निविष्टाद्रितनयं चन्द्रशेखरम्
ભાળ પરનું નેત્ર, કણ્ઠ上的 નીલચિહ્ન, વૃષધ્વજ પ્રભુ, અને વામ અંગમાં ગિરિકન્યા વિરાજમાન—એવા ચંદ્રશેખર શિવને જોઈ તેમણે તેમના કૃપામય સગુણ સ્વરૂપમાં પરમેશ્વરને ઓળખી લીધો।
Verse 46
कपर्द्देन विराजन्तं त्रिशूलाजगवायुधम् । स्फुरत्कर्पूरगौरांगं परिणद्ध गजाजिनम्
તેઓ જટાજૂટથી વિરાજમાન હતા; ત્રિશૂલ અને સર્પ તેમના આયુધ હતા. કપૂર જેવી ગૌર કાયા ઝળહળતી હતી, અને તેઓ ગજચર્મથી પરિબદ્ધ હતા.
Verse 47
परिज्ञाय महादेवं गुरुवाक्यत आगमात् । हर्षबाष्पाकुलासन्नकण्ठरोमाञ्चकञ्चुकः
ગુરુવચન અને આગમપ્રમાણથી મહાદેવને જાણી તે હર્ષાશ્રુથી વ્યાકુળ થયો; કંઠ ગળે ભરાયો અને દેહ રોમાંચથી ઢંકાઈ ગયો.
Verse 48
क्षणं च गिरिवत्तस्थौ चित्रकूटत्रिपुत्रकः । यथा तथा सुसम्पन्नो विस्मृत्यात्मानमेव च
ક્ષણમાત્ર ચિત્રકૂટ—ત્રિપુત્રક-સંબંધિત—પર્વત સમ અચળ ઊભો રહ્યો. સર્વ સમૃદ્ધિથી યુક્ત થઈ તે અવસ્થામાં પોતાને પણ ભૂલી ગયો.
Verse 49
न स्तोतुं न नमस्कर्तुं किञ्चिद्विज्ञप्तिमेव च । यदा स न शशाकालं तदा स्मित्वाह शङ्करः
જ્યારે તે ન સ્તુતિ કરી શક્યો, ન નમસ્કાર કરી શક્યો, અને કશી વિનંતી પણ કરી શક્યો નહિ, ત્યારે શંકર સ્મિત કરીને બોલ્યા.
Verse 50
ईश्वर उवाच । शिशो गृहपते शक्राद्वज्रोद्यतकरादहो । ज्ञात भीतोऽसि मा भैषीर्जिज्ञासा ते मया कृता
ઈશ્વરે કહ્યું—હે બાળક, હે ગૃહપતિ! અહો, વજ્ર ઉંચકેલા હાથવાળા શક્ર (ઇન્દ્ર)ને જોઈ તું ભયભીત થયો છે—મને જાણ છે. ડર નહિ; તને જાણવાની ઇચ્છાથી મેં આ પરીક્ષા કરી છે.
Verse 51
मम भक्तस्य नो शक्रो न वज्रं चान्तकोऽपि च । प्रभवेदिन्द्ररूपेण मयैव त्वम्विभीषितः
મારા ભક્ત પર ન શક્ર (ઇન્દ્ર)નું, ન તેના વજ્રનું, ન અંતક (મૃત્યુ)નું કોઈ બળ ચાલે. ઇન્દ્રરૂપ ધારણ કરીને મેં જ તને ભયભીત કર્યો હતો.
Verse 52
वरन्ददामि ते भद्र त्वमग्निपदभाग्भव । सर्वेषामेव देवानां वरदस्त्वं भविष्यसि
હે ભદ્ર! હું તને વર આપું છું—તું અગ્નિપદનો ભાગીદાર બન. નિશ્ચયે તું સર્વ દેવતાઓનો વરદાતા બનશે.
Verse 53
सर्वेषामेव भूतानां त्वमग्नेऽन्तश्चरो भव । धर्मराजेन्द्रयोर्मध्ये दिगीशो राज्यमाप्नुहि
હે અગ્ને! સર્વ ભૂતોના અંતરમાં વિચરતો સાક્ષી બન. અને ધર્મરાજ (યમ) તથા ઇન્દ્રની વચ્ચે દિગીશ બની રાજ્યાધિકાર પ્રાપ્ત કર.
Verse 54
त्वयेदं स्थापितं लिंगं तव नाम्ना भविष्यति । अग्नीश्वर इति ख्यातं सर्वतेजोविबृंहणम्
આ લિંગ તું સ્થાપિત કર્યું છે; તેથી તે તારા નામથી જ ઓળખાશે. તે ‘અગ્નીશ્વર’ તરીકે ખ્યાત થશે, સર્વ તેજનો વિકાસ કરનાર.
Verse 55
अग्नीश्वरस्य भक्तानां न भयं विद्युदग्निभिः । अग्निमांद्यभयं नैव नाकालमरणं क्वचित्
અગ્નીશ્વરના ભક્તોને વીજળી કે અગ્નિથી ભય નથી. અગ્નિમાન્દ્ય (જઠરાગ્નિ/તેજની ક્ષીણતા) નો ભય પણ નથી, અને ક્યાંય અકાળમૃત્યુ થતું નથી.
Verse 56
अग्नीश्वरं समभ्यर्च्य काश्यां सर्वसमृद्धिदम् । अन्यत्रापि मृतो दैवाद्वह्निलोके महीयते
કાશીમાં સર્વસમૃદ્ધિદાતા અગ્નીશ્વરનું વિધિવત્ પૂજન કરનાર, દૈવવશ અન્યત્ર મરે તોય વહ્નિલોકમાં સન્માન પામે છે।
Verse 57
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तानीय तद्बन्धून्पित्रोश्च परिपश्यतोः । दिक्पतित्वेऽभिषिच्याग्निं तत्र लिंगे शिवोऽविशत्
નંદીશ્વર બોલ્યા—એવું કહી તેણે તે સંબંધીઓને બોલાવ્યા; માતા-પિતા જોતા રહ્યા; અને અગ્નિને દિક્પતિત્વે અભિષેક કરીને શિવ તે લિંગમાં પ્રવેશ્યા।
Verse 58
इत्थमग्न्यवतारस्ते वर्णितो मे जनार्दनः । नाम्ना गृहपतिस्तात शंकरस्य परात्मनः
હે જનાર્દન, આ રીતે મેં તને અગ્નિરૂપ શંકરનો અવતાર વર્ણવ્યો. પ્રિય તાત, તે પરમાત્મા શંકર ‘ગૃહપતિ’ નામે પ્રસિદ્ધ હતા।
Verse 59
चित्रहोत्रपुरी रम्या सुखदार्चिष्मती वरा । जातवेदसि ये भक्ता ते तत्र निवसन्ति वै
ચિત્રહોત્રપુરી રમણીય છે; ‘સુખદા’ અને ‘અર્ચિષ્મતી’ નામની તે શ્રેષ્ઠ પુરી છે. જાતવેદસ્ (અગ્નિદેવ)ના ભક્તો નિશ્ચયે ત્યાં જ વસે છે।
Verse 60
अग्निप्रवेशं ये कुर्य्युर्दृढसत्त्वा जितेन्द्रियाः । स्त्रियो वा सत्त्वसम्पन्नास्ते सर्व्वेप्यग्नितेजसः
જે દૃઢસત્ત્વ અને જીતેન્દ્રિય બની અગ્નિમાં પ્રવેશ કરે છે, તેમજ સત્ત્વસંપન્ન સ્ત્રીઓ પણ—તે સૌ અગ્નિના તેજથી તેજસ્વી બને છે।
Verse 61
अग्निहोत्ररता विप्राः स्थापिता ब्रह्मचारिणः । पश्चानिवर्त्तिनोऽप्येवमग्निलोकेग्निवर्चसः
અગ્નિહોત્રમાં રત અને બ્રહ્મચર્યમાં સ્થિત બ્રાહ્મણો પણ અનાવર્તક બને છે; તેઓ અગ્નિલોકને પામી અગ્નિ-તેજથી દીપ્તિમાન થાય છે।
Verse 62
शीते शीतापनुत्त्यै यस्त्वेधोभारान्प्रयच्छति । कुर्य्यादग्नीष्टिकां वाथ स वसेदग्निसन्निधौ
શિયાળામાં ઠંડીની પીડા દૂર કરવા પવિત્ર કાર્ય માટે જે લાકડાંના ગોઠા અર્પે છે, અથવા અગ્નીષ્ટિકા (અગ્નિવેદી) બનાવે છે, તે અગ્નિના સાન્નિધ્યમાં વસે છે।
Verse 63
अनाथस्याग्निसंस्कारं यः कुर्य्याच्छ्रद्धयान्वितः । अशक्तः प्रेरयेदन्यं सोग्निलोके महीयते
જે શ્રદ્ધાપૂર્વક અનાથ માટે અગ્નિ-સંસ્કાર કરે છે, અથવા અસમર્થ હોય તો બીજાને કરાવે છે, તે અગ્નિલોકમાં સન્માનિત અને મહિમાવાન થાય છે।
Verse 64
अग्निरेको द्विजातीनां निश्श्रेयसकरः परः । गुरुर्देवो व्रतं तीर्थं सर्वमग्निर्विनिश्चितम्
દ્વિજાતિઓ માટે અગ્નિ જ પરમ નિઃશ્રેયસ આપનાર છે. અગ્નિ જ ગુરુ, અગ્નિ જ દેવ; અગ્નિ જ વ્રત અને તીર્થ—નિશ્ચયે સર્વ કંઈ અગ્નિ જ છે।
Verse 65
अपावनानि सर्वाणि वह्निसंसर्गतः क्षणात् । पावनानि भवन्त्येव तस्माद्यः पावकः स्मृतः
અગ્નિના સંસર્ગથી સર્વ અપવિત્ર વસ્તુઓ ક્ષણમાં પવિત્ર બની જાય છે; તેથી અગ્નિ ‘પાવક’—શુદ્ધિકર્તા—રૂપે સ્મરાય છે।
Verse 66
अन्तरात्मा ह्ययं साक्षान्निश्चयो ह्याशुशुक्षणिः । मांसग्रासान्पचेत्कुक्षौ स्त्रीणां नो मांसपेशिकाम्
આ પ્રભુ સాక్షાત્ અંતરાત્મા, સાક્ષી-સ્વરૂપ છે; તેમનો સંકલ્પ ઝડપી અને અચ્યૂત છે. તેઓ ઉદરમાં માંસના ગ્રાસ પચાવે છે; પરંતુ સ્ત્રીઓને ક્યારેય માત્ર ‘માંસનો પિંડ’ સમજી ન જોવું.
Verse 67
तैजसी शाम्भवी मूर्त्तिः प्रत्यक्षा दहनात्मिका । कर्त्री हर्त्री पालयित्री विनैतां किं विलोक्यते
તેજસ્વી શાંભવી મૂર્તિ પ્રત્યક્ષ પ્રગટ છે, દહન-સ્વરૂપિણી. એ જ કર્ત્રી, હર્ત્રી અને પાલયિત્રી છે; તેના દર્શન વિના ખરેખર શું જોવાય?
Verse 68
चित्रभानुरयं साक्षान्नेत्रन्त्रिभुवनेशितुः । अन्धे तमोमये लोके विनैनं कः प्रकाशनः
આ ચિત્રભાનુ સૂર્ય સాక్షાત્ ત્રિભુવનેશ્વરના નેત્ર સમાન છે; તમોમય અંધ જગતમાં તેના વિના પ્રકાશ કોણ આપશે?
Verse 69
धूपप्रदीपनैवेद्यपयोदधिघृतैक्षवम् । एतद्भुक्तं निषेवन्ते सर्वे दिवि दिवौकसः
શિવપૂજામાં ધૂપ, દીપ, નૈવેદ્ય તથા દૂધ, દહીં, ઘી અને ઇક્ષુરસ અર્પણ થાય ત્યારે, સ્વર્ગલોકના સર્વ દેવગણ તે પ્રસાદને દિવ્ય લોકમાં ભોગવે છે।
Frequently Asked Questions
A household is struck by intense grief and fear; Gṛhapati responds not with lamentation but with a theological claim enacted as practice: by worshipping Mṛtyuñjaya and performing Mahākāla japa, one confronts the very principle of death (kāla) under Śiva’s sovereignty.
The chapter codes a Shaiva inner logic: ‘Kāla’ is not merely an external event but a metaphysical constraint; invoking Mṛtyuñjaya/Mahākāla re-situates the practitioner in Śiva’s time-transcending reality. The ‘vow’ (pratijñā) functions as the stabilizing ritual container that converts emotional turbulence (śoka) into focused sādhana.
Mṛtyuñjaya and Mahākāla are central—Śiva as the healer-liberator who overcomes death and as the absolute lord of time. Gṛhapati is also presented as śaṃkarāṃśajaḥ, a Śiva-derived presence that mediates this power into the narrative world.