भोजन-आह्वान-प्रकरणम् — The Episode of Invitation and the Divine Feast
અધ્યાય ૫૨માં શ્રેષ્ઠ પર્વત હિમવાન મહાભોજન માટે સુંદર ભોજન-પ્રાંગણ તૈયાર કરાવે છે. તે શુદ્ધિકરણ, લેપન વગેરે કરાવી સુગંધ અને વિવિધ મંગલ દ્રવ્યો વડે શોભા વધારે છે અને દેવો તથા અન્ય દિવ્ય જનને ‘પોતપોતાના અધિપતિઓ સાથે’ આમંત્રણ આપે છે. આમંત્રણ સાંભળીને ભગવાન (અહીં અચ્યુતરૂપે ઉલ્લેખિત) દેવો અને પરિચારકો સાથે આનંદથી પધારે છે. હિમવાન યથાવિધિ સત્કાર કરી તેમને નિવાસમાં યોગ્ય આસનો પર બેસાડે છે અને નાનાવિધ ભોજન પીરસાવે છે. પછી વિધિવત્ ભોજનની અનુમતિ/ઘોષણા થાય છે; ત્યારબાદ બધા દેવો પંક્તિમાં બેસી હર્ષભર્યા સંવાદ સાથે ભોજન કરે છે અને સદાશિવને સર્વોપરી માન આપે છે. નંદી, ભૃંગી, વીરભદ્ર વગેરે શિવગણો તથા ઇન્દ્ર સહિત લોકપાલોની હાજરીથી আতિથ્ય, ક્રમ અને પ્રાધાન્ય દ્વારા દૈવી વ્યવસ્થા પ્રગટ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । अथ शैलवरस्तात हिमवान्भाग्यसत्तमः । प्राङ्गणं रचयामास भोजनार्थं विचक्षणः
બ્રહ્માએ કહ્યું—પછી, હે પ્રિય, પર્વતશ્રેષ્ઠ હિમવાન—અતિ ભાગ્યવાન—વિવેકપૂર્વક ભોજન માટે પ્રાંગણની વ્યવસ્થા કરવા લાગ્યો।
Verse 2
मार्जनं लेपनं सम्यक्कारयामास तस्य सः । स सुगन्धैरलञ्चक्रे नानावस्तुभिरादरात्
તેણે તેના માટે યોગ્ય રીતે માર্জન અને લેપન કરાવ્યાં; અને આદરપૂર્વક સુગંધિત દ્રવ્યો તથા નાનાવિધ વસ્તુઓથી તેને અલંકૃત કર્યો।
Verse 3
अथ शैलस्सुरान्सर्वानन्यानपि च सेश्वरान् । भोजनायाह्वयामास पुत्रैश्शैलैः परैरपि
ત્યારે શૈલરાજ હિમાલયે સર્વ દેવોને, તેમજ અન્ય દિવ્ય ગણોને તેમના અધિપતિઓ સહિત, ભોજન માટે આમંત્રિત કર્યા; અને પોતાના પુત્રરૂપ અન્ય પર્વતો સાથે પણ।
Verse 4
शैलाह्वानमथाकर्ण्य स प्रभुस्साच्युतो मुने । सर्वैस्सुरादिभिस्तत्र भोजनाय ययौ मुदा
હે મુને, શૈલ (હિમાલય)નું આહ્વાન સાંભળી તે પ્રભુ અચ્યુત (વિષ્ણુ) સર્વ દેવો તથા અન્ય દિવ્યજન સાથે આનંદપૂર્વક ભોજનાર્થે ત્યાં ગયા।
Verse 5
गिरिः प्रभुं च सर्वांस्तान्सुसत्कृत्य यथाविधि । मुदोपवेशयामास सत्पीठेषु गृहान्तरे
પછી ગિરિરાજ (હિમાલય)એ પ્રભુ તથા સૌનું યથાવિધિ ઉત્તમ સન્માન કરીને, આનંદથી તેમને મહેલના આંતરિક ભાગમાં શ્રેષ્ઠ આસનો પર બેસાડ્યા।
Verse 6
नानासुभोज्यवस्तूनि परिविष्य च तत्पुनः । साञ्चलिर्भोजनायाज्ञां चक्रे विज्ञप्तिमानतः
નાનાં પ્રકારનાં ઉત્તમ ભોજ્ય પદાર્થો વારંવાર પીરસીને, સાંચલીએ વિનયપૂર્વક નમ્રતાથી ભોજન આરંભ કરવાની આજ્ઞા તથા વિનંતી કરી।
Verse 7
अथ सम्मानितास्तत्र देवा विष्णुपुरोगमाः । सदाशिवं पुरस्कृत्य बुभुजुस्सकलाश्च ते
પછી ત્યાં યથાવિધિ સન્માનિત થયેલા દેવો, વિષ્ણુના નેતૃત્વમાં, સદાશિવને અગ્રસ્થાને રાખીને, સૌએ સાથે પ્રસાદ ભોજન કર્યું।
Verse 8
तदा सर्वे हि मिलिता ऐकपद्येन सर्वशः । पंक्तिभूताश्च बुभुजु र्विहसन्तः पृथक्पृथक्
ત્યારે બધા જ સર્વ દિશાઓથી આવી એક જ સ્થાને એકત્ર થયા. પંક્તિમાં બેસી, પોતપોતાના સ્થાને, હસતાં-હસતાં આનંદથી ભોજન કરવા લાગ્યા.
Verse 9
नन्दिभृंगिवीरभद्रवीरभद्रगणाः पृथक् । बुभुजुस्ते महाभागाः कुतूहलसमन्विताः
નંદી, ભૃંગી, વીરભદ્ર અને વીરભદ્રના ગણો—પ્રત્યેક પોતપોતાના સ્થાને—ભોગ ગ્રહણ કરવા લાગ્યા. તે મહાભાગ સેવકો કૌતૂહલથી ભરપૂર હતા.
Verse 10
देवास्सेन्द्रा लोकपाला नानाशोभासमन्विताः । बुभुजुस्ते महाभागा नानाहास्यरसैस्सह
ઇન્દ્ર સહિત દેવો અને લોકપાલો નાનાવિધ શોભાથી યુક્ત હતા. તે મહાભાગ વિવિધ હાસ્ય-આનંદરસ સાથે ભોગ ગ્રહણ કરવા લાગ્યા.
Verse 11
सर्वे च मुनयो विप्रा भृग्वाद्या ऋषयस्तथा । बुभुजु प्रीतितस्सर्वे पृथक् पंक्तिगतास्तदा
ત્યારે ભૃગુ વગેરે સર્વ ઋષિ-મુનિઓ અને બ્રાહ્મણ ઋષિઓ પણ, અલગ અલગ પંક્તિમાં બેસીને, આનંદપૂર્વક ભોજન કરવા લાગ્યા।
Verse 12
तथा चण्डीगणास्सर्वे बुभुजुः कृतभाजनाः । कुतूहलं प्रकुर्वन्तो नानाहास्यकरा मुदा
એ જ રીતે ચંડીના સર્વ ગણોએ પણ તૈયાર કરેલી પરોસણી સાથે ભોજન કર્યું. કૌતૂહલથી ભરાઈ, અનેક હાસ્ય-વિનોદ કરતાં તેઓ આનંદિત થયા।
Verse 13
एवन्ते भुक्तवन्तश्चाचम्य सर्वे मुदान्विताः । विश्रामार्थं गताः प्रीत्या विष्ण्वाद्यास्स्वस्वमाश्रमम्
આ રીતે તૃપ્ત થઈ ભોજન કરીને અને આચમન કરીને, બધા આનંદિત થયા. પછી વિષ્ણુ વગેરે સૌ પ્રેમપૂર્વક વિશ્રામ માટે પોતાના પોતાના આશ્રમોમાં ગયા।
Verse 14
मेनाज्ञया स्त्रियस्साध्व्य श्शिवं सम्प्रार्थ्य भक्तितः । गेहे निवासयामासुर्वासाख्ये परमोत्सवे
હે સાધ્વી! મેના ની આજ્ઞાથી તે સ્ત્રીઓએ ભક્તિપૂર્વક શિવને પ્રાર્થના કરીને ‘વાસા’ નામના પરમોત્સવમાં તેમને ઘરમાં નિવાસ કરાવ્યો।
Verse 15
रत्नसिंहासने शम्भुर्मेनादत्ते मनोहरे । सन्निधाय मुदा युक्तो ददृशे वासमन्दिरम्
મેના દ્વારા અપાયેલ મનોહર રત્નસિંહાસન પર બિરાજમાન શંભુ આનંદપૂર્વક નજીક આવ્યા અને પોતાના નિવાસ માટે તૈયાર કરાયેલ વાસમંદિરને નિહાળ્યું।
Verse 16
रत्नप्रदीपशतकैर्ज्वलद्भिर्ज्वलितं श्रिया । रत्नपात्रघटाकीर्णं मुक्तामणिविराजितम्
તે શુભશ્રીથી ઝળહળતું હતું—રત્નોથી બનેલા સૈકડો દીપકોની જ્યોતિથી તેજસ્વી હતું. રત્નપાત્રો અને ઘટોથી ભરેલું, મુક્તા અને મણિઓથી વિરાજમાન હતું.
Verse 17
रत्नदर्प्पणशोभाढ्यं मण्डितं श्वेतचामरैः । मुक्तामणिसुमालाभिर्वेष्टितं परमर्द्धिमत्
તે રત્નદર્પણોની શોભાથી સમૃદ્ધ હતું, શ્વેત ચામરોથી મંડિત હતું. મુક્તા-મણિની સુમાળાઓથી વેષ્ટિત, પરમ ઐશ્વર્યથી પરિપૂર્ણ હતું.
Verse 18
अनूपमम्महादिव्यं विचित्रं सुमनोहरम् । चित्ताह्लादकरं नानारचनारचितस्थलम्
તે અનુપમ, પરમ દિવ્ય, વિચિત્ર અને અતિ મનોહર હતું. તે ચિત્તને આનંદિત કરતું અને તેનું પ્રાંગણ નાનાવિધ કલાત્મક રચનાઓથી સુશોભિત હતું.
Verse 19
शिवदत्तवरस्यैव प्रभावमतुलम्परम् । दर्शयन्तं समुल्लासि शिवलोकाभिधानकम्
ત્યારે શિવે આપેલા વરદાનની અતુલ અને પરમ પ્રભાવશક્તિ દર્શાવતું ‘શિવલોક’ નામે પ્રસિદ્ધ તે ધામ મહાઉલ્લાસથી તેજસ્વી બની ઝળહળ્યું.
Verse 20
नानासुगन्धसद्द्रव्यैर्वासितं सुप्रकाशकम् । चन्दनागुरुसंयुक्तं पुष्पशय्यासमन्वितम्
તે નાનાવિધ ઉત્તમ સુગંધિત દ્રવ્યો વડે સુવાસિત અને અત્યંત પ્રકાશમાન હતું. તેમાં ચંદન અને અગરુની સુગંધ મિશ્રિત હતી તથા તે પુષ્પશય્યા વડે યુક્ત હતું.
Verse 21
नानाचित्रविचित्राढ्यं निर्मितं विश्वकर्म्मणा । रत्नेन्द्रसाररचितैराचितं हारकैर्वरैः
વિશ્વકર્માએ રચેલું તે અનેક અદ્ભુત અને વિવિધ ચિત્ર-વૈવિધ્યથી સમૃદ્ધ હતું, અને રાજરત્નોના પરમ સારથી બનેલા ઉત્તમ હારોથી શોભિત હતું।
Verse 22
कुत्रचित्सुरनिर्माणं वैकुण्ठं सुमनोहरम् । कुत्रचिच्च ब्रह्मलोकं लोकपालपुरं क्वचित्
ક્યાંક દેવતાઓએ રચેલું અતિમનોહર વૈકુંઠ પ્રગટ થતું; ક્યાંક બ્રહ્મલોક; અને ક્યાંક લોકપાલોના નગરો દેખાતા।
Verse 23
कैलासं कुत्रचिद्रम्यं कुत्रचिच्छक्रमन्दिरम् । कुत्रचिच्छिवलोकं च सर्वोपरि विराजितम्
ક્યાંક રમ્ય કૈલાસ ઝળહળતો હતો; ક્યાંક શક્ર (ઇન્દ્ર)નું મંદિર; અને ક્યાંક શિવલોક—સર્વોપરી પરમ વૈભવથી વિરાજમાન હતો।
Verse 24
एतादृशगृहं सर्वदृष्टाश्चर्य्यं महेश्वरः । प्रशंसन् हिमशैलेशं परितुष्टो बभूव ह
આવું ગૃહ—જે સર્વે દૃષ્ટ આશ્ચર્યથી પણ અતિ અદ્ભુત—જોઈ મહેશ્વરે હિમાલયાધીશની પ્રશંસા કરી અને પરમ પ્રસન્ન થયા।
Verse 25
तत्रातिरमणीये च रत्नपर्य्यंक उत्तमे । अशयिष्ट मुदा युक्तो लीलया परमेश्वरः
ત્યાં અતિ રમણીય સ્થાને, ઉત્તમ રત્નજડિત પર્યંક પર પરમેશ્વર આનંદયુક્ત થઈ પોતાની દિવ્ય લીલાથી શયન કરવા લાગ્યા।
Verse 26
हिमाचलश्च स्वभ्रातॄन्भोजयामास कृत्स्नशः । सर्वानन्यांश्च सुप्रीत्या शेषकृत्यं चकार ह
પછી હિમાચલે પોતાના બધા ભાઈઓને પૂરતું ભોજન કરાવ્યું; અને અત્યંત પ્રીતિથી અન્ય સૌનું પણ સન્માન કરીને બાકી રહેલા વિધિકર્મો યથાવિધી કર્યા.
Verse 27
एवं कुर्वति शैलेशे स्वपति प्रेष्ठ ईश्वरे । व्यतीता रजनी सर्वा प्रातःकालो बभूव ह
આ રીતે શૈલેશી (પાર્વતી) પોતાના અનુષ્ઠાનમાં લાગેલી હતી ત્યારે તેમના પ્રિય ઈશ્વર નિદ્રામાં લીન થયા. આખી રાત વીતી ગઈ અને પ્રાતઃકાળ થયો.
Verse 28
अथ प्रभातकाले च धृत्युत्साहपरायणाः । नानाप्रकारवाद्यानि वादयाञ्चक्रिरे जनाः
પછી પ્રભાતકાળે ધૈર્ય અને ઉત્સાહથી પરિપૂર્ણ લોકોએ અનેક પ્રકારનાં વાદ્યો ભક્તિપૂર્વક વગાડવા શરૂ કર્યા।
Verse 29
सर्वे सुरास्समुत्तस्थुर्विष्ण्वाद्यास्सुमुदान्विताः । स्वेष्टं संस्मृत्य देवेशं सज्जिभूतास्ससंभ्रमाः
ત્યારે વિષ્ણુ વગેરે સર્વ દેવતાઓ પરમ હર્ષથી એકસાથે ઊભા થયા. પોતાના ઇષ્ટ દેવ—દેવેશ શિવનું સ્મરણ કરીને તેઓ શ્રદ્ધાભર્યા ઉત્સાહ સાથે તરત જ તૈયાર થયા।
Verse 30
स्ववाहनानि सज्जानि कैलासङ्गन्तुमुत्सुकाः । कृत्वा सम्प्रेषयामासुर्धर्मं शिवसमीपतः
કૈલાસ જવા ઉત્સુક થઈ તેમણે પોતાના-પોતાના વાહનો તૈયાર કર્યા અને પછી ભગવાન શિવની સન્નિધિમાંથી ધર્મને પ્રેષિત કર્યો।
Verse 31
वासगेहमथागत्य धर्मो नारायणाज्ञया । उवाच शंकरं योगी योगीशं समयोचितम्
પછી નારાયણની આજ્ઞાથી ધર્મદેવ નિવાસગૃહે આવી, યોગીઓના ઈશ્વર શંકરને પ્રસંગોચિત વચન બોલ્યા।
Verse 32
धर्म उवाच । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रन्ते भव नः प्रमथाधिप । जनावासं समागच्छ कृतार्थं कुरु तत्र तान्
ધર્મે કહ્યું—“ઉઠો, ઊઠો, હે કલ્યાણમય! અમારા માટે, હે પ્રમથાધિપ, પ્રગટ થાઓ. જનાવાસે આવો અને ત્યાં સૌને કૃતાર્થ કરો.”
Verse 33
ब्रह्मोवाच । इति धर्मवचः श्रुत्वा विजहास महेश्वरः । ददर्श कृपया दृष्ट्या तल्पमुज्झाञ्चकार ह
બ્રહ્માએ કહ્યું—ધર્મના વચનો સાંભળી મહેશ્વર હસ્યા. પછી કરુણાભરી દૃષ્ટિથી જોઈ મહાદેવે શય્યા ત્યજીને ઊભા થયા।
Verse 34
उवाच विहसन् धर्म त्वमग्रे गच्छ तत्र ह । अहमप्यागमिष्यामि द्रुतमेव न संशयः
હસતાં તેમણે કહ્યું—હે ધર્મ, તું ત્યાં પહેલાં જા; હું પણ ત્વરિત જ આવીશ, તેમાં સંશય નથી।
Verse 35
ब्रह्मोवाच । इत्युक्तश्शंकरेणाथ जनावासं जगाम सः । स्वयङ्गन्तुमना आसीत्तत्र शम्भुरपि प्रभुः
બ્રહ્માએ કહ્યું—શંકરે એમ કહ્યે પછી તે જનાવાસ તરફ ગયો. અને સર્વાધિપતિ પ્રભુ શંભુ પણ સ્વયં ત્યાં જવા નિશ્ચયવાન થયા।
Verse 37
अथ शंम्भुर्भवाचारी प्रातःकृत्यं विधाय च । मेनामान्त्र्य कुध्रं च जनावासं जगाम सः
પછી વ્રતાચાર મુજબ વર્તન કરનાર શંભુએ પ્રાતઃકૃત્ય પૂર્ણ કર્યું; અને મેના તથા કુધ્રાને આદરપૂર્વક વિદાય લઈને તે જનાવાસ તરફ ગયા।
Verse 38
महोत्सवस्तदा चासीद्वेदध्वनिरभून्मुने । वाद्यानि वादयामासुर्जनाश्चातुर्विधानि च
હે મુને, તે સમયે મહોત્સવ હતો; વેદપાઠનો ધ્વનિ ઉઠ્યો. ચારેય વર્ણના લોકો પણ વાદ્યો વગાડતા હતા।
Verse 39
शम्भुरागत्य स्वस्थानं ववन्दे च मुनींस्तदा । हरिं च मां भवाचारात् वन्दितोऽभूत्सुरादिभिः
પછી શંભુ પોતાના ધામમાં આવીને તે મુનિઓને વંદન કર્યા. યોગ્ય આચાર મુજબ તેમણે હરિને પણ નમન કર્યું; અને હું પણ દેવતાઓ વગેરે દ્વારા વિધિવત્ પૂજિત થયો।
Verse 40
जयशब्दो बभूवाथ नमश्शब्दस्तथैव च । वेदध्वनिश्च शुभदो महाकोलाहलोऽभवत्
ત્યારે “જય જય” નો જયઘોષ ઊઠ્યો અને તેમ જ “નમઃ” નો શબ્દ પણ ગુંજ્યો. વેદોની શુભ ધ્વનિ પ્રતિધ્વનિત થઈ અને મહાન્, દિવ્ય કોલાહલ થયો.
Verse 52
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे वरवर्गभोजनशिवशयनवर्णनं नाम द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના દ્વિતીય ભાગ રુદ્રસંહિતાના તૃતીય વિભાગ પાર્વતીખંડમાં “વરવર્ગભોજન તથા શિવશયનવર્ણન” નામનો બાવનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Frequently Asked Questions
Himavān organizes and hosts a formal divine feast: he prepares the venue, invites the gods and their lords, receives them properly, seats them, serves many foods, and the assembly dines with Sadāśiva placed in highest honor.
The narrative encodes cosmic hierarchy and unity through social ritual: honoring Sadāśiva first signals Shaiva supremacy, while shared भोजन (food) and orderly seating dramatize harmony, dharma, and auspiciousness as lived theology.
Viṣṇu/Acyuta among the leading devas, Sadāśiva as the honored foremost, Indra and the lokapālas, and Śiva’s gaṇas—Nandin, Bhṛṅgin, Vīrabhadra and associated gaṇas—each participating distinctly in the communal meal.