कामभस्म-प्रार्थना: रत्याः शङ्करं प्रति विनयः / Rati’s Supplication to Śaṅkara regarding Kāma’s Ashes
અધ્યાય ૫૧ શિવ–પાર્વતીના વિવાહોત્સવની શુભ પૃષ્ઠભૂમિમાં યાચના અને અનુગ્રહનો પ્રસંગ રજૂ કરે છે. બ્રહ્મા આ ક્ષણને અનુકૂળ સમય કહીને દર્શાવે છે, ત્યારબાદ રતિ શંકર સમક્ષ વિધિવત્ વિલાપ અને તત્ત્વસભર તર્ક સાથે વિનંતી કરે છે—(૧) પોતાનો ધર્મ અને જીવનયાત્રા, (૨) સર્વત્ર ઉત્સવ વચ્ચે તેના એકલાં શોકની અસંગતિ, (૩) ત્રિલોકમાં શિવની અનન્ય સર્વશક્તિમત્તા. તે ભસ્મસાત થયેલા પતિ કામદેવના પુનઃસ્થાપનની સ્પષ્ટ પ્રાર્થના કરે છે. અહીં દયા-કરુણા અને શિવના સ્વોક્ત સત્યના પાલન પર ભાર છે, જે કરુણામય નિવારણ સૂચવે છે. અંતે રતિ કામભસ્મ શંકર સમક્ષ મૂકી રડે છે; આ ભસ્મ આગળના પુનર્જીવન અને કામના ધર્મસંગત પુનઃસમાવેશનું કેન્દ્ર બને છે।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । तस्मिन्नवसरे ज्ञात्वानुकूलं समयं रतिः । सुप्रसन्ना च तम्प्राह शङ्करं दीनवत्सलम्
બ્રહ્માએ કહ્યું—તે સમયે અનુકૂળ સમય જાણીને અત્યંત પ્રસન્ન રતિએ દીનવત્સલ શંકરને કહ્યું।
Verse 2
रतिरुवाच । गृहीत्वा पार्वतीं प्राप्तं सौभाग्यमतिदुर्लभम् । किमर्थं प्राणनाथो मे निस्स्वार्थं भस्मसात्कृतः
રતિએ કહ્યું—પાર્વતીને સ્વીકારી તમે અતિ દુર્લભ સૌભાગ્ય મેળવ્યું; તો પછી મારા પ્રાણનાથ, નિઃસ્વાર્થ હોવા છતાં, શા માટે ભસ્મીભૂત થયા?
Verse 3
जीवयात्रा पतिं मे हि कामव्या पारमात्मनि । कुरु दूरं च सन्तापं समविश्लेषहेतुकम्
હે પરમાત્મન્! મારી જીવનયાત્રાનો આધાર એવા મારા પતિ કામદેવ અંગે મારી ઇચ્છા પૂર્ણ કરો; અને વિયોગથી ઉપજતો સંતાપ દૂર કરો।
Verse 4
विवाहोत्सव एतस्मिन् सुखिनो निखिला जनाः । अहमेका महेशान दुःखिनी स्वपतिम्विना
આ વિવાહોત્સવમાં બધા જ લોકો સુખી છે; પરંતુ હે મહેશાન, હું એકલી જ સ્વપતિ વિના દુઃખી છું।
Verse 5
सनाथां कुरु मान्देव प्रसन्नो भव शङ्कर । स्वोक्तं सत्यम्विधेहि त्वं दीनबन्धो पर प्रभो
હે દેવ! મને સનાથ કરો; પ્રસન્ન થાઓ, હે શંકર. તમે પોતે કહેલું વચન સત્ય કરીને પૂર્ણ કરો—હે દીનબંધુ, હે પરપ્રભુ.
Verse 6
त्वाम्विना कस्समर्थोत्र त्रैलोक्ये सचराचरे । नाशने मम दुःखस्य ज्ञात्वेति करुणां कुरु
તમારા વિના આ ચરાચર ત્રિલોકમાં કોણ સમર્થ છે? આ જાણીને મારા દુઃખનો નાશ કરો; કરુણા કરો.
Verse 7
सोत्सवे स्वविवाहेऽस्मिन्सर्वानन्द प्रदायिनी । सोत्सवामपि मां नाथ कुरु दीनकृपाकर
અમારા પોતાના વિવાહના આ મહોત્સવમાં—જે સર્વને પરમાનંદ આપનાર છે—હે નાથ, દીનો પર કૃપા કરનાર, મને પણ તે શુભ ઉત્સવમાં ભાગીદાર કરજો।
Verse 8
जीविते मम नाथे हि पार्वत्या प्रियया सह । सुविहारः प्रपूर्णश्च भविष्यति न संशयः
મારા નાથ જીવિત રહેશે ત્યાં સુધી, પ્રિય પાર્વતી સાથે આપણો શુભ અને આનંદમય જીવનવિહાર પૂર્ણરૂપે સિદ્ધ થશે—એમાં શંકા નથી।
Verse 9
सर्वं कर्तुं समर्थोसि यतस्त्वं परमेश्वरः । किम्बहूक्त्यात्र सर्वेश जीवयाशु पतिं मम
તમે સર્વ કરવાને સમર્થ છો, કારણ કે તમે પરમેશ્વર છો. અહીં બહુ કહેવું શું, હે સર્વેશ્વર—મારા પતિને તત્કાળ જીવિત કરો।
Verse 10
ब्रह्मोवाच । तदित्युक्त्वा कामभस्म ददौ सग्रन्धिबन्धनम् । रुरोद पुरतश्शम्भोर्नाथ नाथेत्युदीर्य्य च
બ્રહ્માએ કહ્યું—એવું કહી તેણે ગાંઠ બાંધેલી ગાંઠડી સહિત કામદેવની ભસ્મ (તેણે) આપી. પછી શંભુના સમક્ષ ઊભી રહી ‘નાથ! નાથ!’ એમ વારંવાર બોલતી રડવા લાગી।
Verse 11
रतिरोदनमाकर्ण्य सरस्वत्यादयः स्त्रियः । रुरुदुस्सकला देव्यः प्रोचुर्दीनतरं वचः
રતિનું રોદન સાંભળી સરસ્વતી આદિ સર્વ દેવીઓ રડી પડ્યાં અને વધુ દીન બની કરુણ વચનો બોલ્યાં।
Verse 12
देव्य ऊचुः । भक्तवत्सलनामा त्वं दीनबन्धुर्दयानिधिः । काम जीवय सोत्साहां रति कुरु नमोऽस्तु ते
દેવીઓ બોલ્યાં—તમે ભક્તવત્સલ નામે પ્રસિદ્ધ, દીનોના બંધુ અને દયાનિધિ છો. કામને જીવિત કરો અને રતિને ઉત્સાહ-આનંદ આપો; તમને નમસ્કાર।
Verse 13
ब्रह्मोवाच । इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रसन्नोऽभून्महेश्वरः । कृपादृष्टिं चकाराशु करुणासागरः प्रभुः
બ્રહ્માએ કહ્યું—એ વચન સાંભળી મહેશ્વર પ્રસન્ન થયા. કરુણાસાગર પ્રભુએ તરત જ કૃપાદૃષ્ટિ પાથરી।
Verse 14
सुधादृष्ट्या शूलभृतो भस्मतो निर्गतः स्मरः । तद्रूपवेषचिह्नात्मा सुन्दरोद्भुतमूर्तिमान्
ત્રિશૂલધારી શિવની અમૃતસમાન કૃપાદૃષ્ટિથી સ્મર (કામદેવ) ભસ્મમાંથી ફરી પ્રગટ થયો. એ જ રૂપ, વેશ અને ચિહ્ન ધારણ કરીને તે અદ્ભુત સુંદર દેહવાળો બન્યો.
Verse 15
तद्रूपश्च तदाकारसंस्मितं सधनुश्शरम् । दृष्ट्वा पतिं रतिस्तं च प्रणनाम महेश्वरम्
પોતાના પતિને એ જ રૂપમાં—એ જ આકાર, મંદ સ્મિત, અને ધનુષ્ય-બાણ ધારણ કરેલા—જોઈ રતિએ ભક્તિપૂર્વક મહેશ્વરને પ્રણામ કર્યો.
Verse 16
कृतार्थाभूच्छिवं देवं तुष्टाव च कृताञ्जलिः । प्राणनाथप्रदं पत्या जीवितेन पुनःपुनः
કૃતાર્થ થઈ તે કૃતાંજલિ બની દેવાધિદેવ શિવની વારંવાર સ્તુતિ કરવા લાગી. પ્રાણનાથને પુનઃ આપનાર એવા પ્રભુને, પતિહિતાર્થે જાણે પોતાનું જીવન જ ભક્તિથી અર્પણ કરતી હતી.
Verse 17
कामस्य स्तुतिमाकर्ण्य सनारीकस्य शङ्करः । प्रसन्नोऽभवदत्यंतमुवाच करुणार्द्रधीः
સનારીકા સહિત કામદેવની સ્તુતિ સાંભળી શંકર અત્યંત પ્રસન્ન થયા. કરુણાથી દ્રવિત ચિત્તે તેમણે વચન કહ્યું.
Verse 18
शङ्कर उवाच । प्रसन्नोहं तव स्तुत्या सनारीकस्य चित्तज । स्वयंभव वरम्बूहि वाञ्छितं तद्ददामि ते
શંકર બોલ્યા—હે સનારીકાના ચિત્તજ! તારી સ્તુતિથી હું પ્રસન્ન છું. હે સ્વયંભવ, જે વર ઇચ્છે તે કહો; તે ઇચ્છિત દાન હું તને આપું છું.
Verse 19
ब्रह्मोवाच । इति शम्भुवचः श्रुत्वा महानदन्स्स्मरस्ततः । उवाच साञ्जलिर्नम्रो गद्गदाक्षरया गिरा
બ્રહ્મા બોલ્યા—શંભુના વચન સાંભળી સ્મર અત્યંત આનંદિત થયો. તે કરજોડે વિનમ્ર બની, ભાવથી ગદગદ વાણીમાં બોલ્યો.
Verse 20
काम उवाच । देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो । यदि प्रसन्नस्सर्वेशः ममानन्दकरो भव
કામે કહ્યું— હે દેવોના દેવ મહાદેવ, હે કરુણાસાગર પ્રભુ! જો તમે સર્વેશ્વર પ્રસન્ન હો, તો મારા માટે આનંદદાતા બનો।
Verse 21
क्षमस्व मेऽपराधं हि यत्कृतश्च पुरा प्रभो । स्वजनेषु पराम्प्रीतिं भक्तिन्देहि स्वपादयोः
હે પ્રભુ, મેં પૂર્વે કરેલો અપરાધ ક્ષમા કરો. તમારા ભક્તજનો પ્રત્યે મને પરમ પ્રીતિ આપો અને તમારા પવિત્ર ચરણોમાં ભક્તિ દાન કરો।
Verse 22
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य स्मरवचः प्रसन्नः परमेश्वरः । ॐ मित्युक्त्वाऽब्रवीत्तं वै विहसन्करुणानिधिः
બ્રહ્માએ કહ્યું—સ્મર (કામદેવ)નાં વચનો સાંભળી પરમેશ્વર પ્રસન્ન થયા. કરુણાસાગર પ્રભુ હસતાં હસતાં ‘ૐ’ કહીને તેને બોલ્યા.
Verse 23
ईश्वर उवाच । हे कामाहं प्रसन्नोऽस्मि भयन्त्यज महामते । गच्छ विष्णुसमीपञ्च बहिस्थाने स्थितो भव
ઈશ્વરે કહ્યું—હે કામ! હું તારા પર પ્રસન્ન છું; હે મહામતિ, ભય ત્યજ. વિષ્ણુના સાન્નિધ્યે જા અને બહારના સ્થાને સ્થિત રહેજે.
Verse 24
ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा शिरसा नत्वा परिक्रम्य स्तुवन्विभुम् । बहिर्गत्वा हरिन्देवान्प्रणम्य समुपास्त सः
બ્રહ્માએ કહ્યું—એ સાંભળી તેણે મસ્તક નમાવી પ્રણામ કર્યો, વિભુની સ્તુતિ કરતાં પ્રદક્ષિણા કરી. પછી બહાર જઈ હરિ (વિષ્ણુ) આદિ દેવોને સાષ્ટાંગ નમસ્કાર કરીને ભક્તિપૂર્વક ઉપાસનામાં ઊભો રહ્યો.
Verse 25
कामं सम्भाष्य देवाश्च ददुस्तस्मै शुभाशिषम् । विष्ण्वादयः प्रसन्नास्ते प्रोचुः स्मृत्वा शिवं हृदि
કામ સાથે સંવાદ કરીને દેવોએ તેને શુભ આશીર્વાદ આપ્યા; પ્રસન્ન વિષ્ણુ આદિએ હૃદયમાં શિવનું સ્મરણ કરીને તેને કહ્યું।
Verse 26
देवा ऊचुः । धन्यस्त्वं स्मर सन्दग्धः शिवेनानुग्रहीकृतः । जीवयामास सत्त्वांशकृपादृष्ट्या खिलेश्वरः
દેવોએ કહ્યું—હે સ્મર (કામ)! દગ્ધ થયો છતાં તું ધન્ય છે, કારણ કે શિવે તારા પર અનુગ્રહ કર્યો છે. કરુણાદૃષ્ટિથી સત્ત્વાંશ આપીને અખિલેશ્વરે તને ફરી જીવિત કર્યો.
Verse 27
सुखदुःखदो न चान्योऽस्ति यतस्स्वकृतभृक् पुमान् । काले रक्षा विवाहश्च निषेकः केन वार्यते
સુખ-દુઃખ આપનાર બીજો કોઈ નથી; મનુષ્ય પોતાના કરેલા કર્મનું ફળ જ ભોગવે છે. નિર્ધારિત સમય આવે ત્યારે રક્ષા, વિવાહ અને સંતાનોત્પત્તિને કોણ અટકાવી શકે?
Verse 28
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा ते च सम्मान्य तं सुखेनामरास्तदा । सन्तस्थुस्तत्र विष्ण्वाद्यास्सर्वे लब्धमनोरथाः
બ્રહ્માએ કહ્યું—આમ કહી દેવોએ ત્યારે આનંદથી તેનું સન્માન કર્યું; અને ત્યાં વિષ્ણુ વગેરે સર્વે પોતાનો મનોભાવ પૂર્ણ થતાં સ્થિર રહ્યા.
Verse 29
सोपि प्रमुदितस्तत्र समुवास शिवाज्ञया । जयशब्दो नमश्शब्दस्साधुशब्दो बभूव ह
તે પણ આનંદિત થઈ શિવની આજ્ઞાથી ત્યાં જ રહ્યો. ત્યારે ત્યાં ‘જય!’, ‘નમઃ!’ અને ‘સાધુ!’ એવા ઘોષ ઉઠ્યા.
Verse 30
ततश्शम्भुर्वासगेहे वामे संस्थाप्य पार्वतीम् । मिष्टान्नं भोजयामास तं च सा च मुदान्विता
પછી શંભુએ પોતાના નિવાસગૃહમાં પાર્વતીને ડાબી બાજુ બેસાડી મીઠું અન્ન ભોજન કરાવ્યું; અને તે પણ આનંદપૂર્વક તેને ગ્રહણ કરવા લાગી।
Verse 31
अथ शम्भुर्भवाचारी तत्र कृत्यम्विधाय तत् । मेनामामंत्र्य शैलं च जनवासं जगाम सः
પછી ભવાચારનું પાલન કરનાર શંભુએ ત્યાં કર્તવ્ય કર્મ પૂર્ણ કર્યું. મેના દેવી અને શૈલરાજ (હિમાલય)ને વિદાય આપી, તે જનવાસસ્થાન તરફ પ્રસ્થાન કર્યો।
Verse 32
महोत्सवस्तदा चासीद्वेदध्वनिरभून्मुने । वाद्यानि वादयामासुर्जनाश्चतुर्विधानि च
હે મુને, તે સમયે મહોત્સવ થયો; વેદપાઠનો ગુંજતો ધ્વનિ આકાશમાં વ્યાપી ગયો. ચારેય વર્ણના લોકો વાદ્યો વગાડતા પૂર્ણ વૈભવથી ઉત્સવ ઉજવવા લાગ્યા.
Verse 33
शम्भुरागत्य स्वस्थानं ववन्दे च मुनींस्तदा । हरिं च मां भवाचाराद्वन्दितोऽभूत्सुरादिभिः
પછી શંભુ પોતાના ધામે પરત આવી તે મુનિઓને પ્રણામ કરવા લાગ્યા. દેવાચાર મુજબ હરિ અને હું પણ દેવતાઓ આદિ દ્વારા યોગ્ય રીતે વંદિત-પૂજિત બન્યાં.
Verse 34
जयशब्दो बभूवाथ नम श्शब्दस्तथैव च । वेदध्वनिश्च शुभदः सर्वविघ्नविदारणः
પછી “જય”નો જયઘોષ થયો અને તેમ જ “નમઃ”નો ઉચ્ચાર પણ થયો. શુભદ વેદધ્વનિ પ્રગટ થઈ, જે સર્વ દિશામાંના સર્વ વિઘ્નોને વિદારિત કરે છે.
Verse 35
अथ विष्णुरहं शक्रस्सर्वे देवाश्च सर्षयः । सिद्धा उपसुरा नागास्तुष्टुवुस्ते पृथक्पृथक्
પછી વિષ્ણુ, હું (બ્રહ્મા) અને શક્ર (ઇન્દ્ર)—ઋષિઓ સહિત સર્વ દેવતાઓ—તથા સિદ્ધો, ઉપસુરો અને નાગો—બધાએ પોતપોતાની રીતે તેમની સ્તુતિ કરી।
Verse 36
देवा ऊचुः । जय शम्भोऽखिलाधार जय नाम महेश्वर । जय रुद्र महादेव जय विश्व म्भर प्रभो
દેવોએ કહ્યું—જય હો, હે શંભુ, અખિલનો આધાર! જય હો, હે મહેશ્વર, પાવન નામથી પ્રસિદ્ધ! જય હો, હે રુદ્ર મહાદેવ! જય હો, હે પ્રભુ, વિશ્વને ધારણ કરનાર!
Verse 37
जय कालीपते स्वामिञ्जयानन्दप्रवर्धक । जय त्र्यम्बक सर्वेश जय मायापते विभो
જય હો, હે સ્વામી, કાળના અધિપતિ! જય હો, હે આનંદવર્ધક! જય હો, હે ત્ર્યંબક, સર્વેશ્વર! જય હો, હે વિભુ, માયાપતિ!
Verse 38
जय निर्गुण निष्काम कारणातीत सर्वग । जय लीलाखिलाधार धृतरूप नमोऽस्तु ते
જય હો, હે નિર્ગુણ, નિષ્કામ, કારણાતીત, સર્વવ્યાપી પ્રભુ! જય હો, હે લીલાથી અખિલ જગતના આધાર, સ્વઇચ્છાએ રૂપ ધારણ કરનાર—તમને નમસ્કાર।
Verse 39
जय स्वभक्तसत्कामप्रदेश करुणाकर । जय सानन्दसद्रूप जय मायागुणाकृते
જય હો, હે કરુણાકર, જે પોતાના ભક્તોની સત્ય અને શુદ્ધ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરે છે! જય હો, હે આનંદમય સત્સ્વરૂપ! જય હો, હે માયાના ગુણોથી લોકહિતાર્થે રૂપ-કાર્ય ધારણ કરનાર, છતાં બંધનાતીત ઈશ્વર।
Verse 40
जयोग्र मृड सर्वात्मन् दीनबन्धो दयानिधे । जयाविकार मायेश वाङ्मनोतीतविग्रह
જય હો, હે શ્રેષ્ઠ! હે મૃડ, હે સર્વાત્મન! હે દીનબંધુ, હે દયાનિધિ—જય હો. હે અવિકાર, હે માયેશ, જેમનું સ્વરૂપ વાણી અને મનથી પરે છે—જય હો.
Verse 41
ब्रह्मोवाच । इति स्तुत्वा महेशानं गिरिजानायकम्प्रभुम् । सिषेविरे परप्रीत्या विष्ण्वाद्यास्ते यथोचितम्
બ્રહ્માએ કહ્યું—આ રીતે મહેશાન, ગિરિજાના નાયક પ્રભુની સ્તુતિ કરીને વિષ્ણુ વગેરે સર્વ દેવતાઓ પરમ પ્રીતિથી યથોચિત રીતે તેમની સેવા કરવા લાગ્યા।
Verse 42
अथ शम्भुर्महेशानो लीलात्ततनुरीश्वरः । ददौ मानवरन्तेषां सर्वेषान्तत्र नारद
ત્યારે મહેશ્વર શંભુ—દિવ્ય લીલાથી રૂપ ધારણ કરનાર ઈશ્વર—એ ત્યાં ઉપાસનામાં રત સર્વ માનવભક્તોને તે પ્રસાદ/વર અર્પણ કર્યો, હે નારદ।
Verse 43
विष्ण्वाद्यास्तेऽखिलास्तात प्राप्याज्ञाम्परमेशितुः । अतिहृष्टाः प्रसन्नास्याः स्वस्थानञ्जग्मुरादृताः
હે પ્રિય, વિષ્ણુ વગેરે સૌએ પરમેશ્વરની આજ્ઞા પ્રાપ્ત કરી અત્યંત હર્ષિત થયા; પ્રસન્ન મુખે, આદરપૂર્વક પોતાના-પોતાના ધામે પ્રસ્થાન કર્યું।
Verse 51
इति श्रीशिवमहापुराणे ब्रह्मनारदसम्वादे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे कामसंजीवनवर्णनं नामैकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણમાં બ્રહ્મા-નારદ સંવાદમાં, દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના તૃતીય પાર્વતીખંડમાં ‘કામસંજીવનવર્ણન’ નામનો એકાવનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Frequently Asked Questions
Rati approaches Śiva during Śiva–Pārvatī’s wedding celebrations and pleads for the restoration of her husband Kāma, presenting his ashes as the material sign of his destruction.
The episode frames desire (kāma) not merely as a disruptive force but as an energy that can be re-sanctioned through divine governance; ashes symbolize dissolution, while Śiva’s grace signifies reconstitution of function within dharma.
Śiva is highlighted as Parameśvara (all-powerful, compassionate), while Rati embodies bhakti through lament and petition; the wedding context foregrounds auspicious śakti–śiva union as the cosmic setting for restoration.