वैवाहिकानुष्ठानसमापनं दानप्रशंसा च / Completion of Wedding Rites and Praise of Gifts (Dāna)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । ततश्चाहं मुनिगणैश्शेषकृत्यं शिवाज्ञया । अकार्षं नारद प्रीत्या शिवाशिवविवाहतः

બ્રહ્માએ કહ્યું— ત્યારબાદ શિવની આજ્ઞાથી મેં મુનિગણો સાથે બાકી રહેલા વિધિકર્મો કર્યા. હે નારદ, શિવા અને શિવના મંગલ વિવાહને કારણે મેં તે આનંદથી કર્યું.

Verse 2

तयोश्शिरोऽभिषेकश्च बभूवादरतस्ततः । ध्रुवस्यदर्शनं विप्राः कारयामासुरादरात

ત્યારબાદ શ્રદ્ધાપૂર્વક તેમના શિરોઽભિષેકનો વિધિ થયો. પછી, હે બ્રાહ્મણો, તેમણે મહાભક્તિથી ધ્રુવના શુભ દર્શનની વ્યવસ્થા કરાવી.

Verse 3

हृदयालम्भनं कर्म बभूव तदनन्तरम् । स्वस्तिपाठश्च विप्रेन्द्र महोत्सवपुरस्सरः

તત્ક્ષણે હૃદયને આનંદિત કરનાર વિધિ સંપન્ન થયો. પછી, હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ, મહોત્સવના પૂર્વાંગ રૂપે સ્વસ્તિપાઠ કરવામાં આવ્યો.

Verse 4

शिवाशिरसि सिन्दूरं ददौ शम्भुर्द्विजाज्ञया । तदानीं गिरिजाभिख्याद्भुतावर्ण्या बभूव ह

દ્વિજની આજ્ઞાથી શંભુએ શિવાના મસ્તક પર સિંદૂર અર્પણ કર્યું. તે જ ક્ષણે ગિરિજા અદ્ભુત તેજથી દીપ્ત થઈ; તેની શોભા વર્ણનાતીત બની.

Verse 5

ततो विप्राज्ञया तौ द्वावेकासनसमास्थितौ । लेभाते परमां शोभां भक्तचित्त मुदावहाम्

પછી વિપ્રની આજ્ઞાથી તે બંને એક જ આસન પર સાથે બેઠા. તેમણે પરમ શોભા પ્રાપ્ત કરી, જે ભક્તોના ચિત્તને આનંદ આપનારી હતી.

Verse 6

ततः स्वस्थानमागत्य संस्रवप्राशनं मुदा । चक्रतुस्तौ निदेशान्मेऽद्भुतलीलाकरौ मुने

પછી તે બંને પોતાના સ્થાને પાછા આવી, મારા આદેશ અનુસાર, આનંદથી સંસ્રવ (પ્રસાદ-શેષ)નું પાન કરવા લાગ્યા. હે મુને, તેઓ અદ્ભુત દિવ્ય લીલાકાર હતા.

Verse 7

इत्थं निवृत्ते विधिवद्याज्ञे वैवाहिके शिवः । ब्रह्मणे पूर्णपात्रं मे ददौ लोककृते प्रभुः

આ રીતે વિધિપૂર્વક વૈવાહિક યજ્ઞ પૂર્ણ થતાં, લોકહિત કરનાર પ્રભુ શિવે મારી તરફથી બ્રહ્માને પૂર્ણ ભરેલું પાત્ર દાનરૂપે આપ્યું.

Verse 8

गोदानं विधिवच्छम्भुराचार्याय ददौ ततः । महादानानि च प्रीत्या यानि मङ्गलदानि वै

ત્યારબાદ શંભુએ વિધિપૂર્વક આચાર્યને ગોદાન આપ્યું; અને પ્રીતિભક્તિથી મહાદાન—એ મંગલદાયક દાનો પણ—અર્પણ કર્યા.

Verse 9

ततश्शतसुवर्णं च विप्रेभ्यस्स ददौ पृथक् । बहुभ्यो रत्नकोटीश्च नानाद्रव्याण्यनेकशः

ત્યારબાદ તેણે બ્રાહ્મણોને અલગ અલગ રીતે સો સોનાની મુદ્રાઓ દાનમાં આપી. અને ઘણાંને રત્નોની કરોડો તથા નાનાવિધ દ્રવ્યો બહુ પ્રમાણમાં અર્પણ કર્યા.

Verse 10

तदानीममरास्सर्वे परे जीवाश्चराचराः । मुमुदुश्चेतसातीव जयध्वनिः

એ જ સમયે સર્વ અમર દેવો તથા અન્ય સર્વ ચરાચર જીવો હૃદયથી અત્યંત આનંદિત થયા, અને ‘જય’નો ગર્જનાભર્યો નાદ ઊઠ્યો.

Verse 11

मङ्गलध्वनिगानश्च बभूव बहु सर्वतः । वाद्यध्वनिरभूद्रम्यो सर्वानन्दप्रवर्द्धनः

સર્વત્ર બહુ પ્રમાણમાં મંગલગીતો અને ઉત્સવધ્વનિ ઊઠ્યા. વાદ્યોનો રમ્ય નાદ સૌનો આનંદ વધારતો થયો.

Verse 12

हरिर्मयाथ देवाश्च मुनयश्चापरेऽखिलाः । गिरिमामन्त्र्य सुप्रीत्या स्वस्थानम्प्रययुर्द्रुतम्

પછી હરિ (વિષ્ણુ), હું, તથા અન્ય સર્વ દેવો અને મુનિઓ—ગિરિરાજ (હિમાલય)ને પ્રેમપૂર્વક વિદાય આપી—ઝડપથી પોતાના-પોતાના ધામે ગયા.

Verse 13

तदानीं शैलनगरे स्त्रियश्च मुदिता वरम् । शिवाशिवौ समानीय ययुः कुह वरालयम्

ત્યારે શૈલનગરની સ્ત્રીઓ અત્યંત આનંદિત થઈ શિવ-શિવાને એકત્ર લાવી, શોભન વરાલય (વિવાહ-નિવાસ) તરફ ગઈ.

Verse 14

लौकिकाचारमाजह्रुस्ताः स्त्रियस्तत्र चादृताः । महोत्साहो बभूवाथ सर्वतः प्रमुदावहः

ત્યાં તે સ્ત્રીઓએ લોકાચાર અપનાવ્યો અને તેમનું યથોચિત સન્માન થયું. ત્યારબાદ સર્વત્ર મહાન ઉત્સાહ ઊભો થયો, જે ચારે તરફ આનંદ લાવનાર હતો.

Verse 15

अथ तास्तौ समानीय दम्पती जनशंकरौ । वासालयम्महादिव्यं भवाचारं व्यधुर्मुदा

પછી જનમંગલકારી શિવ–પાર્વતી દંપતીને ત્યાં લાવવામાં આવ્યા. તેમણે આનંદથી અતિ દિવ્ય નિવાસની વ્યવસ્થા કરી અને ભવ (શિવ)ને યોગ્ય પવિત્ર આચારની સ્થાપના કરી.

Verse 16

अथो समीपमागत्य शैलेन्द्रनगरस्त्रियः । निर्वृत्य मङ्गलं कर्म प्रापयन्दम्पती गृहम्

પછી શૈલેન્દ્રનગરની સ્ત્રીઓ નજીક આવી; તેમણે વિધિપૂર્વક મંગલકર્મ પૂર્ણ કરીને તે દિવ્ય દંપતીને સાથે લઈ ગૃહે પહોંચાડ્યા.

Verse 17

कृत्वा जयध्वनिं चक्रुर्ग्रन्थिनिर्मोचनादिकम् । सस्मितास्सकटाक्षाश्च पुलकाञ्चितविग्रहाः

તેઓએ જયઘોષ કર્યો અને ગ્રંથિ-વિમોચન વગેરે મંગલાચાર કર્યા. સ્મિતભર્યા ચહેરે, કટાક્ષ વિનિમય કરતાં, રોમાંચિત દેહથી આનંદિત થયા.

Verse 18

वासगेहं सम्प्रविश्य मुमुहुः कामिनीवराः । प्रसंशन्त्यस्स्वभाग्यानि पश्यन्तः परमेश्वरम्

નિવાસગૃહમાં પ્રવેશતાં જ તે ઉત્તમ સ્ત્રીઓ પરમાનંદથી વિહ્વળ થઈ ગઈ. પરમેશ્વર (શિવ)ના દર્શન કરીને તેમણે પોતાના સૌભાગ્યની પ્રશંસા કરી.

Verse 19

महासुरूपवेषश्च सर्व लावण्यसंयुतम् । नवीनयौवनस्थञ्च कामिनीचित्तमोहनम्

તે અતિ સુંદર રૂપ અને વેશમાં પ્રગટ થયો, સર્વ લાવણ્યથી યુક્ત. નવીન યૌવનમાં સ્થિત, તે કામિનીઓના ચિત્તને મોહી લે એવો હતો.

Verse 20

ईषद्धास्यप्रसन्नास्यं सकटाक्षं सुसुन्दरम् । सुसूक्ष्मवासो बिभ्राणं नानारत्न विभूषितम्

તેઓ અત્યંત સુંદર પ્રગટ થયા—મુખ પર મંદ હાસ્યની પ્રસન્નતા, નેત્રોમાં મનોહર કટાક્ષ; અતિ સૂક્ષ્મ વસ્ત્ર ધારણ કરીને નાનાવિધ રત્નજડિત આભૂષણોથી વિભૂષિત હતા।

Verse 21

तदानीन्दिव्यनार्यश्च षोडशारं समाययुः । तौ दम्पती च संद्रष्टुं महादरपुरस्सरम्

તત્ક્ષણે દિવ્ય નારીઓ ષોડશાર ચક્રમાં એકત્ર થઈ; મહા ઉત્સાહથી આગળ વધીને, મહાન શોભાયાત્રાના અગ્રભાગે રહી, તે દિવ્ય દંપતી—શિવ-પાર્વતી—ના દર્શન કરવા નીકળી।

Verse 22

सरस्वती च लक्ष्मीश्च सावित्री जाह्नवी तथा । अदितिश्च शची चैव लोपामुद्राप्यरुन्धती

સરಸ್ವતી અને લક્ષ્મી, સાવિત્રી તથા જાહ્નવી; અદિતિ અને શચી પણ—અને સાથે લોપામુદ્રા તથા અરુંધતી પણ (હાજર/સ્મરણীয়).

Verse 23

अहल्या तुलसी स्वाहा रोहिणी च वसुन्धरा । शतरूपा च संज्ञा च रतिरेतास्सुरस्त्रियः

અહલ્યા, તુલસી, સ્વાહા, રોહિણી અને વસુંધરા; શતરূপા, સંજ્ઞા અને રતિ—આ દેવસ્ત્રીઓ (અહીં) ગણાવવામાં આવી છે।

Verse 24

देवकन्या नागकन्या मुनिकन्या मनोहराः । तत्र या याः स्थितास्तासां सङ्ख्यां कर्तुं च कः क्षमः

ત્યાં દેવકન્યાઓ, નાગકન્યાઓ અને મુનિકન્યાઓ—બધી મનોહર—ઉપસ્થિત હતી. ત્યાં ઊભેલી એ તમામની સંખ્યા ગણવા કોણ સમર્થ છે?

Verse 25

ताभी रत्नासने दत्ते तत्रोवास शिवो मुदा । तमूचुः क्रमतो देव्यस्सुहास मधुरं वचः

જ્યારે તેમણે તેમને રત્નાસન પર બેસાડ્યા, ત્યારે શિવ આનંદથી ત્યાં વિરાજમાન રહ્યા. પછી દેવીઓ ક્રમશઃ સ્મિત સાથે મધુર વચનો બોલી.

Verse 26

सरस्वत्युवाच । प्राप्ता सती महादेवाधुना प्राणाधिका मुदा । दृष्ट्वा प्रियास्यञ्चन्द्राभं सन्तापन्त्यज कामुक

સરಸ್ವતીએ કહ્યું—“હવે સતી મહાદેવને પ્રાપ્ત થઈ છે; તે તેમને પ્રાણોથી પણ વધુ પ્રિય છે, તેથી મહાન આનંદ થયો છે. હે કામુક, પ્રિયાનો ચંદ્રસમાન મુખ જોઈ સંતાપ ત્યજી દે.”

Verse 27

कालं गमय कालेश सतीसंश्लेषपूर्वकम् । विश्लेषस्ते न भविता सर्वकालं ममाश्रिता

હે કાલેશ, સતીના સંયોગપૂર્વક સમય વિતાવ. તને કદી વિયોગ નહીં થાય; હું સર્વકાળ તારા આશ્રયે રહી તારી શરણમાં રહેશ.

Verse 28

लक्ष्मीरुवाच । लज्जां विहाय देवेश सतीं कृत्वा स्ववक्षसि । तिष्ठ ताम्प्रति का लज्जा प्राणा यान्ति यया विना

લક્ષ્મી બોલ્યાં—હે દેવેશ, લાજ ત્યજી સતીને પોતાના વક્ષ પર ધારણ કરી તેની સાથે સ્થિર રહો. તેના પ્રત્યે શી લાજ? તેના વિના તો પ્રાણ પણ ચાલ્યા જાય છે.

Verse 29

सावित्र्युवाच । भोजयित्वा सती शम्भो शीघ्रं त्वं भुंक्ष्व मा खिद । तदाचम्य सकर्पूरन्तांबूलं देहि सादरम्

સાવિત્રી બોલ્યાં—હે શંભુ, સતીને ભોજન કરાવી તું ઝડપથી ભોજન કર, ખેદ ન કર. પછી આચમન કરીને કપૂરયુક્ત તાંબૂલ આદરથી ગ્રહણ કર.

Verse 30

जाह्नव्युवाच । स्वर्णकांतिकरां धृत्वा केशान्मार्जय योषितः । कामिन्यास्स्वामिसौभाग्यसुखं नातः परं भवेत्

જાહ્નવી બોલ્યાં—સુવર્ણકાંતિ ધરાવતો હાથ (સુવર્ણ કાંસો/આભૂષણ) લઈને સ્ત્રીએ પોતાના વાળ સાફ કરી સંવારવા જોઈએ. પ્રિય પત્ની માટે પતિનું સૌભાગ્ય અને પ્રસન્નતા કરતાં મોટું સુખ નથી.

Verse 31

अदितिरुवाच । भोजनान्ते शिवः शम्भुं मुखं शुद्ध्यर्थमादरात् । जलं देहि महाप्रीत्या दम्पतिप्रेम दुर्लभम्

અદિતિએ કહ્યું—ભોજન પછી શિવા, શંભુના મુખશુદ્ધિ માટે આદરથી પાણી માગે છે—“મહાપ્રીતિથી જળ આપો”; દંપતિપ્રેમ એવો દુર્લભ છે.

Verse 32

शच्युवाच । कृत्वा विलापं यद्धेतोः शिवां कृत्वा च वक्षसि । यो बभ्रामानिशं मोहात् का लज्जा ते प्रियाम्प्रति

શચીએ કહ્યું—કેનાં માટે તું વિલાપ કર્યો, શિવાને વક્ષ પર આલિંગન કરીને પણ; પછી મોહથી આખી રાત ભટક્યો—હવે તારી પ્રિયાપ્રતિ તને કઈ લાજ કે સંકોચ છે?

Verse 33

लोपामुद्रोवाच । व्यवहारोऽस्ति च स्त्रीणां भुक्त्वा वासगृहे शिव । दत्त्वा शिवायै ताम्बूलं शयनं कर्तुमर्हसि

લોપામુદ્રાએ કહ્યું—હે શિવ, સ્ત્રીઓનો એવો શિષ્ટાચાર છે: ગૃહમાં ભોજન કર્યા પછી શિવા (પાર્વતી)ને તાંબૂલ અર્પણ કરો, ત્યારબાદ શયન કરવું યોગ્ય છે.

Verse 34

अरुन्धत्युवाच । मया दत्तां सतीमेनां तुभ्यन्दातुमनीप्सिताम् । विविधं बोधयित्वेमां सुरतिं कर्तुमर्हसि

અરુંધતીએ કહ્યું—દેવામાં અનિચ્છુક હોવા છતાં મેં આ સતી સ્ત્રીને તમને અર્પી છે. તેને વિવિધ રીતે સમજાવીને, વિધિપૂર્વક તેની સાથે દાંપત્ય-સંગમ કરો.

Verse 35

अहल्योवाच । वृद्धावस्थाम्परित्यज्य ह्यतीव तरुणो भव । येन मेनानुमन्येत त्वां सुतार्पितमानसा

અહલ્યાએ કહ્યું—વૃદ્ધાવસ્થાને ત્યજી અતિશય યુવાન બનો, જેથી પુત્રીને મન અર્પિત કરનાર મેના તમને સંમતિ આપે.

Verse 36

तुलस्युवाच । सती त्वया परित्यक्ता कामो दग्धः पुरा कृतः । कथन्तदा वसिष्ठश्च प्रभो प्रस्थापितोऽधुना

તુલસી બોલી— હે પ્રભુ, સતીને તમે એક સમયે પરિત્યાગ કરી હતી અને કામદેવને પણ પૂર્વે દગ્ધ કર્યો હતો; તો હે સ્વામી, હવે વસિષ્ઠને કેવી રીતે મોકલ્યા?

Verse 37

स्वाहोवाच । स्थिरो भव महादेव स्त्रीणां वचसि साम्प्रतम् । विवाहे व्यवहारोऽस्ति पुरन्ध्रीणां प्रगल्भता

સ્વાહા બોલી— હે મહાદેવ, આ સમયે સ્ત્રીઓના વચનો સામે સ્થિર રહો. વિવાહમાં ઘણો વ્યવહારિક વ્યવહાર હોય છે, અને સ્ત્રીઓ વાણી તથા આચરણમાં પ્રગલ્ભ હોય છે।

Verse 38

रोहिण्युवाच । कामम्पूरय पार्वत्याः कामशास्त्रविशारद । कुरु पारं स्वयं कामी कामिनीकामसागरम्

રોહિણી બોલી— હે કામશાસ્ત્રવિશારદ, પાર્વતીની ઇચ્છા પૂર્ણ કર. તું સ્વયં કામી બની આ કામિનીની કામના-સાગરને પાર ઉતાર.

Verse 39

वसुन्धरोवाच । जानासि भावं भावज्ञ कामार्तानां च योषिताम् । न च स्वं स्वामिनं शम्भो ईश्वरं पाति सन्ततम्

વસુંધરા બોલી— હે ભાવજ્ઞ, કામાર્ત સ્ત્રીઓના ભાવ તું જાણે છે. છતાં હે શંભુ, ચંચળ મન પોતાનાં સ્વામી પરમેશ્વરની સતત રક્ષા કે નિષ્ઠા રાખતું નથી.

Verse 40

शतरूपोवाच । भोगं दिव्यं विना भुक्त्वा न हि तुष्येत्क्षुधातुरः । येन तुष्टिर्भवेच्छंभो तत्कर्तुमुचितं स्त्रियाः

શતરূপા બોલી— દિવ્ય ભોગ વિના ભોજન કર્યે પણ ક્ષુધાતુર તૃપ્ત થતો નથી. તેથી હે શંભુ, જેમાં તું પ્રસન્ન થશો તે જ સ્ત્રી માટે યોગ્ય કર્મ છે.

Verse 41

संज्ञोवाच । तूर्णं प्रस्थापय प्रीत्या पार्वत्या सह शङ्करम् । रत्नप्रदीपन्ताम्बूलं तल्पं निर्माय निर्जने

સંજ્ઞાએ કહ્યું—પ્રીતિપૂર્વક તુરંત પાર્વતી સાથે શંકરને મોકલો. એકાંત સ્થાને શય્યા તૈયાર કરો, રત્નદીપ ગોઠવો અને તાંબૂલ તૈયાર રાખો।

Verse 42

ब्रह्मोवाच । स्त्रीणान्तद्वचनं श्रुत्वा ता उवाच शिवः स्वयम् । निर्विकारश्च भगवान्योगीन्द्राणां गुरोर्गुरुः

બ્રહ્માએ કહ્યું—સ્ત્રીઓના તે વચન સાંભળી, સ્વયં શિવે તેમને કહ્યું—તે નિર્વિકાર ભગવાન, યોગીન્દ્રોના ગુરુઓના પણ ગુરુ છે।

Verse 43

शंकर उवाच । देव्यो न ब्रूत वचनमेवंभूतं ममान्तिकम् । जगतां मातरः साध्व्यः पुत्रे चपलता कथम्

શંકરે કહ્યું—હે દેવીઓ, મારી પાસે આવા વચન ન બોલો. તમે જગતની સાધ્વી માતાઓ છો; પોતાના પુત્ર પ્રત્યે ચપળતા કેવી રીતે થઈ શકે?

Verse 44

ब्रह्मोवाच । शङ्करस्य वचः श्रुत्वा लज्जितास्सुरयोषितः । बभूवुः सम्भ्रमात्तूष्णीं चित्रपुत्तलिका यथा

બ્રહ્માએ કહ્યું—શંકરના વચન સાંભળીને દેવપત્નીઓ લજ્જિત થઈ ગઈ; અને અચાનક ગભરાટથી ચિત્રની પુતળીઓ જેવી મૌન બની ગઈ.

Verse 45

भुक्त्वा मिष्टान्नमाचम्य महेशो हृष्टमानसः । सकर्पूरं च तांबूलं बुभुजे भार्य या सह

મીઠું અન્ન ભોગવી આચમન કરીને હર્ષિત મનવાળા મહેશે પોતાની ભાર્યા (પાર્વતી) સાથે કપૂરમિશ્રિત તાંબૂલનો આસ્વાદ લીધો.

Verse 50

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीय पार्वतीखण्डे परिहासवर्णनंनाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવ મહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના તૃતીય પાર્વતીખંડમાં ‘પરिहासવર્ણન’ નામનો પચાસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.