अध्याय ४९ — विवाहानुष्ठाने ब्रह्मणः काममोहः (Brahmā’s Enchantment by Desire during the Wedding Rites)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । अथो ममाज्ञया विप्रैस्संस्थाप्यानलमीश्वरः । होमं चकार तत्रैवमङ्के संस्थाप्य पार्वतीम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—પછી મારી આજ્ઞાથી વિપ્રોએ વિધિપૂર્વક અગ્નિ સ્થાપી. ત્યારબાદ ઈશ્વરે ત્યાં જ પાર્વતીને પોતાની ગોદમાં બેસાડી હોમ કર્યો।

Verse 2

ऋग्यजुस्साममन्त्रैश्चाहुतिं वह्नौ ददौ शिवः । लाजाञ्जलिं ददौ कालीभ्राता मैनाकसंज्ञकः

ઋગ્-યજુઃ-સામ મંત્રોનું ઉચ્ચારણ કરીને ભગવાન શિવે પવિત્ર અગ્નિમાં આહુતિ અર્પી. ત્યારબાદ કાળીનો ભાઈ મૈનાકે લગ્નવિધિ માટે લાજાઞ્જલિ સમર્પિત કરી।

Verse 3

अथ काली शिवश्चोभौ चक्रतुर्विधिवन्मुदा । वह्निप्रदक्षिणां तात लोकाचारं विधाय च

પછી કાળી અને શિવ—બન્નેએ—આનંદથી વિધિ મુજબ કર્મ કર્યું. હે પ્રિય, પવિત્ર અગ્નિની પ્રદક્ષિણા કરીને તેમણે લોકાચારનું પણ પાલન કર્યું।

Verse 4

तत्राद्भुतमलञ्चक्रे चरितं गिरिजापतिः । तदेव शृणु देवर्षे तवस्नेहाद्ब्रवीम्यहम्

ત્યાં ગિરિજાપતિ (શિવ) એ એક અદ્ભુત દિવ્ય ચરિત કર્યું. હે દેવર્ષિ, એ જ સાંભળો; તારા પ્રત્યે સ્નેહથી હું તે કહું છું।

Verse 5

तस्मिन्नवसरे चाहं शिवमायाविमोहितः । अपश्यञ्चरणे देव्या नखेन्दुञ्च मनोहरम्

તે સમયે હું પણ શિવની માયાથી મોહિત થઈને દેવીના ચરણોમાં મનોહર નખ-રૂપી ચંદ્રને જોવા લાગ્યો.

Verse 6

दर्शनात्तस्य च तदाऽभूवं देवमुने ह्यहम् । मदनेन समाविष्टोऽतीव क्षुभितमानसः

હે દેવમુનિ! તેમને જોવાથી તે સમયે હું કામદેવના વશમાં થઈ ગયો અને મારું મન અત્યંત ક્ષુબ્ધ થઈ ગયું.

Verse 7

मुहुर्मुहुरपश्यं वै तदंगं स्मरमोहितः । ततस्तद्दर्शनात्सद्यो वीर्यं मे प्राच्युतद्भुवि

કામથી મોહિત થઈને હું વારંવાર તેમના અંગોને જોવા લાગ્યો. ત્યારે તે દર્શનથી તરત જ મારું વીર્ય પૃથ્વી પર પડી ગયું.

Verse 8

रेतसा क्षरता तेन लज्जितोहं पितामहः । मुने व्यमर्द तच्छिन्नं चरणाभ्यां हि गोपयन्

તે સ્ખલિત વીર્યને કારણે હું પિતામહ બ્રહ્મા લજ્જિત થયો. હે મુનિ! તેને છુપાવવા માટે મેં મારા પગથી તે પડેલા ભાગને મસળી નાખ્યો.

Verse 9

तज्ज्ञात्वा च महादेवश्चुकोपातीव नारद । हन्तुमैच्छत्तदा शीघ्रं वां विधिं काममोहितम्

હે નારદ! આ જાણીને મહાદેવ અત્યંત ક્રોધિત થયા અને કામથી મોહિત થયેલા તે વિધિ (બ્રહ્મા) ને તત્કાળ સંહારવા ઇચ્છ્યા.

Verse 10

हाहाकारो महानासीत्तत्र सर्वत्र नारद । जनाश्च कम्पिरे सर्व्वे भय मायाति विश्वभृत्

હે નારદ, ત્યાં સર્વત્ર મહાન હાહાકાર થયો. વિશ્વના ધારક પર ભય છવાતાં સર્વ લોકો કંપી ઊઠ્યા.

Verse 11

ततस्तंन्तुष्टुवुश्शम्भुं विष्ण्वाद्या निर्जरा मुने । सकोपम्प्रज्वलन्तन्तन्तेजसा हन्तुमुद्यतम्

પછી, હે મુને, વિષ્ણુ આદિ અમર દેવોએ શંભુની સ્તુતિ કરી. તે ક્રોધમય તેજથી પ્રજ્વલિત થઈ સંહાર કરવા ઉદ્યત રહ્યો.

Verse 12

देवा ऊचुः । देवदेव जगद्व्यापिन्परमेश सदाशिव । जगदीश जगन्नाथ सम्प्रसीद जगन्मय

દેવોએ કહ્યું— હે દેવદેવ, હે જગદ્વ્યાપી પરમેશ્વર સદાશિવ! હે જગદીશ, હે જગન્નાથ, હે જગન્મય— અમ પર પ્રસન્ન થાઓ.

Verse 13

सर्वेषामपि भावानान्त्वमात्मा हेतुरीश्वरः । निर्विकारोऽव्ययो नित्यो निर्विकल्पोऽक्षरः परः

સર્વ ભાવો અને સર્વ જીવોના તું જ આત્મા છે; તું જ ઈશ્વર, પરમ કારણ છે. તું નિર્વિકાર, અવ્યય, નિત્ય, નિર્વિકલ્પ, અક્ષર અને પરમ છે.

Verse 14

आद्यन्तावस्य यन्मध्यमिदमन्यदहम्बहिः । यतोऽव्ययः सनैतानि तत्सत्यम्ब्रह्म चिद्भवान्

જેનામાં આદિ અને અંત સમાયેલાં છે, જે આ સર્વનું મધ્ય છે; જે ‘આ’ અને ‘હું’થી પણ પર અન્ય છે—જેથી આ બધું પ્રગટે છે તે અવ્યય જ સત્ય, બ્રહ્મ અને ચૈતન્યસ્વરૂપ છે; તમે જ તે છો।

Verse 15

तवैव चरणाम्भोजम्मुक्तिकामा दृढव्रताः । विसृज्योभयतस्संगं मुनयस्समुपासते

મુક્તિ ઇચ્છનાર, દૃઢવ્રત મુનિઓ બંને બાજુના આસક્તિનો ત્યાગ કરીને માત્ર તમારા ચરણકમળની ઉપાસના કરે છે।

Verse 16

त्वम्ब्रह्म पूर्णममृतं विशोकं निर्गुणम्परम् । आनंदमात्रमव्यग्रमविकारमनात्मकम्

તમે બ્રહ્મ—પૂર્ણ, અમૃત, શોકરહિત; નિર્ગુણ અને પરમ. તમે માત્ર આનંદસ્વરૂપ—અવ્યગ્ર, અવિકાર, અને સીમિત અહંભાવથી પરે।

Verse 17

विश्वस्य हेतुरुदयस्थितिसंयमनस्य हि । तदपेक्षतयात्मेशोऽनपेक्षस्सर्वदा विभुः

તે વિશ્વના ઉદય, સ્થિતિ અને સંયમન (લય)નું કારણ છે; છતાં આત્મેશ્વર સદા વિભુ અને નિરપેક્ષ રહે છે—બધું તેના પર આધારિત હોવા છતાં તે કશા પર આધારિત નથી।

Verse 19

अज्ञानतस्त्वयि जनैर्विकल्पो विदितो यतः । तस्माद्भ्रमप्रतीकारो निरुपाधेर्न हि स्वतः

અજ્ઞાનથી લોકો આપ પર વિકલ્પ-ભેદનો આરોપ કરે છે—આ જાણીતું છે. તેથી નિરુપાધિ પરમેશ્વરથી સ્વયં ભ્રમનિવારણ ઉત્પન્ન થતું નથી; મોહિત જીવને સમ્યક જ્ઞાન અને નિયમિત સાધનાથી તે કરવું પડે છે.

Verse 20

धन्या वयं महेशान तव दर्शनमात्रतः । दृढभक्तजनानन्दप्रदश्शम्भो दयां कुरु

હે મહેશાન! તમારા માત્ર દર્શનથી જ અમે ધન્ય બન્યા. હે શંભુ, દૃઢ ભક્તોને આનંદ આપનાર, અમ પર દયા કરો.

Verse 21

त्वमादिस्त्वमनादिश्च प्रकृतेस्त्वं परः पुमान् । विश्वेश्वरो जगन्नाथो निर्विकारः परात्परः

તમે આদি પણ છો અને અનાદિ પણ; પ્રકૃતિથી પરે તમે પરમ પુરુષ છો. તમે વિશ્વેશ્વર, જગન્નાથ, નિર્વિકાર અને પરાત્પર છો.

Verse 22

योऽयं ब्रह्मास्तिऽ रजसा विश्वमूर्तिः पितामहः । त्वत्प्रसादात्प्रभो विष्णुस्सत्त्वेन पुरुषोत्तमः

હે પ્રભુ! રજોગુણથી વિશ્વમૂર્તિ બની ‘પિતામહ’ કહેવાતા આ બ્રહ્મા તમારા પ્રસાદથી જ અસ્તિત્વમાં છે. તેમ જ તમારા અનુગ્રહથી સત્ત્વગુણમાં સ્થિત વિષ્ણુ પુરુષોત્તમ બને છે.

Verse 23

कालाग्निरुद्रस्तमसा परमात्मा गुणः परः । सदा शिवो महेशानस्सर्वव्यापी महेश्वरः

તે તમોગુણમાં કાલાગ્નિરુદ્ર છે—સમસ્તને ભસ્મ કરનાર કાળની અગ્નિ; તે જ પરમાત્મા, ગુણાતીત અને પરાત્પર છે. તે જ સદાશિવ, મહેશાન—સર્વવ્યાપી મહેશ્વર છે.

Verse 24

व्यक्तं महच्च भूतादिस्तन्मात्राणीन्द्रियाणि च । त्वयैवाधिष्ठितान्येव विश्वमूर्ते महेश्वर

હે વિશ્વમૂર્તિ મહેશ્વર! આ વ્યક્ત જગત, મહત્તત્ત્વ, ભૂતાદિ, તન્માત્રાઓ અને ઇન્દ્રિયો—આ બધું તારા દ્વારા જ અધિષ્ઠિત અને શાસિત છે.

Verse 25

महादेव परेशान करुणाकर शंकर । प्रसीद देवदेवेश प्रसीद पुरुषोत्तम

હે મહાદેવ, પરેશ, કરુણાકર શંકર! પ્રસન્ન થાઓ. હે દેવોના દેવેશ! પ્રસન્ન થાઓ; હે પુરુષોત્તમ! પ્રસન્ન થાઓ.

Verse 26

वासांसि सागरास्सप्त दिशश्चैव महाभुजाः । द्यौर्मूर्द्धा ते विभोर्नाभिः खं वायुर्नासिका ततः

તમારા વસ્ત્રો સાત સમુદ્રો છે અને દિશાઓ જ તમારી મહાબાહુઓ છે. હે સર્વવ્યાપી પ્રભુ, દ્યૌ તમારું મસ્તક છે, આકાશ તમારી નાભિ છે અને વાયુ તમારી નાસિકા છે.

Verse 27

चक्षूंष्यग्नी रविस्सोमः केशा मेघास्तव प्रभो । नक्षत्रतारकाद्याश्च ग्रहाश्चैव विभूषणम्

હે પ્રભુ, અગ્નિ, સૂર્ય અને સોમ તમારા નેત્રો છે; મેઘસમૂહ તમારા કેશ છે. નક્ષત્રો, તારાઓ અને ગ્રહો તમારા આભૂષણ છે.

Verse 28

कथं स्तोष्यामि देवेश त्वां विभो परमेश्वर । वाचामगोचरोऽसि त्वं मनसा चापि शंकर

હે દેવેશ, હે સર્વવ્યાપી પરમેશ્વર, હું તમારી સ્તુતિ કેવી રીતે કરું? હે શંકર, તમે વાણીની પહોંચથી પરે છો અને મનથી પણ અગોચર છો.

Verse 29

पञ्चास्याय च रुद्राय पञ्चाशत्कोटिमूर्तये । त्र्यधिपाय वरिष्ठाय विद्यातत्त्वाय ते नमः

પંચમુખી રુદ્રને, પચાસ કરોડ મૂર્તિરૂપે પ્રગટ થનારને, ત્રિલોકાધિપતિને, શ્રેષ્ઠતમને અને વિદ્યાતત્ત્વસ્વરૂપને તમને નમસ્કાર છે.

Verse 30

अनिदेंश्याय नित्याय विद्युज्ज्वालाय रूपिणे । अग्निवर्णाय देवाय शंकराय नमोनमः

જે નિર્દેશથી પરે, નિત્ય, વિદ્યુત્-જ્વાલારૂપ અને અગ્નિવર્ણ દિવ્ય દેવ છે—તે શંકરને વારંવાર નમો નમઃ.

Verse 31

विद्युत्कोटिप्रतीकाशमष्टकोणं सुशोभनम् । रूपमास्थाय लोकेऽस्मिन्संस्थिताय नमो नमः

કરોડો વીજળીના તેજ સમાન દીપ્ત, અતિશય શોભન અષ્ટકોણ દિવ્યરૂપ ધારણ કરીને આ લોકમાં પ્રતિષ્ઠિત થઈ વિરાજમાન એવા પરમેશ્વરને વારંવાર નમસ્કાર।

Verse 32

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां प्रसन्नः परमेश्वरः । ब्रह्मणो मे ददौ शीघ्रमभयं भक्तवत्सलः

બ્રહ્માએ કહ્યું—તેમના વચનો આ રીતે સાંભળી પરમેશ્વર પ્રસન્ન થયા. ભક્તવત્સલ પ્રભુએ મને, બ્રહ્માને, તત્કાળ અભય દાન કર્યું।

Verse 33

अथ सर्वे सुरास्तत्र विष्ण्वाद्या मुनयस्तथा । अभवन्सुस्मितास्तात चक्रुश्च परमोत्सवम्

પછી ત્યાં વિષ્ણુ આદિ સર્વ દેવતાઓ અને મુનિઓ પણ, હે પ્રિય, મંદ સ્મિતથી હસ્યા અને તેમણે પરમોત્સવ ઉજવ્યો।

Verse 34

मम तद्रेतसा तात मर्दितेन मुहुर्मुहुः । अभवन्कणकास्तत्र भूरिशः परमोज्ज्वलाः

હે તાત, મારું તે રેતસ વારંવાર મર્દિત (ચૂર્ણ) થતાં ત્યાં અતિ પ્રભાસ્વર સોનાના કણો બહુ જ પ્રમાણમાં ઉત્પન્ન થયા।

Verse 35

ऋषयो बहवो जाता वालखिल्यास्सहस्रशः । कणकैस्तैश्च वीर्यस्य प्रज्वलद्भिः स्वतेजसा

તે વિર્યશક્તિના પ્રભાવથી અસંખ્ય ઋષિઓ ઉત્પન્ન થયા—હજારો હજારો વાલખિલ્ય; તેઓ સૂક્ષ્મ દેહવાળા હતા, છતાં પોતાના સ્વતેજથી સોનાના ચિંગારીઓની જેમ પ્રજ્વલિત હતા।

Verse 36

अथ ते ह्यृषयस्सर्वे उपतस्थुस्तदा मुने । ममान्तिकं परप्रीत्या तात तातेति चाब्रुवन्

પછી તે બધા ઋષિઓ મારા નજીક આવી ઊભા રહ્યા. પરમ પ્રીતિથી તેઓ વારંવાર બોલ્યા—“તાત, તાત” (પ્રિય બાળક, પ્રિય બાળક)।

Verse 37

ईश्वरेच्छाप्रयुक्तेन प्रोक्तास्ते नारदेन हि । वालखिल्यास्तु ते तत्र कोपयुक्तेन चेतसा

એ વચનો ઈશ્વર (શિવ)ની ઇચ્છાથી પ્રેરિત થઈને નારદે જ કહ્યાં; પરંતુ ત્યાં વાલખિલ્ય ઋષિઓ ક્રોધયુક્ત ચિત્તથી રોષમાં પ્રતિભાવ આપ્યા।

Verse 38

नारद उवाच । गच्छध्वं संगता यूयं पर्वतं गन्धमादनम् । न स्थातव्यम्भवद्भिश्च न हि वोऽत्र प्रयोजनम्

નારદે કહ્યું—“અહીં એકત્ર થયેલા તમે બધા ગંધમાદન પર્વત પર જાઓ. અહીં તમારે રહેવું નહીં; કારણ કે આ વિષયમાં અહીં તમારું કોઈ પ્રયોજન નથી.”

Verse 39

तत्र तप्त्वा तपश्चाति भवितारो मुनीश्वराः । सूर्य्यशिष्याश्शिवस्यैवाज्ञया मे कथितन्त्विदम्

ત્યાં તપ કરીને તે મુનિશ્રેષ્ઠો નિશ્ચયે સિદ્ધ થશે—આ વર્ણન મને સૂર્યના શિષ્યોએ શિવની આજ્ઞાથી કહ્યું છે।

Verse 40

ब्रह्मोवाच । इत्युक्तास्ते तदा सर्वे बालखिल्याश्च पर्वतम् । सत्वरम्प्रययुर्नत्वा शंकरं गन्धमादनम्

બ્રહ્મા બોલ્યા—આ રીતે કહ્યા પછી તે બધા બાલખિલ્ય મુનિઓ ત્યારે ત્વરિત પર્વત તરફ ગયા; ગંધમાદન પર શંકરને નમસ્કાર કરીને તરત જ પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 41

विष्ण्वादिभिस्तदाभूवं श्वासितोहं मुनीश्वर । निर्भयः परमेशानप्रेरितैस्तैर्महात्मभिः

હે મુનીશ્વર! તે સમયે પરમેશાન (શિવ) દ્વારા પ્રેરિત વિષ્ણુ વગેરે મહાત્માઓએ મને ફરી શ્વાસ આપ્યો; તેથી હું નિર્ભય થયો।

Verse 42

अस्तवञ्चापि सर्वेशं शंकरम्भक्तवत्सलम् । सर्वकार्यकरं ज्ञात्वा दुष्टगर्वापहारकम्

શંકરને સર્વેશ્વર, ભક્તવત્સલ, સર્વ કાર્ય કરનાર અને દુષ્ટ ગર્વ હરણાર જાણીને તેણીએ પણ તેમની સ્તુતિ કરી।

Verse 43

देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो । त्वमेव कर्ता सर्वस्य भर्ता हर्त्ता च सर्वथा

હે દેવદેવ મહાદેવ, કરુણાસાગર પ્રભુ! તું જ સર્વનો કર્તા છે; તું જ સર્વનો ભર્તા અને સર્વથા હર્તા પણ છે।

Verse 44

त्वदिच्छया हि सकलं स्थितं हि सचराचरम् । तन्त्यां यथा बलीवर्दा मया ज्ञातं विशेषतः

તમારી ઇચ્છાથી જ સર્વ ચરાચર જગત સ્થિત છે. જેમ બળદ દોરાની તાંતથી બાંધેલા રહી ચલાવવામાં આવે છે, તેમ આ બધું તમારા અધિન છે—એવું મેં વિશેષરૂપે જાણ્યું છે।

Verse 45

इत्येवमुक्त्वा सोहं वै प्रणामं च कृताञ्जलिः । अन्येऽपि तुष्टुवुस्सर्वे विष्ण्वाद्यास्तं महेश्वरम्

આ રીતે કહીને મેં પણ હાથ જોડીને પ્રણામ કર્યો. ત્યારબાદ વિષ્ણુ આદિ સર્વ દેવોએ તે મહેશ્વર મહાદેવની સ્તુતિ કરી.

Verse 46

अथाकर्ण्य नुतिं शुद्धां मम दीनतया तदा । विष्ण्वादीनाञ्च सर्वेषां प्रसन्नोऽभून्महेश्वरः

ત્યારે મારી દીનતાથી અર્પિત તે શુદ્ધ સ્તુતિ અને વિષ્ણુ આદિ સર્વ દેવોની વંદના સાંભળી મહેશ્વર પ્રસન્ન થયા.

Verse 47

ददौ सोतिवरं मह्यमभयं प्रीतमानसः । सर्वे सुखमतीवापुरत्यमोदमहं मुने

પ્રીત મનવાળા મહેશ્વરે મને પરમ વર—અભય—આપ્યો. ત્યારબાદ સૌએ અતિશય સુખ મેળવ્યું અને હું પણ, હે મુનિ, અત્યંત આનંદિત થયો.

Verse 49

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे विधिमोहवर्णनं नाम नवचत्वारिंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના દ્વિતીય વિભાગ રુદ્રસંહિતાના તૃતીય પાર્વતીખંડમાં ‘વિધિમોહવર્ણન’ નામનો ઓગણપચાસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.