देवसान्त्वनम् (Devasāntvana) — “Consolation/Reassurance of the Gods”

Verse 1

ब्रह्मोवाच । इत्थं देवैः स्तुता देवी दुर्गा दुर्गार्तिनाशिनी । आविर्बभूव देवानां पुरतो जगदंबिका

બ્રહ્માએ કહ્યું—દેવોએ આ રીતે સ્તુતિ કરતાં, દુર્ગાર્તિનાશિની દેવી દુર્ગા દેવતાઓના સમક્ષ જગદંબિકા રૂપે પ્રગટ થઈ।

Verse 2

रथे रत्नमये दिव्ये संस्थिता परमाद्भुते । किंकिणीजालसंयुक्ते मृदुसंस्तरणे वरे

તે પરમ અદ્ભુત રત્નમય દિવ્ય રથ પર વિરાજમાન હતી; ઝણઝણતી કિંકિણીના જાળથી અલંકૃત અને ઉત્તમ, મૃદુ શય્યા-આસનથી યુક્ત થઈ તેજથી દીપ્તિમાન હતી।

Verse 3

कोटिसूर्याधिकाभास रम्यावयवभासिनी । स्वतेजोराशिमध्यस्था वररूपा समच्छवि

તે કરોડો સૂર્યોથી પણ વધુ તેજસ્વી હતી. તેના રમ્ય અંગો સ્વયં પ્રકાશમાન; પોતાના તેજોરાશિના મધ્યમાં સ્થિત રહી તે ઉત્તમ, મંગલમય રૂપે—સમ અને નિર્દોષ કાંતિથી—પ્રગટ થઈ।

Verse 4

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखंडे देवसान्त्वनं नाम चतुर्थोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના દ્વિતીય ભાગ રુદ્રસંહિતાના તૃતીય વિભાગ પાર્વતીખંડમાં “દેવસાંત્વન” નામનો ચોથો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 5

त्रिदेवजननी चण्डी शिवा सर्वार्तिनाशिनी । सर्वमाता महानिद्रा सर्वस्वजनतारिणी

તે ત્રિદેવોની જનની ચંડી છે; તે જ શિવા, જે સર્વ આર્તિ-દુઃખનો નાશ કરે છે। તે જ સર્વમાતા, મહાનિદ્રા, અને પોતાના સર્વ જનને સંસારબંધનથી પાર ઉતારનારી તારિણી છે।

Verse 6

तेजोराशेः प्रभावात्तु सा तु दृष्ट्वा सुरैश्शिवा । तुष्टुवुस्तां पुनस्ते वै सुरा दर्शनकांक्षिणः

તે દિવ્ય તેજોરાશિના પ્રભાવથી દેવોએ શિવા (પાર્વતી)નું દર્શન કર્યું. તેના પુણ્ય દર્શનની અભિલાષાથી દેવગણોએ ફરી સ્તોત્રોથી તેની સ્તુતિ કરી.

Verse 7

अथ देवगणास्सर्वे विष्ण्वाद्या दर्शनेप्सवः । ददृशुर्जगदम्बां तां तत्कृपां प्राप्य तत्र हि

પછી વિષ્ણુ આદિ સર્વ દેવગણ દર્શન માટે આતુર થઈ, ત્યાં જ તેની કૃપા પ્રાપ્ત કરીને તે જગદંબાનું પ્રત્યક્ષ દર્શન કર્યું.

Verse 8

बभूवानन्दसन्दोहस्सर्वेषां त्रिदिवौकसाम् । पुनः पुनः प्रणेमुस्तां तुष्टुवुश्च विशेषतः

ત્રિદિવના સર્વ દેવોમાં આનંદનો મહાપ્રવાહ ઉદ્ભવ્યો. તેઓ વારંવાર તેણીને પ્રણામ કરતા અને વિશેષ ભક્તિથી તેની સ્તુતિ કરતા.

Verse 9

देवा ऊचुः । शिवे शर्वाणि कल्याणि जगदम्ब महेश्वरि । त्वां नतास्सर्वथा देवा वयं सर्वार्तिनाशिनीम्

દેવોએ કહ્યું— હે શિવે, હે શર્વાણી, હે કલ્યાણી, હે જગદંબા, હે મહેશ્વરી! અમે દેવગણ સર્વ રીતે તને પ્રણામ કરીએ છીએ; તું સર્વ આર્તિનો નાશ કરનારી છે.

Verse 10

न हि जानन्ति देवेशि वेदश्शास्त्राणि कृत्स्नशः । अतीतो महिमा ध्यानं तव वाङ्मनसोश्शिवे

હે દેવેશી, હે શિવે! વેદો અને સર્વ શાસ્ત્રો પણ તારા તત્ત્વને સંપૂર્ણ રીતે જાણી શકતા નથી. તારો મહિમા ધ્યાનથી પણ પર છે; તું વાણી અને મનથી પર છે.

Verse 11

अतद्व्यावृत्तितस्तां वै चकितं चकितं सदा । अभिधत्ते श्रुतिरपि परेषां का कथा मता

પરમ તત્ત્વ ન હોય તેમાંથી તે સદા પરાવર્તિત રહે છે; તેથી શ્રુતિ પણ તેને નિત્ય ચકિત-ચકિત તરીકે વર્ણવે છે. તો અન્ય જીવોની શું વાત—તેઓ શું સમજી શકે?

Verse 12

जानन्ति बहवो भक्तास्त्वत्कृपां प्राप्य भक्तितः । शरणागतभक्तानां न कुत्रापि भयादिकम्

ઘણા ભક્તો ભક્તિ દ્વારા તારી કૃપા પ્રાપ્ત કરીને તેને જાણે છે. જે ભક્તો તારી શરણમાં આવ્યા છે, તેમને ક્યાંય ભય વગેરે રહેતું નથી.

Verse 13

विज्ञप्तिं शृणु सुप्रीता यस्या दासास्सदाम्बिके । तव देवि महादेवि हीनतो वर्णयामहे

હે પરમપ્રસન્ન અંબિકે, કૃપા કરીને અમારી વિનંતી સાંભળો. હે દેવી, હે મહાદેવી, અમે હીન હોવા છતાં તમારા નિત્ય દાસ બની આ પ્રાર્થના અર્પીએ છીએ.

Verse 14

पुरा दक्षसुता भूत्वा संजाता हरवल्लभा । ब्रह्मणश्च परेषां वा नाशयत्वमकंमहत्

પૂર્વે તમે દક્ષની પુત્રી બની જન્મ્યા અને હર (શિવ)ના પ્રિય બન્યા. તે દિવ્ય પ્રકટતાથી તમે બ્રહ્મા તથા અન્ય સૌનો મહાન અહંકાર નાશ કર્યો.

Verse 15

पितृतोऽनादरं प्राप्यात्यजः पणवशात्तनुम् । स्वलोकमगमस्त्वं वालभद्दुःखं हरोऽपि हि

પિતાથી અનાદર પામી તમે દૈવવશાત્ દેહ ત્યજી પોતાના લોકમાં ગયા. ખરેખર, હર (શિવ) બાળસ્વભાવ અને પીડિત જનનું દુઃખ પણ હરી લે છે.

Verse 16

न हि जातम्प्रपूर्णं तद्देवकार्यं महेश्वरि । व्याकुला मुनयो देवाश्शरणन्त्वां गता वयम्

હે મહેશ્વરી, તે દેવકાર્ય હજી પૂર્ણ થયું નથી. વ્યાકુળ થઈ મુનિઓ અને દેવતાઓ સાથે અમે તમારા શરણે આવ્યા છીએ.

Verse 17

पूर्णं कुरु महेशानि निर्जराणां मनोरथम् । सनत्कुमारवचनं सफलं स्याद्यथा शिवे

હે મહેશાની, અમરોની મનોઇચ્છા પૂર્ણ કરો, જેથી સનત્કુમારનું વચન ફળદાયી બને—જેમ શિવમાં સર્વ સિદ્ધ થાય છે.

Verse 18

अवतीर्य क्षितौ देवि रुद्रपत्नी पुनर्भव । लीलां कुरु यथायोग्यं प्राप्नुयुर्निर्जरास्सुखम्

હે દેવી, પૃથ્વી પર અવતરીને ફરી રુદ્રપત્ની બન. યથાયોગ્ય દિવ્ય લીલા કર, જેથી અમર દેવો સુખ પામે.

Verse 19

सुखी स्याद्देवि रुद्रोऽपि कैलासाचलसंस्थितः । सर्वे भवन्तु सुखिनो दुःखं नश्यतु कृत्स्नशः

હે દેવી, કૈલાસ પર્વત પર નિવાસ કરનાર રુદ્ર પણ સદા સુખી રહે. સર્વે સુખી થાઓ; દુઃખ સર્વથા નાશ પામે.

Verse 20

ब्रह्मोवाच । इति प्रोच्यामरास्सर्वे विष्ण्वाद्याः प्रेमसंकुलाः । मौनमास्थाय संतस्थुर्भक्तिनम्रा त्ममूर्तयः

બ્રહ્મા બોલ્યા—આ રીતે કહીને વિષ્ણુ આદિ સર્વ દેવો પ્રેમભક્તિથી છલકાઈ ગયા. તેમણે મૌન ધારણ કરી સ્થિર ઊભા રહ્યા; તેમની આત્મા-દેહ ભક્તિથી નમ્ર બની ગઈ.

Verse 21

शिवापि सुप्रसन्नाभूदाकर्ण्यामरसंस्तुतिम् । आकलय्याथ तद्धेतुं संस्मृत्य स्वप्रभुं शिवम्

દેવોની સ્તુતિ સાંભળી શિવા (પાર્વતી) અત્યંત પ્રસન્ન થયા. પછી તેનું કારણ સમજીને તેમણે પોતાના પ્રભુ શિવનું સ્મરણ કર્યું.

Verse 22

उवाचोमा तदा देवी सम्बोध्य विबुधांश्च तान् । विहस्य मापतिमुखान्सदया भक्तवत्सला

ત્યારે ભક્તવત્સલા, કરુણામયી દેવી ઉમાએ હસતાં હસતાં તે દેવોને—મા લક્ષ્મી અને તેમના સ્વામી વિષ્ણુ વગેરેને—સંબોધીને કહ્યું।

Verse 23

उमोवाच । हे हरे हे विधे देवा मुनयश्च गतव्यथाः । सर्वे शृणुत मद्वाक्यं प्रसन्नाहं न संशयः

ઉમાએ કહ્યું—હે હરિ, હે વિધાતા! હે દેવો અને મુનિઓ, હવે વ્યથામુક્ત થયેલા—તમામે મારા વચન સાંભળો. હું પ્રસન્ન છું; તેમાં સંશય નથી.

Verse 24

चरितं मम सर्वत्र त्रैलोक्यस्य सुखावहम् । कृतं मयैवं सकलं दक्षमोहादिकं च तत्

મારા ચરિત્ર સર્વત્ર પ્રચલિત છે અને ત્રિલોકના કલ્યાણ તથા સુખનું કારણ છે. દક્ષના મોહથી આરંભ કરીને પછી જે કંઈ બન્યું, તે બધું મેં જ કરાવ્યું.

Verse 25

अवतारं करिष्यामि क्षितौ पूर्णं न संशयः । बहवो हेतवोऽप्यत्र तद्वदामि महादरात्

હું પૃથ્વી પર પૂર્ણ અવતાર નિશ્ચિત કરીશ—તેમાં સંશય નથી. તેના અનેક કારણો છે; તે હું અહીં મહા આદરથી કહું છું.

Verse 26

पुरा हिमाचलो देवा मेना चातिसुभक्तितः । सेवां मे चक्रतुस्तात जननीवत्सतीतनोः

પૂર્વકালে, હે પ્રિય, દિવ્ય હિમાચલ અને મેના—અતિશય શુદ્ધ ભક્તિથી યુક્ત—મારી સેવા કરતા અને માતા સમા સ્નેહથી મને પાળતા હતા.

Verse 27

इदानीं कुरुतस्सेवां सुभक्त्या मम नित्यशः । मेना विशेषतस्तत्र सुतात्वेनात्र संशयः

હવે તમે બંને શુદ્ધ ભક્તિથી મારી નિત્ય સેવા કરો. અને હે મેના, તેમાં કોઈ શંકા નથી—વિશેષ રીતે હું તારી પુત્રી બનીશ.

Verse 28

रुद्रो गच्छतु यूयं चावतारं हिमवद्गृहे । अतश्चावतरिष्यामि दुःखनाशो भविष्यति

રુદ્ર જાય અને તમે સૌ પણ હિમવાનના ગૃહમાં અવતાર ધારણ કરવા જાઓ. ત્યારબાદ હું પણ અવતરિશ; ત્યારે દુઃખનો નાશ નિશ્ચિત થશે.

Verse 29

सर्वे गच्छत धाम स्वं स्वं सुखं लभतां चिरम् । अवतीर्य सुता भूत्वा मेनाया दास्य उत्सुखम्

તમે સૌ તમારા-તમારા ધામે જાઓ અને લાંબા સમય સુધી પોતપોતાનું સુખ મેળવો. હું અવતરિ કન્યા બનીને મેનાની સેવા કરવા ઉત્સુક રહીશ.

Verse 30

हरपत्नी भविष्यामि सुगुप्तं मतमात्मनः । अद्भुता शिवलीला हि ज्ञानिनामपि मोहिनी

હું હરની પત્ની બનીશ—આ મારા હૃદયનો અત્યંત ગુપ્ત સંકલ્પ છે. ખરેખર, શિવની દિવ્ય લીલા અદભૂત છે, જે જ્ઞાનીઓને પણ મોહિત કરે છે.

Verse 31

यावत्प्रभृति मे त्यक्ता स्वतनुर्दक्षजा सुराः । पितृतोऽनादरं दृष्ट्वा स्वामिनस्तत्क्रतौ गता

હે દેવો! જ્યારથી મેં દક્ષપુત્રી તરીકે મારો દેહ ત્યાગ્યો, મારા પિતા દ્વારા મારા સ્વામી પ્રત્યેનો અનાદર જોઈને તેઓ તે યજ્ઞમાં ગયા.

Verse 32

तदाप्रभृति स स्वामी रुद्रः कालाग्निसंज्ञकः । दिगम्बरो बभूवाशु मच्चिन्तनपरायणः

તે સમયથી તે સ્વામી રુદ્ર 'કાલાગ્નિ' નામથી ઓળખાયા. તેઓ તરત જ દિગંબર બન્યા અને માત્ર મારા જ ચિંતનમાં મગ્ન રહ્યા.

Verse 33

मम रोषं क्रतौ दृष्ट्वा पितुस्तत्र गता सती । अत्यजत्स्वतनुं प्रीत्या धर्मज्ञेति विचारतः

યજ્ઞમાં મારો રોષ જોઈ સતી ત્યાં પિતાના પાસે ગઈ. ધર્મનું મર્મ જાણીને દૃઢ વિચારથી તેણે આનંદપૂર્વક પોતાનું શરીર ત્યાગ્યું.

Verse 34

योग्यभूत्सदनं त्यक्त्वा कृत्वा वेषमलौकिकम् । न सेहे विरहं सत्या मद्रूपाया महेश्वरः

યોગ્ય નિવાસ ત્યજી અને અલૌકિક વેશ ધારણ કરીને મહેશ્વર સતીના વિરહને સહન ન કરી શક્યા—તે સતી મારી જ રૂપે (પાર્વતી રૂપે) પ્રગટ થઈ હતી.

Verse 35

मम हेतोर्महादुःखी स बभूव कुवेषभृत् । अत्यजत्स तदारभ्य कामजं सुखमुत्तमम्

મારા કારણે તેઓ અત્યંત દુઃખી થયા અને કઠોર તપસ્વી વેશ ધારણ કર્યો. તે સમયથી તેમણે કામજન્ય ઉત્તમ સુખો પણ ત્યજી દીધાં.

Verse 36

अन्यच्छृणुत हे विष्णो हे विधे मुनयः सुराः । महाप्रभोर्महेशस्य लीलां भुवनपालिनीम्

હે વિષ્ણુ, હે વિધાતા (બ્રહ્મા), હે મુનિઓ અને દેવો—હવે બીજી વાત સાંભળો: ભુવનોનું પાલન કરનાર મહાપ્રભુ મહેશની લીલા.

Verse 37

विधाय मालां सुप्रीत्या ममास्थ्नां विरहाकुलः । न शान्तिं प्राप कुत्रापि प्रबुद्धो ऽप्येक एव सः

વિરહથી વ્યાકુળ થઈ તેમણે પ્રેમપૂર્વક મારી અસ્થિઓની માળા બનાવી; છતાં પૂર્ણ જાગૃત હોવા છતાં ક્યાંય શાંતિ ન મળી—તે એકલા જ રહ્યા.

Verse 38

इतस्ततो रुरोदोच्चैरनीश इव स प्रभुः । योग्यायोग्यं न बुबुधे भ्रमन्सर्वत्र सर्वदा

તે પ્રભુ હોવા છતાં અશક્ત જેવો અહીં-ત્યાં ભટકતો ઊંચે સ્વરે રડતો રહ્યો। સર્વત્ર સર્વદા ભ્રમણ કરતાં યોગ્ય-અયોગ્યનો ભેદ તેને ન રહ્યો।

Verse 39

इत्थं लीलां हरोऽकार्षीद्दर्शयन्कामिनां प्रभुः । ऊचे कामुकवद्वाणीं विरहव्याकुलामिव

આ રીતે પરમ પ્રભુ હરએ કામીઓ માટે પ્રેમલીલાનું દર્શન કરાવતા લીલા કરી। અને વિરહથી વ્યાકુળ કામુકની જેમ વાણી ઉચ્ચારી।

Verse 40

वस्तुतोऽविकृतोऽदीनोऽस्त्यजितः परमेश्वरः । परिपूर्णः शिवः स्वामी मायाधीशोऽखिलेश्वरः

વાસ્તવમાં પરમેશ્વર અવિકારી, અદીન અને અજેય છે। એ પરિપૂર્ણ શિવ સ્વામી માયાધીશ અને અખિલેશ્વર છે।

Verse 41

अन्यथा मोहतस्तस्य किं कामाच्च प्रयोजनम् । विकारेणापि केनाशु मायालिप्तो न स प्रभुः

નહિતર, જે મોહથી પર છે, તેને કામનાનો શું પ્રયોજન? કયા વિકારે તે પરમ પ્રભુ કદી ત્વરિત માયાથી લિપ્ત થઈ શકે?

Verse 42

रुद्रोऽतीवेच्छति विभुस्स मे कर्तुं करग्रहम् । अवतारं क्षितौ मेनाहिमाचलगृहे सुराः

સર્વવ્યાપી વિભુ રુદ્ર મારા પાણિગ્રહણની અત્યંત ઇચ્છા કરે છે. તેથી, હે દેવો, હું પૃથ્વી પર અવતરીને મેના અને હિમાચલના ગૃહમાં જન્મ લઉં છું.

Verse 43

अतश्चावतरिष्यामि रुद्रसन्तोषहेतवे । हिमागपत्न्यां मेनाया लौकिकीं गतिमाश्रिता

અતએવ રુદ્રને પ્રસન્ન કરવા માટે હું અવતરીશ. હિમાલયની પત્ની મેના દેવીના ગર્ભમાં, લોકિક ગતિ ધારણ કરીને, હું પ્રવેશ કરીશ.

Verse 44

भक्ता रुद्रप्रिया भूत्वा तपः कृत्वा सुदुस्सहम् । देवकार्यं करिष्यामि सत्यं सत्यं न संशयः

રુદ્રની પ્રિયા અને ભક્તા બની હું અતિ દુષ્કર તપ કરિશ અને દેવકાર્ય પૂર્ણ કરિશ. આ સત્ય છે, સત્ય જ છે—કોઈ સંશય નથી.

Verse 45

गच्छत स्वगृहं सर्वे भव भजत नित्यशः । तत्कृपातोऽखिलं दुःखं विनश्यति न संशयः

તમારા સૌ પોતપોતાના ઘેર જાઓ અને નિત્ય ભવ (ભગવાન શિવ)નું ભજન કરો. તેમની કૃપાથી સર્વ દુઃખ નાશ પામે છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 46

भविष्यति कृपालोस्तु कृपया मंगलं सदा । वन्द्या पूज्या त्रिलोकेऽहं तज्जायेति च हेतुतः

કરુણામય પ્રભુની કૃપાથી સદા મંગળ જ થશે. અને આ જ કારણથી—હું તેમની સહધર્મિણી બનવાની હોવાથી—ત્રિલોકમાં હું વંદનીય અને પૂજનીય બનીશ.

Verse 47

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा जगदम्बा सा देवानां पश्यतान्तदा । अन्तर्दधे शिवा तात स्वं लोकम्प्राप वै द्रुतम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—આવું કહી જગદંબા દેવતાઓ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે, હે પ્રિય, અંતર્ધાન થઈ ગઈ. શિવા ઝડપથી પોતાના લોકને પ્રાપ્ત થઈ.

Verse 48

विष्ण्वादयस्सुरास्सर्वे मुनयश्च मुदान्विताः । कृत्वा तद्दिशि संनामं स्वस्वधामानि संययुः

ત્યારે વિષ્ણુ વગેરે સર્વ દેવો અને મુનિઓ આનંદથી પરિપૂર્ણ થઈ, તે દિશામાં નમન કરીને, પોતાના પોતાના ધામોમાં પ્રસ્થાન કર્યા।

Verse 49

इत्थं दुर्गासुचरितं वर्णितं ते मुनीश्वर । सर्वदा सुखदं नॄणां भुक्तिमुक्तिप्रदायकम्

હે મુનીશ્વર, આ રીતે તમને દુર્ગાદેવીનું પવિત્ર સુચરિત વર્ણવાયું છે. તે સદા મનુષ્યોને સુખ આપે છે અને ભોગ તથા મોક્ષ—બંને પ્રદાન કરે છે.

Verse 50

य इदं शृणुयान्नित्यं श्रावयेद्वा समाहितः । पठेद्वा पाठयेद्वापि सर्वान्कामान वाप्नुयात्

જે આને નિત્ય સાંભળે છે, અથવા એકાગ્ર થઈને બીજાને સાંભળાવે છે; જે વાંચે છે કે વાંચડાવે છે—તે સર્વ શુભ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે.